Agrotsenoz (qadimgi yunoncha ἀγρός, agros — «dala», κοινός, koinos — «umumiy») — sun’iy ekotizim, u inson tomonidan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini olish uchun yaratiladi. Masalan, dala, bog‘ yoki uzumzor. Unda muayyan tur tarkibi hamda atrof-muhit komponentlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar mavjud. Agroekotizimlarning yuqori mahsuldorligi serhosil o‘simliklarni intensiv usullar bilan tanlash, o‘g‘itlarni solish hamda boshqa agrotexnik usullardan foydalanish orqali ta’minlanadi.
Agrotsenozlarning mavjudligi inson faoliyatiga bog‘liq. Ularni saqlab turish uchun agrotexnik tadbirlar majmuasi qo‘llanadi: tuproqqa turli usullar bilan ishlov berish (shudgorlash, boronalash, diskalash va boshqalar), melioratsiya (tuproq ortiqcha namlanganda), sun’iy sug‘orish, ekish (yoki ko‘chat o‘tqazish) orqali serhosil o‘simlik navlarini yetishtirish, qo‘shimcha oziqlantirish, begona o‘tlar, zararkunandalar va o‘simlik kasalliklariga qarshi kurashish.
Agrotsenozlarning tabiiy biogeotsenozlardan farqlari
Tabiiy biogeotsenozlarga nisbatan agrotsenozlarda o‘simlik va hayvon turlari tarkibi cheklangan. Ular o‘z-o‘zidan yangilanish va o‘zini o‘zi boshqarish xususiyatiga ega emas, zararkunandalar yoki kasallik qo‘zg‘atuvchilari ommaviy ko‘payishi natijasida nobud bo‘lish xavfiga duch keladi. Shuning uchun ularni saqlab turish uchun insonning tinimsiz faoliyati zarur.
Tanlanish yo‘nalishi
Tabiiy ekotizimlarda tabiiy tanlanish sodir bo‘ladi. U raqobatga bardosh bera olmaydigan organizm turlari, shakllari va ularning hamjamiyatlarini ekotizimdan siqib chiqaradi hamda shu orqali ekotizimning asosiy xususiyati — barqarorligini ta’minlaydi. Agrotsenozlarda esa asosan sun’iy tanlanish amal qiladi; inson uni birinchi navbatda qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligini imkon qadar oshirishga yo‘naltiradi. Shu sababli agrotsenozlarning ekologik barqarorligi past. Ular o‘zini o‘zi boshqara va qayta tiklay olmaydi, zararkunandalar yoki kasallik qo‘zg‘atuvchilari ommaviy ko‘payganda nobud bo‘lish xavfiga duch keladi. Shuning uchun inson ishtirokisiz, uning doimiy e’tibori va faol aralashuvisiz don va sabzavot ekinlari agrotsenozlari ko‘pi bilan bir yil, ko‘p yillik o‘tlar agrotsenozlari — 3—4 yil, mevali ekinlarniki esa — 20—30 yil mavjud bo‘ladi. Shundan so‘ng ular yemiriladi yoki nobud bo‘ladi.
Foydalaniladigan energiya manbai
Tabiiy biogeotsenoz uchun yagona energiya manbai Quyosh, aniqrog‘i, uning nuridir. Agrotsenozlar esa quyosh energiyasidan tashqari inson tomonidan o‘g‘itlar, begona o‘tlar, zararkunandalar va kasalliklarga qarshi kimyoviy vositalar ishlab chiqarish, yerlarni sug‘orish yoki quritish va boshqa ishlarga sarflangan qo‘shimcha energiyadan ham foydalanadi. Bunday qo‘shimcha energiya sarfisiz agrotsenozlarning uzoq vaqt mavjud bo‘lishi amalda mumkin emas.
Turlar xilma-xilligining kamayishi
Agroekotizimlarda tirik organizmlarning tur xilma-xilligi keskin kamaygan. Dalalarda, odatda, o‘simliklarning bir yoki bir necha turi (navi) yetishtiriladi. Bu hayvonlar, zamburug‘lar va bakteriyalarning tur tarkibi sezilarli darajada kambag‘allashishiga olib keladi. Bundan tashqari, katta maydonlarni (ba’zan o‘n minglab gektarlarni) egallagan madaniy o‘simlik navlarining biologik jihatdan bir xilligi ko‘pincha ularning ixtisoslashgan hasharotlar (masalan, Kolorado qo‘ng‘izi) tomonidan ommaviy yo‘q qilinishining yoki kasallik qo‘zg‘atuvchilari (unshudring zamburug‘lari, zang zamburug‘lari, qorakuya zamburug‘lari, fitoftora va boshqalar) bilan zararlanishining asosiy sabablaridan biri bo‘ladi.
Oziqa elementlari muvozanatidagi farqlar
Tabiiy biogeotsenozda o‘simliklarning birlamchi mahsuloti (hosil) ko‘plab oziqlanish zanjirlari (to‘rlari) orqali iste’mol qilinadi va karbonat angidrid, suv hamda mineral oziqa elementlari ko‘rinishida yana biologik aylanish tizimiga qaytadi. Agrotsenozda esa elementlarning bunday aylanishi keskin buziladi, chunki inson ularning katta qismini hosil bilan birga olib chiqib ketadi. Shu sababli yo‘qotilgan elementlar o‘rnini qoplash va madaniy o‘simliklar hosildorligini oshirish uchun tuproqqa muntazam o‘g‘it solish zarur.
Ahamiyati
Agrotsenozlar quruqlik yuzasining taxminan 10% ini (qariyb 1,2 milliard gektar) egallaydi va insoniyatni oziq-ovqat energiyasining qariyb 90% i bilan ta’minlaydi. Ularning tabiiy ekotizimlarga nisbatan shubhasiz ustunligi mahsuldorlikni oshirish uchun deyarli cheklanmagan imkoniyatlarga egaligidir. Biroq bu imkoniyatlardan foydalanish tuproqni doimiy ravishda ilmiy asoslangan usullar bilan parvarishlash, o‘simliklarni namlik va mineral oziqa elementlari bilan ta’minlash, ularni noqulay abiotik va biotik omillardan himoya qilish orqaligina mumkin.
Havolalar
- I. I. Dedyu. Agrotsenoz // Ekologik ensiklopedik lug‘at. — Kishinyov: Moldaviya sovet ensiklopediyasi bosh tahririyati. — 1989.
- Agrotsenozlar | Biologiya haqida hamma narsa. Murojaat qilingan sana: 5-aprel 2015-yil. Arxivlangan 12-aprel 2015-yil.