| Go‘ri Amir maqbarasi | |
|---|---|
| o‘zb. Go‘ri Amir maqbarasi / Гўри Амир Мақбараси | |
| Temuriylar xilxonasi | |
| 39°38′55″ sh. k. 66°58′07″ sh. u.HGYaO | |
| Turi | Maqbara |
| Mamlakat |
|
| Shahar | Samarqand |
| Diniy mansubligi | islom |
| Me’moriy uslub | Islom me’morchiligi O‘zbekiston me’morchiligi |
| Asos solingan sana | 1403 va 1404 |
| Qurilish | 1403—1404 yillar |
| Mashhur dafn etilgan shaxslar | Amir Temur, Shohrux, Mironshoh, Ulug‘bek, Muhammad Sulton, Temurning ustozi va murabbiysi Mir Sayyid Baraka |
| Balandligi | 30 m |
| Materiali | g‘isht |


Go‘ri Amir (o‘zb. Go‘ri Amir / Гўри Амир — fors. گورِ امیر «amir qabri») — maqbara. Unda Temur (Amir Temur), uning ustozi Mir Sayyid Baraka va Temur oilasining ayrim a’zolari — (temuriylar) dafn etilgan. Maqbara Samarqand (O‘zbekiston) shahrida joylashgan. Uning nomi «Go‘ri Mir», ya’ni «mirlar qabri» deb ham talqin qilinadi; bunda Mir Sayyid Baraka nazarda tutiladi.
2014-yilda MDH ga a’zo davlatlar Parlamentlararo assambleyasi qarori bilan «Hamdo‘stlik durdonalari» diqqatga sazovor joylar ro‘yxatiga kiritilgan.
Tarixi
Tashabbus ko‘rsatgan va mablag‘ ajratgan shaxs — Temur . 1404-yilda bunyod etilgan shoh asar — fors me’morchiligi obidasi ( ozariyuslubi) Temuriylar davriga mansub bo‘lib, jahon islom me’morchiligitarixida muhim o‘rin tutadi. Maqbaraning bosh me’mori Eronning Isfahon shahridan chiqqan Mahmud Isfahoniy bo‘lgan.
Temuriylar xilxonasi (2009-yildan uning rasmiy nomi) keyinchalik qurilgan Buyuk Boburiylar davri obidalariga namuna bo‘lgan: Humoyun maqbarasi ( Dehli ) va Toj Mahal ( Agra). Ularni o‘z vaqtida Shimoliy Hindistonda hukmronlik qilgan Temur avlodlari bunyod etgan.
Qurilishi
1403-yilda Usmonlilar imperiyasiga qarshi harbiy yurishdan keyin Temurning taxt vorisi Muhammad Sulton vafot etgan. 1404-yil kuzida Samarqandga qaytgan Temur nabirasi uchun maqbara qurishni buyurdi. Keyinchalik bu inshoot Go‘ri Amir nomli oilaviy xilxonaga aylandi. Maqbara o‘rta asrlardagi Samarqandning janubi-sharqiy qismida, Muhammad Sultonning madrasasi va xonaqohi yonida qurilgan.
Temur Xitoyga yurishi chog‘ida vafot etgan. 1405-yil yanvarida u O‘tror shahriga yetib kelgan (uning xarobalari Aris daryosining Sirdaryoga quyilish joyidan uncha uzoq emas), shu yerda kasallanib vafot etgan (tarixchilarga ko‘ra — 18-fevralda, Temurning qabr toshiga ko‘ra esa — 15-fevralda). Uning jasadi mumiyolanib, qora daraxtdan yasalgan va kumushrang zarbof mato bilan qoplangan tobutga solingan. Temur o‘zini tug‘ilib o‘sgan Keshda dafn etishni vasiyat qilganiga qaramay, nabirasi Xalil Sulton tashabbusi bilan jasad Samarqandga olib kelingan. Amir Temur o‘sha paytda hali qurilishi bitmagan Go‘ri Amir maqbarasiga dafn etilgan. Rasmiy motam marosimlari 18-mart (1405-yil) kuni Temurning nabirasi Xalil Sulton (1405—1409) tomonidan o‘tkazilgan. Xalil Sulton bobosining saltanatni katta nabirasi Pir Muhammadga vasiyat qilganiga qaramay, Samarqand taxtini egallagan.
