Toj Mahal

Toj Mahal
hindiycha ताज महल, urducha تاج محل‎, ingl. Taj Mahal
Мавзолей Тадж-Махал
Toj Mahal maqbarasi
27°10′29″ shim. k. 78°02′31″ sharq. u.HGЯO
Turi Masjid
Mamlakat  Hindiston
Shahar Agra
Diniy mansubligi islom
Bino turi maqbara — masjid
Meʼmoriy uslub Boburiylar meʼmorchiligi
Loyiha muallifi Ustod Ahmad Lahavriy
Meʼmor Ustod Ahmad Lahavriy
Asoschisi Shoh Jahon
Asos solingan sana 1632-yil
Qurilish 1632—1653 yillar
Balandligi 73 m
Materiali marmar
Hozirgi holati muzey
Veb-sayt tajmahal.gov.in
Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Toj Mahal maqbarasi (Agra shahri)
ingl. Taj Mahal
Havola № 252 Jahon merosi obyektlari roʻyxatida (en)
Mezonlar i (Madaniy)
Mintaqa Mamlakatlar Osiyo va Tinch okeani
Roʻyxatga kiritilishi 1983 (7-sessiya)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Toj Mahal (hindiycha ताज महल, urducha تاج محل‎ — «Saroylar toji», ingl. Taj Mahal) — maqbara-masjid, Agra, Hindiston, Jamna daryosi boʻyida joylashgan (meʼmorlari, ehtimol, Ustod Iso va boshqalar). Inshoot Boburiylar imperiyasi podshohi Shoh Jahon I farmoni bilan uning rafiqasi Mumtoz Mahal xotirasiga qurilgan. U oʻn toʻrtinchi farzandini dunyoga keltirish chogʻida vafot etgan. Keyinchalik Shoh Jahon I ham shu maqbaraga dafn etilgan.

Toj Mahal («Toj» deb ham ataladi) Boburiylar meʼmorchiligining eng yaxshi namunasi hisoblanadi. Bu uslub hind, fors va arab meʼmorchiligi unsurlarini uygʻunlashtiradi. 1983-yilda Toj Mahal Jahon merosi obyekti (YUNESKO) deb eʼlon qilindi: u «Hindistondagi musulmon sanʼatining durdonasi va jahon merosining hamma tomonidan eʼtirof etilgan nodir asarlaridan biri» sifatida taʼriflandi.

Maqbaraning oq marmar gumbazi uning eng mashhur qismi boʻlsa-da, Toj Mahal yagona meʼmoriy majmua sifatida bunyod etilgan. Qurilish taxminan 1632-yilda boshlanib, 1653-yilda yakunlangan. Unda 20 ming hunarmand va usta mehnat qilgan. Toj Mahal qurilishini imperiya nazorati ostidagi meʼmorlar kengashi, jumladan Deshenov-Anu, Makramat Xon va Ustod Ahmad Lahavriy boshqargan. Loyiha bosh muallifi sifatida odatda Lahavriy koʻrsatiladi. Toj Mahal gidlarining koʻpchiligi orasida mashhur boʻlgan boshqa qarashga koʻra, bosh meʼmorlardan biri turkiyalik Iso Muhammad Afandiy boʻlgan.

Maqbara ichida ikki ramziy qabr — shoh va uning rafiqasining qabrlari joylashgan. Aslida ular yer ostida, aynan shu ramziy qabrlarning tagida dafn etilgan. Qurilish taxminan 1630—1652-yillarga toʻgʻri keladi. Toj Mahal balandligi 74 m boʻlgan, toʻrt burchagida 4 ta minora qad rostlagan, supa ustidagi besh gumbazli inshootdir. Minoralar vayron boʻlgan taqdirda maqbaraga zarar yetkazmasligi uchun undan tashqariga tomon biroz ogʻdirilgan. Inshootga favvoralar va hovuzli bogʻ tutashgan. Butun majmuaning maydoni 17 gektarni tashkil etadi.

Devorlar jilolangan, yorugʻlikni qisman oʻtkazadigan marmar bilan qoplangan (u qurilish uchun Makrana shahridan keltirilgan) va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan. Bunda feruza, aqat, malaxit, serdolik va boshqa toshlardan foydalanilgan. Marmarning oʻziga xos xususiyati shundaki, u yorqin kunduzgi yorugʻlikda oq, tongda pushti, oyli tunda esa kumushrang koʻrinadi.

