Floema (kelib chiqishi qadimgi yunoncha φλοῦς — po‘stloq) — barglar va o‘simlikning boshqa organlaridan uning ildizlari, urug‘lari hamda pishib yetilayotgan mevalariga oziq moddalarni tashishni ta’minlaydigan to‘qima. U o‘simlik hayoti davomida hosil bo‘lib, keyin parchalanadigan naychasimon hujayralardan tashkil topgan.

Aksariyat o‘simliklar poyasida floema ksilemaning tashqi tomonida joylashadi, barglarda esa barg plastinkasi tomirlarining pastki tomoniga qaragan bo‘ladi; ildizlarning o‘tkazuvchi tutamlarida esa floema va ksilema tasmalari navbatma-navbat joylashadi.

Kelib chiqishiga ko‘ra floema birlamchi — prokambiydan rivojlanadigan va ikkilamchi — kambiydan rivojlanadigan turlarga bo‘linadi. Birlamchi floema, o‘z navbatida, protofloema va metafloemaga ajraladi; ikkilamchi floemada mavjud bo‘lib, birlamchi floemada uchramaydigan tuzilmalar — o‘zak nurlari.

Birlamchi va ikkilamchi floemaning hujayraviy tarkibi bir xil; ular tuzilishi va vazifalari turlicha bo‘lgan bir necha xil hujayralardan tashkil topadi:

• Elaksimon elementlar (elaksimon hujayralar, elaksimon naychalar va yo‘ldosh hujayralar) asosiy moddalar tashilishini ta’minlaydi
• Sklerenxima elementlari (sklereidlar va tolalar) tayanch vazifasini bajaradi
• Parenxima elementlari (parenxima hujayralari) yaqin masofaga radial tashishni ta’minlaydi

Elaksimon elementlar assimilyatsiya mahsulotlarining floema orqali tashilishini ta’minlaydigan yuqori darajada ixtisoslashgan hujayralardir. Ular o‘z nomini elaksimon maydonchalardan (yopiq urug‘li o‘simliklarda esa elaksimon plastinkalardan) olgan; bu maydonchalar hujayra devoridagi maxsus teshiklar to‘plamidir. Elaksimon maydonchalarning teshiklari birlamchi teshik maydonchalarining o‘zgargan shakli bo‘lib, ular kengaygan plazmodesmalar — qo‘shni protoplastlarni bog‘lovchi sitoplazmatik ko‘prikchalardan iborat. Biroq odatiy birlamchi teshik maydonchasidan ko‘pincha bir nechta plazmodesma o‘tsa, elaksimon maydonchaning har bir teshigidan diametri bir necha mikrometrgacha yetadigan bitta sitoplazmatik ip o‘tadi; uning diametri plazmodesmalarnikidan o‘nlab marta katta. Plazmodesmalarga nisbatan bunday ulkan sitoplazmatik ipning kelib chiqishi aniq emas. U bir guruh plazmodesmalarning qo‘shilishi yoki yagona plazmodesmaning kengayishi natijasida hosil bo‘lishi mumkin, deb hisoblanadi.

Elaksimon element teshigining kanali polisaxarid — kalloza bilan qoplangan. Ko‘p o‘simliklarda kalloza kanal teshigi atrofida halqasimon bo‘rtma hosil qiladi va elaksimon elementning butun hayoti davomida to‘planib boradi.

Sporali o‘simliklar (qirqbo‘g‘imlar, plaunlar, qirqquloqlar) hamda ochiq urug‘li o‘simliklarning elaksimon elementlari elaksimon hujayralardan iborat. Bu hujayralar uzunasiga cho‘zilgan, elaksimon maydonchalar esa ularning yon devorlari bo‘ylab tarqalgan.

Floema shirasi uglevodlarning (daraxtsimon o‘simliklarda — asosan saxarozaning) fotosintez natijasida hosil bo‘ladigan nisbatan yuqori konsentratsiyali — 0,2—0,7 mol/litr (7—25 %) — eritmasi, shuningdek, boshqa assimilyatlar va metabolitlar (aminokislotalar hamda fitogormonlar) ham ancha past konsentratsiyalarda bo‘ladigan eritmadir. Moddalar soatiga o‘nlab santimetr tezlikda tashiladi, bu diffuziya tezligidan yuqori.

Ksilemada moddalar faqat bir yo‘nalishda — ildizlardan barglarga, yuqoriga qarab harakatlansa, floema orqali tashilish fotosintez sodir bo‘ladigan donor organlardan fotosintez mahsulotlari iste’mol qilinadigan yoki zaxiraga yig‘iladigan akseptorlarga — organlar yoki ularning qismlariga qarab sodir bo‘ladi. Assimilyatlar ildizlarda, novdalarning uchlarida, shakllanayotgan barglarda va ko‘payish organlarida jadal sarflanadi; ko‘plab o‘simlik turlarida maxsus zaxira organlari — piyozboshlar, tuganaklar va ildizpoyalar mavjud bo‘lib, ular akseptor vazifasini bajaradi.

Radioaktiv izotoplar bilan belgilash tajribalari (¹⁴C) moddalar donor organdan — masalan, radioaktiv belgi berilgan bargdan — eng yaqin akseptorlarga tashilishini ko‘rsatdi. Ya’ni pastki barglar ildizlarni, mevalarga yaqin joylashgan novda barglari esa mevalarni uglevodlar bilan ta’minlaydi va hokazo. Floema orqali moddalar tashilishi ikki tomonlama bo‘lishi mumkin: zaxira to‘plovchi organlar vegetatsiya bosqichiga qarab, akseptor sifatida — kraxmal vegetatsiya davri oxirida barglar yetkazib beradigan uglevodlardan sintezlanib to‘planganda — hamda donor sifatida — vegetatsiya davrining boshida zaxiradagi kraxmal yosh barglarni hosil qilishga sarflanadigan uglevodlargacha parchalanganda — xizmat qilishi mumkin.

• Gelston A., Devis P., Setter R. Yashil o‘simlik hayoti. — M., «Mir», 1983.

• Floema // Ulyanovsk — Frankfort. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 27).