Ulug‘bek hukmronligi davrida maqbara temuriylarning oilaviy xilxonasiga aylantirilgan va maqbaraga kirish uchun eshik o‘rni ochilgan.
Qabrlar

Ushbu me’moriy majmuada Temurning o‘zi, o‘g‘illari Shohrux (1447-yilda Hirotda vafot etgan) va Mironshoh (21-aprel 1408-yilda Tabrizatrofida o‘ldirilgan), nabiralari Ulug‘bek (1394—1449) va Muhammad Sulton hamda temuriylar Abdulla Mirzo, Abdurahmon Mirzo, Temurning ustozi va murabbiysi Mir Sayyid Barakaning qabrlari joylashgan. Temurning kenja o‘g‘li Shohruxning xohishiga ko‘ra, Mir Sayyid Barakaning qoldiqlari Go‘ri Amir maqbarasiga dafn etilgan. Temur musulmon bo‘lgan va so‘fiylik tariqatlariga ehtirom ko‘rsatgan. Temurning asosiy ma’naviy ustozi Muhammad payg‘ambarning avlodi, shayx Mir Sayyid Baraka edi. 1370-yilda Temur hokimiyat tepasiga kelganida unga hokimiyat ramzlari — nog‘ora va bayroqni aynan shu shaxs topshirgan. Mir Sayyid Baraka amirning buyuk kelajagini bashorat qilgan. U Temurning yirik yurishlarida hamrohlik qilgan. 1391-yilda esa To‘xtamishga qarshi jang oldidan unga duo bergan. 1403-yilda ular kutilmaganda vafot etgan taxt vorisi Muhammad Sultonga birgalikda motam tutishgan. Arab tarixchisi Ibn Arabshoh ma’lumotiga ko‘ra, Temur doimo shunday degan: «Davlatda erishgan barcha yutuqlarim, zabt etgan eng qudratli mamlakatlarim — bularning barchasi shayx Shamsiddin al-Xavoriyning duosi va barakasi tufayli, menga nasib etgan barcha omad esa Sayyid Baraka sababli bo‘lgan». Shu bois Temurning o‘zi uning oyoq tomoniga dafn etilgan.
Ulug‘bek Temurning qabr toshi uchun Samarqandga ikki bo‘lak nefrit ni hijriy 828-yilda bo‘lib o‘tgan yurish (1425-yil) chog‘ida O‘rta Osiyo orqali Yulduzgacha borganida o‘lja sifatida olib kelgan. N. I. Veselovskiyga ko‘ra, Temurning o‘zi ham Samarqandga uch bo‘lak nefrit olib kelishni buyurgan, biroq faqat bittasini olib kela olgan. Qolgan ikkitasini Ulug‘bek olib kelgan. Aslida qabr toshi kenotaf (ramziy qabr) hisoblanadi, chunki Temurning jasadi qabr toshlari ostidagi yerosti xilxonasiga dafn etilgan.
1447-yilda Hirotda vafot etgan Shohruxning qoldiqlari uning qizi Poyanda Sultonbegim tomonidan Samarqandga olib kelingan.
Xilxonaning balandroq qismida, marmar panjara ortida payg‘ambar Muhammad avlodidan bo‘lgan noma’lum sayyid — Sayyid Umarga tegishli qabr toshi joylashgan. T. Saidqulovning fikricha, bu Shayx ad-Din Kulol bo‘lishi ham mumkin. Maqbaraga Abu Saidning o‘g‘li — temuriylar vakili va o‘zbek xoni Abulxayrxon ning Xonxodabegim ismli qizidan bo‘lgan nabirasi Muhammad Sulton ham dafn etilgan.
Xilxona
1868-yilda V. V. Radlovxabar berganidek, «Maqbara kirish joyining o‘zida pol ostida qopqoq bor. Undan maqbara ostidagi keng xilxonaga zinapoya tushadi. U yaxshi saqlangan, biroq hech qanday bezak berilmagan va suvalmagan dag‘al g‘ishtlardan qurilgan. Mazkur xilxonada maqbaradagi qabr toshlarining aynan ostida yana yettita qabr toshi — yassi marmar plitalar joylashgan».