Qurilishi

Majmua qurilishiga imperiyaning barcha hududlaridan 22 000 nafardan ortiq usta va quyidagi hududlardan ham mutaxassislar taklif etilgan: Oʻrta Osiyo, Fors va Yaqin Sharq.

Toj Mahalning joylashuvi (Agra) va qurilishda ishlatilgan ayrim materiallar keltirilgan hududlar

Toj Mahal qalʼa devori bilan oʻralgan Agra shahridan janubdagi yer uchastkasida bunyod etilgan. Shoh Jahon maharaja Jay Singxga tegishli bu yerni Agraning markazidagi katta saroyga almashtirib olgan. Taxminan uch akr (1,2 gektar) maydon kavlab chiqilgan, suvning tuproqqa sizib kirishini kamaytirish uchun tuproq almashtirilgan, maydoncha esa daryo sohilidan 50 metr baland koʻtarilgan. Maqbara quriladigan joyda quduqlar qazilib, ular xarsangtosh bilan toʻldirilgan va inshootning poydevori sifatida ishlatilgan. Bogʻlangan bambukdan yasalgan qurilish havozalari oʻrniga maqbarani oʻrab turgan ulkan gʻisht havozalar qurilgan. Ularning koʻlami shu qadar katta ediki, ustalar va qurilish rahbarlari ularni buzib olishga yillar ketishidan xavotirlangan. Rivoyatga koʻra, Shoh Jahon istagan kishi xohlaganicha gʻishtni olib ketishi mumkinligini eʼlon qilgan va dehqonlar havozalarni deyarli bir kechada buzib tashlagan.

Marmar va boshqa materiallarni qurilish joyiga yetkazish uchun shibbalangan tuproqdan oʻn besh kilometrlik qiya yoʻl qurilgan. Maxsus loyihalangan aravalarda oʻttiz ho‘kiz tosh bloklarni birin-ketin qurilish maydoniga tortib kelgan. Puxta ishlab chiqilgan hajmiy-romli tizimdagi bloklar yordamida toshlar kerakli balandlikka koʻtarilgan. Qurilishga kerakli suv daryodan hayvonlar kuchi bilan ishlaydigan arqon-chelak tizimi orqali olinib, katta suv omboriga quyilgan. U yerdan suv taqsimlash omboriga koʻtarilgan, soʻng uchta yordamchi idishga taqsimlanib, quvurlar orqali qurilish majmuasiga yetkazilgan.

Maqbara va uning supasini qurish taxminan oʻn ikki yil davom etgan. Majmuaning qolgan qismlari yana oʻn yil davomida qurilgan va quyidagi ketma-ketlikda tugallangan: minoralar, masjid, javob binosi (javab) va Katta darvoza. Qurilish bosqichma-bosqich olib borilgani sababli Toj Mahal qachon toʻliq bitkazilganini belgilash borasida turli qarashlar mavjud. Masalan, maqbaraning oʻzi 1643-yilga kelib bitgan, ammo majmuaning boshqa qismlarida ish davom etgan.

Qadimgi narxlarni bugungi hisobda baholash murakkabligi sababli qurilish xarajatlari haqidagi taxminlar bir-biridan ancha farq qiladi. Oʻsha davr hisobida qurilishning umumiy qiymati taxminan oʻttiz ikki million rupiy boʻlgan.

Toj Mahal uchun qurilish materiallari Hindistonning turli joylari va Osiyoning koʻplab hududlaridan keltirilgan. Ularni tashishda mingdan ortiq fildan foydalanilgan. Yorugʻlikni qisman oʻtkazadigan oq marmar Makranadan, Rajastan, yashma esa Panjobdan, nefrit va billur Xitoydan keltirilgan. Feruza Tibetdan, lojuvard esa Afgʻonistondan, shu bilan birga sapfirlar Shri-Lanka orolidan, serdolik esa Arabistondan keltirilgan. Umuman olganda, oq marmarga yigirma sakkiz turdagi qimmatbaho va yarim qimmatbaho tosh qadalgan.