Keyingi asrlar

1404-yil kuzida Go‘ri Amir maqbarasiga ispan elchisi Ruy Gonsales de Klavixotashrif buyurib, binoga qisqacha ta’rif bergan.
O‘sha davrda Markaziy Osiyoga yurish qilgan Nodirshoh (Eron shohi, Eron imperiyasi ning Afshoriylar sulolasidan chiqqan birinchi hukmdor) 1737—1740-yillarda o‘z qo‘shinlari bilan hujum qilib, Samarqandni egallagan (Qarang: Nodirshohning Samarqandni egallashi).
1841-yilda Rossiya elchisi N. V. Xanikov Go‘ri Amir haqida quyidagilarni yozgan:
Amir Temurning tobuti. U baland gumbazli 8 qirrali binoda joylashgan. Binoning ichki qismi ikki xonadan iborat: 1-xona masjidning yon bo‘lmasiga o‘xshaydi, unda Temurlangning qabr toshi joylashgan. Poli oq marmar plitalar bilan qoplangan, devorlari esa Qur’on oyatlari va ayrim joylarda juda yaxshi saqlangan zarhal bezaklar bilan qoplangan. 2-xonaning o‘rtasida, xuddi shu toshdan o‘yib ishlangan panjara bilan o‘ralgan marmar supa ustida Temurning qabr toshi turadi. U tepa qismi kesilgan 4 qirrali piramida shaklida bo‘lib, taxminan uch fut baland, 5–6 fut uzunlikda, kesilgan yuqori tomoni bilan supaga qo‘yilgan. Rangi to‘q yashildan qoraga o‘tadi va juda yaxshi sayqallangan. Nodirshoh Samarqandni egallaganida bu toshni o‘z huzuriga olib kelishni buyurgan va shu paytda u ikkiga bo‘lingan. Yodgorlik atrofida Amir Temur oila a’zolarining qabr toshlari bo‘lgan oq marmar plitalar joylashgan. Biz ta’riflagan xona ostida xilxona mavjud. Unga deyarli emaklab tushiladi. Xilxonada yuqorida nomlari tilga olingan shaxslarning haqiqiy tobutlari joylashgan. Dafn qilingan joylari yozuvli marmar plitalar bilan belgilangan.
Venger sharqshunos olimi Arminiy Vamberi1863-yilda Samarqandga tashrif buyurib, Go‘ri Amir haqida quyidagilarni yozgan:
Turbati Temur (Temurning qabri) shaharning janubi-sharqida joylashgan. Bu yerda devor bilan o‘ralgan, ajoyib gumbazli go‘zal maqbara qad ko‘targan. Ancha baland darvozaning ikki tomonida katta gumbazga o‘xshash ikkita kichik gumbaz bor. Devor bilan maqbara oralig‘iga daraxtlar ekilgan; chamasi, ilgari bu yer bog‘ bo‘lgan, hozir esa hammasi ayanchli ahvolda. Maqbaraga kirish sharq tomondan, uning old tomoni diniy ko‘rsatmaga muvofiq Makkaga (qibla).
1868-yilda general N. N. Golovachyov boshchiligidagi Rossiya qo‘shinlari Samarqandni egalladi[aniqlashtirish kerak]. Samarqand qulagach, ko‘p o‘tmay mustahkam Kattaqo‘rg‘onqal’asi ham zabt etildi, 2-iyun 1868-yilda amir Zirabuloq tepaliklarida batamom mag‘lubiyatga uchradi va sulh so‘radi. 23-iyun 1868-yilgi tinchlik shartnomasigako‘ra, Buxoro xonligi Rossiyaga Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Panjikent va Urgut bekliklarini berdi.
Tarixchi A. A. Kersnovskiyning ma’lumotiga ko‘ra, A. Ye. Baranov batalyoni Samarqandga kirganida amir omonlik so‘radi, Buxoro Rossiya protektoratini tan oldi, Samarqand va Zarabuloqqacha bo‘lgan barcha yerlarni topshirdi.
1868-yil yozida Samarqandga turkiyshunos V. V. Radlovkelib, Go‘ri Amirga quyidagicha ta’rif bergan:
«Boshqa inshootlarga qaraganda yaxshiroq saqlangan yodgorlik — dunyo fathchisi Temurlangning Turbati Temur deb ataladigan xilxonasidir. U g‘ishtdan qurilgan va tashqi tomondan koshin bilan qoplangan, shu bois tashqi devorlari nafis mozaikali arabeska naqshlari bilan bezatilgan. Maqbara sakkiz qirrali bo‘lib, ustida ko‘k sirlangan, qovunsimon gumbaz qad ko‘targan. Gumbazning ikki tomonida g‘ishtdan terilgan ikkita salobatli, baland ustun bor. Ilgari ularning ichidagi aylanma zinapoya yuqoriga olib chiqqan, hozir esa undan ko‘tarilish hayot uchun xavfli. Ustunlar ham sirlangan g‘ishtlardan ishlangan mozaika naqshlar bilan qoplangan».
1871-yilda harbiy muhandis Z. E. Jijemskiy maqbaraga yo‘l qurdirgan. Bu yo‘l yodgorlikni qal’a va o‘sha paytda qurila boshlagan yangi shahar bilan bog‘lagan.
XX asr boshlariga kelib faqat madrasa va xonaqohpoydevorlari, asosiy kirish peshtoqi va to‘rtta minoradan birining bir qismi saqlanib qolgan.
Me’morchiligi
Tashqi ko‘rinishi

Go‘ri Amir — xilxonaga ega, bir gumbazli bino. U qurilishining soddaligi va me’moriy shakllarining tantanavor salobati bilan ajralib turadi.
Bino ko‘rinishida ulkan qovurg‘ali gumbaz (diametri 15 metr, balandligi 12,5 metr) ustunlik qiladi. U silindrsimon gumbaz osti gardishiustidan biroz bo‘rtib turadi. Binoning pastki qismi sakkiz qirrali shakldan iborat bo‘lib, keyinchalik qo‘shilgan ko‘plab inshootlar orasida deyarli ko‘rinmay qolgan. Shimol tomonga kichik peshtoq qaragan. Gumbaz va gardish bino umumiy balandligining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etadi.
Go‘ri Amirda Temur davridan faqat maqbaraning asosiy binosi saqlanib qolgan. Maqbaraning koshinli bezaklarida kvadrat va cho‘ziq shakldagi sirlangan to‘q ko‘k, moviy va oq g‘ishtlardan yasalgan yirik mozaika ustunlik qiladi. Faqat gumbaz qovurg‘alari hamda gardishdan gumbazga o‘tuvchi muqarnasli qismi to‘lig‘icha sirlangan g‘ishtlar bilan qoplangan. Gardishda esa naqshlar va yozuvlar sariq rangli terrakota qoplama g‘ishtlar fonida ishlangan.
- Tashqi bezaklarning qismlari
- Peshtoqning bir qismi
- G‘arbiy minora
Maqbaradan olib chiqib ketilgan buyumlar
Tarixga qiziqqan general-leytenant Baranov 2015-yilda Yekaterinburgda topilgan panjaraning kichik bo‘lagini o‘zi bilan olib ketishga qaror qilgan. Bu topilma uchun u Ural-Sibir ko‘rgazmasida hatto «tarixiy jihatdan noyob yodgorlik uchun» degan izoh bilan katta kumush medal olgan. 1905-yilgacha yon kirish eshigi ustida ko‘k fonda oq harflar bilan juda nafis ishlangan koshinli mozaika yozuv bo‘lgan: «Bu — olam sultoni, amir Temur Ko‘ragonning qabri…». Hozir uning nusxasi o‘ymakor eshik ustida namoyish etilmoqda. 1905-yilda yozuvli taxta talonchilar tomonidan sug‘urib olingan, 1906-yilda esa 10 000 frank evaziga Konstantinopol da Fridrix muzeyi uchun sotib olingan. Rossiya diplomatlari ishtiroki va 6 000 marka mablag‘ evaziga ushbu ashyoni Sankt-Peterburgga olib kelishga muvaffaq bo‘lishgan. Hozir u Ermitajda saqlanadi. Samarqanddan Peterburgga o‘yib ishlangan archa yog‘ochidan yasalgan, fil suyagi va sadaf bilan qadama bezatilgan eshiklar ham olib ketilgan (XIV—XV asrlar chegarasi). Ularda vaza tasviri, gul dastasi, yulduzlar, kvadrat ramka ichidagi yarimxochlar va yuqorisida arabcha yozuv bilan to‘ldirilgan o‘simliksimon naqshlar bor.