Qurilishda Shimoliy Hindistonning turli hududlaridan yigʻilgan yigirma ming ishchi mehnat qilgan. Majmuaning badiiy qiyofasi uchun masʼul oʻttiz yetti kishilik guruhda Buxorodan kelgan haykaltaroshlar, Suriya va Forsdan kelgan xattotlar, Janubiy Hindistondan kelgan tosh bezak ustalari, Balujiston toshyoʻnarlari, shuningdek, minoralar qurish boʻyicha mutaxassis va marmarga naqsh oʻyuvchi usta ham boʻlgan. Toj Mahalning ayrim bunyodkorlari:

  • Usmoniylar imperiyasidan Ismoil Afandiy (Ismoil Xon) — turk meʼmori, bosh binoning loyihachisi.
  • Ustod Iso (ingl. Ustad Isa) (Iso Muhammad Afandiy) — Forsdan kelgan fors meʼmori, Sinanning shogirdi; uni koʻpincha yodgorlik meʼmoriy qiyofasining asosiy yaratuvchisi deb atashadi.
  • Benareslik Puru, Fors — nazoratchi meʼmor sifatida tilga olingan.
  • Asli Lahorlik Qozim Xon — minora uchidagi oltin bezakni quygan.
  • Dehlilik tosh oʻymakori Chiranjilal — bosh haykaltarosh va mozaika boʻyicha mutaxassis.
  • Amonat Xon — Sheroz, Erondan kelgan bosh xattot.
  • Muhammad Hanif — bosh toshteruvchi usta.
Mumtoz Mahal va Shoh Jahon

Meʼmorchiligi

Majmuaning qoʻshimcha binolarni ham oʻz ichiga olgan umumiy shakli toʻgʻri toʻrtburchak boʻlib, uzun tomoni 600, qisqa tomoni esa 300 m. Maqbaraning tarhi fors meʼmori loyihasi asosida Dehlida avvalroq qurilgan Humoyun maqbarasi (1654-yilda bitkazilgan) tarhiga oʻxshaydi. Toʻrt burchagida toʻrtta minora boʻlgan besh gumbazli maqbara majmuasi bir tomonining uzunligi 95,4 m ga teng kvadrat supa ustiga joylashgan. Uning eng yuqori nuqtasi qariyb 74 m (minoralar balandligi esa 41 m). Maqbara meʼmorchiligida fors, hind va Oʻrta Osiyo unsurlari uygʻunlashgan. Devorlari Makranadan keltirilgan oq jilolangan marmar bilan qoplangan va qimmatbaho hamda yarim qimmatbaho toshlar (jumladan, yashma, feruza, aqat, lojuvard, malaxit va serdolik) bilan bezatilgan. Bu toshlar quyosh va oy nurini aks ettiradi. Toj Mahal har tomondan bogʻ bilan oʻralgan. Bino oldida esa katta marmar hovuz mavjud boʻlib, muayyan burchakdan qaralganda uning suvida butun inshootning aksi koʻrinadi.

Maqbaraning ichkarisida devorlar boʻylab yoʻlak oʻtadi; uning har bir burilishida sakkiz burchakli xona joylashgan. Ichki zalning sakkiz qirrali dafn xonasida kenotaflar (ramziy qabrlar) — Mumtoz Mahal va Shoh Jahonning yodgorlik qabrlari joylashgan (ular aslida dafn xonasi ostidagi sagʻanada dafn etilgan). Kenotaflar oʻyma marmar panjara bilan oʻralgan, xonaning tepasida esa piyozsimon gumbaz qad koʻtargan.

Maqbara meʼmorchiligi va rejasida koʻplab ramziy maʼnolar yashiringan. Masalan, Toj Mahalga tashrif buyuruvchilar maqbara atrofidagi bogʻga kiradigan darvozaga oxirgi toʻrtta oyat yozib qoʻyilgan. Ular 89-sura — Qurʼonning «Tong» (Al-Fajr) surasiga mansub boʻlib, solih inson ruhiga qaratilgan:

«Ey xotirjam boʻlgan jon! Robbingga Undan rozi boʻlgan va U sendan rozi boʻlgan holda qayt! Bas, bandalarim qatoriga kir! Jannatimga kir!»

Maqbaraning gʻarbida qizil qumtoshdan qurilgan masjid joylashgan; uning sharqida masjidga simmetrik tarzda mehmonxona (javab) qurilgan. Butun majmua oʻq boʻylab simmetriyaga ega. Maqbara Mumtoz Mahal qabri atrofida markaziy simmetriyaga ega boʻlib, bu tartibni faqat Shoh Jahonning vafotidan soʻng qoʻshilgan qabri buzadi. Majmuaning bosh oʻqi boʻylab muntazam rejalashtirilgan chorbogʻ barpo etilgan. Uning hududida ayvonlar, kanallar va favvoralar bor. Maydoni 300 m² boʻlgan bogʻning uzun oʻqi boʻylab ensiz aks ettiruvchi hovuz choʻzilgan.

Majmuaning janubida toʻrt darvozali yopiq hovli joylashgan. Unda Shoh Jahonning yana ikki rafiqasi — Akbarobodiy Begim va Fatehpuriy Begim maqbaralari, shuningdek, xizmat binolari bor.

Hozirgi holati

Yaqinda[qachon?] Toj Mahal devorlarida yoriqlar aniqlangan. Olimlarning fikricha, bu yoriqlar yaqinidan oqib oʻtadigan Jamna daryosi suvining kamayishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Daryoning qurishi tuproq tuzilmasini oʻzgartirib, maqbaraning choʻkishiga, hatto vayron boʻlishiga olib kelishi ehtimoli bor. Bundan tashqari, havo ifloslanishi sababli bino oʻzining afsonaviy oqligini yoʻqota boshlagan. Toj Mahal atrofidagi bogʻ hududi kengaytirilganiga va Agrada kuchli ifloslantiruvchi ayrim korxonalar yopilganiga qaramay, maqbara hanuz sargʻaymoqda. Uni muntazam ravishda maxsus oq gil bilan tozalashga toʻgʻri keladi.

Toj Mahal atrofidagi 10 400 km² maydonni egallagan Toj trapetsiyasi hududi (ingl. Taj Trapezium Zone, TTZ) tarkibiga YUNESKOning yana ikki Jahon merosi obyekti — Agra qalʼasi va Fatehpur Sikri ham kiradi. Bu hududdagi tarixiy yodgorliklarni ifloslanishdan saqlash uchun maxsus cheklovlar joriy etilgan. Xususan, korxonalarga koʻmir va koks ishlatish taqiqlangan. Korxonalar tabiiy gazdan foydalanishga oʻtishi yoki hududdan tashqariga koʻchirilishi kerak.

Turizm

Har kuni Toj Mahalga oʻn minglab kishi tashrif buyuradi. Sayyohlar tufayli «Hindiston durdonasi» davlat xazinasiga katta daromad keltiradi. Yiliga Toj Mahalga 3 milliondan 5 milliongacha odam keladi, shundan 200 000 nafardan ortigʻi chet elliklardir. Sayyohlarning koʻpchiligi yilning salqin oylarida — oktabr, noyabr va fevralda tashrif buyuradi. Majmua yaqinida ichki yonuv dvigatelli transport harakati taqiqlangan, shu sababli sayyohlar avtoturargohdan piyoda keladi yoki elektr avtobusda yetib oladi. Hozirgi vaqtda Xavaspuras (shimoliy hovli) yangi tashrif buyuruvchilar markazi sifatida foydalanish uchun qayta tiklangan. Janubdagi Toj Ganji yoki Mumtozobod deb ataladigan kichik shaharchada tashrif buyuruvchilar va ishchilarning ehtiyojini qondirish uchun karvonsaroylar, bozorlar va savdo rastalari qurilgan. Toj Mahal zamonaviy dunyoning yetti moʻjizasi qatoriga kiritilgan bir nechta roʻyxatda, jumladan 2007-yilda tuzilgan Dunyoning yangi yetti moʻjizasi roʻyxatida ham bor (100 milliondan ortiq ovoz berilgan soʻrov natijasiga koʻra).

Majmua odatdagi ish kunlarida ertalab soat 6 dan kechki 7 gacha ochiq, juma bundan mustasno: juma kuni masjidda kunduzgi soat 12 dan 2 gacha namoz oʻqish uchun ochiladi. Toʻlin oy kechasi, undan oldingi ikki kun va undan keyingi ikki kun davomida ham majmuani kechasi tomosha qilish mumkin. Juma kunlari va Ramazon oyida esa tungi tashrifga ruxsat berilmaydi.

Xavfsizlik sababli Toj Mahal majmuasiga faqat shaffof idishdagi suv, kichik videokameralar, fotoapparatlar, mobil telefonlar va kichik ayollar sumkalarini olib kirishga ruxsat beriladi.

Toj Mahal haqidagi afsona va rivoyatlar

Toj Mahal bunyod etilgan ilk davrdanoq madaniy va geografik chegaralardan oshib, odamlarda hayrat uygʻotgan. Inshoot ko'pchilik qalbida shunday kuchli hissiy taassurot qoldirganki, uni oddiy statistik koʻrsatkichlar bilan baholab boʻlmaydi.

Toj Mahal haqidagi eng keng tarqalgan afsonaga koʻra, Shoh Jahon daryoning narigi sohilida, Toj Mahalning roʻparasida qora marmardan yana bir maqbara qurmoqchi boʻlgan. Bu afsona bir oz xayoliy tusdagi qaydlarni qoldirgan Jan-Batist Tavernye ismli yevropalik sayyohga borib taqaladi; u 1665-yilda Agraga tashrif buyurgan. Ayrim taxminlarga koʻra, Shoh Jahon qora marmar maqbarani qurishga ulgurmagan, chunki oʻz oʻgʻli Avrangzeb uni taxtdan agʻdargan. Daryoning qarama-qarshi tomonidagi «Oy bogʻi»da topilgan qora marmar xarobalari bu rivoyatni tasdiqlayotgandek tuyulgan. Ammo 1990-yillarda oʻtkazilgan qazishmalar «qora marmar» deb hisoblangan toshlar aslida qorayib ketgan oq marmar ekanini koʻrsatgan. 2006-yilda arxeologlar Oy bogʻidagi hovuzning bir qismini qayta tiklagach, qora maqbara haqidagi rivoyatga yanada asosli izoh paydo boʻlgan. Hovuz suvida Toj Mahalning qora aksi yaqqol koʻrinishi aniqlangan. Bu Shoh Jahon simmetriyaga juda katta ahamiyat berganini yana bir bor koʻrsatgan va hovuz nega aynan shu yerga qurilganini tushuntirgan.

Shoh Jahonning buyrugʻi bilan qurilishda qatnashgan koʻplab meʼmor va ustalar shafqatsizlarcha oʻldirilib, tanalari boʻlaklarga ajratilgani haqidagi, koʻpincha dahshatli tafsilotlar bilan hikoya qilinadigan rivoyatni tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq. Ayrim hikoyalarda koʻplab quruvchilar Toj Mahalga oʻxshash boshqa bino qurmaslik majburiyatini olgan maxsus shartnomaga imzo chekkani aytiladi. Shunga oʻxshash rivoyatlar boshqa koʻplab mashhur inshootlar haqida ham mavjud.

Shuningdek, lord Uilyam Bentink, 1830-yillarda Hindiston general-gubernatori boʻlganida, Toj Mahalni buzdirib, uning marmarini kimoshdi savdosida sotmoqchi boʻlganini tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq. Bentinkning biografi Jon Rosselli bu hikoya Bentinkning haqiqatan ham marmar sotgan voqeasidan kelib chiqqanini aytadi. Marmar Agra qalʼasi inshootlaridan olingan.

1980-yillardan boshlab hind tarixchisi Purushottam Nagesh Oakning Toj Mahal asosan Shoh Jahongacha qurilgan degan nazariyasi maʼlum darajada ommalashdi. Oak qurilish sanasi sifatida 1155-yilni, bunyodkor sifatida esa raja Parmara Devning birinchi vaziri Salakshanani koʻrsatadi. Uning nazariyasiga koʻra, majmua yoki uning bir qismi dastlab Shiva ibodatxonasi sifatida ishlagan, Shoh Jahon esa uni kichik oʻzgarishlar bilan oʻz ehtiyojlariga moslashtirgan, xolos. Biroq akademik tarixchilar Oak nazariyasini yetarlicha asoslanmagan deb hisoblaydi. 2000-yillarda Hindiston sudlari majmua yertoʻlalarida arxeologik tadqiqot oʻtkazish va uni hinduiylik ibodatxonasi deb tan olishni talab qilgan bir qancha daʼvolarni koʻrib chiqib, rad etgan. Meʼmorning shaxsi haqidagi boshqa nazariyalarda maqbarani yaratish yevropaliklarga nisbat beriladi. Masalan, XVII asrda yashagan portugaliyalik rohib-avgustinchi Sebastyan Manrike (port. Sebastien Manrique) Toj Mahal muallifligini venetsiyalik zargar Jeronimo Veroneoga nisbat bergan. Bu qarash XIX asr oxirida britaniyalik tarixchi G. J. Kin oʻzining «Agra boʻyicha yoʻlkoʻrsatkich» asarida uni tilga olgach, ommalashgan. Bir muddat Toj Mahalning ehtimoliy muallifi deb qaralgan yana bir yevropalik Bordolik fransuz zargari Osten (yoki Ogyusten) edi. Shoh Jahon saroyidagi uning faoliyati haqida (Toj Mahalga aloqador boʻlmagan holda) qurilish zamondoshi Jan-Batist Tavernye yozgan, 1844-yilda esa britaniyalik Uilyam Sliman uni maqbara hamda Agra va Dehli saroylarining bunyodkori deb atagan.

Galereya

Havolalar