Ichki ko‘rinishi
Binoning ichida devorlarning pastki qismi yashil serpentinit va o‘yma yozuvli frizlar bilan bezatilgan; yuqori qismiga esa ko‘k va oltin ranglar bilan naqsh solingan. Gumbazdagi bo‘rtma gulnaqshlar shiftda yulduzli osmonni tasvirlaydi. Bezaklarni derazalardagi jimjimador panjaralar va qabr toshlari atrofidagi marmar to‘siq to‘ldiradi. Ammo ular faqat ramziy bezakdir, haqiqiy qabrlar esa yerto‘lada joylashgan.
Amir Temur vafotidan keyingi dastlabki yillarda maqbara xonasi qurol-aslaha va turli jihozlar bilan boy bezatilgan edi.
Xilxonamaqbaraning yerto‘lasida bo‘lib, yuqoridagi xonadan farqli ravishda, bezaksiz past shiftga ega. Unda Temurning ma’naviy ustozi, farzandlari va nabiralarining haqiqiy qabrlari joylashgan. Ular yuqori qavatdagi ramziy qabr toshlari kabi tartibda joylashtirilgan.
Kirish peshtoqi ravoqining ichkari qismida mozaika naqshlari orasiga yodgorlik ijodkorlaridan birining ismi — me’mor Muhammad ibn Mahmud Isfahoniy nomi yozilgan.
- Muqarnasli ravoq qoplamasi — maqbarada
- Maqbaraning ichki bezagi
- Maqbaraning markaziy gumbazi ichkaridan
Devorlar va eshiklardagi yozuvlar
Bezaklarda yozuvlar ustunlik qiladi, ular ba’zan juda geometrik shaklga keltirilgan. Gardish bo‘ylab ulkan harflar bilan bir necha marta «Abadiyat Allohnikidir», yuqoridagi qatorda esa kichikroq harflar bilan «Allohga hamd bo‘lsin» deb yozilgan. Asosiy sakkiz qirrali binoning yon va orqa tomonlarida esa turli tomonga qiyshaytirilgan yoki ag‘darib yozilgan uch so‘z — «Allohning bandasi Muhammad» takrorlanadi.
Maqbaraning Ermitajda namoyish etilayotgan eshiklarida «Haqiqatan, (bu) dunyo va boylik podshohga qarzga berilgan» degan yozuv bor. Maqbaraning boshqa eshigida esa «Hokimiyat Allohga tegishli. Yakun muvaffaqiyatli bo‘lsin!» deb yozilgan.
- Shunday dedi Alloh — muborak va eng yuksak Zot: Bu yerga kirgan kishi najot topadi!
- Mana, bizga va’da qilingan jannat — unga kiring va unda abadiy qoling!
- Payg‘ambar (unga tinchlik bo‘lsin) shunday degan: dunyo undan yuz o‘girishidan oldin dunyodan yuz o‘girgan, qabrga kirmasidan avval uni o‘zi uchun tayyorlagan, Parvardigori bilan uchrashishidan avval Uning roziligiga erishgan kishi baxtlidir.[ishonchsiz manba].
Ko‘ktosh taxt toshi
1868-yilgacha Temurning keyinchalik qayta tiklangan taxt zalida Ko‘ktosh deb ataladigan taxt toshi bo‘lgan (ko‘k tosh — turkiytilidagi ma’nosi). Shu tariqa, XV—XIX asrlar davomida saroydagi temuriylarning Ko‘ktosh taxt toshi ustida turli sulolalardan bo‘lgan O‘rta Osiyo hukmdorlarining taxtga chiqish marosimlari o‘tkazilgan. Bu an’ana temuriylar dan mang‘itlargacha davom etgan. Garchi Buxoro amirligi ning poytaxti Buxorobo‘lsa-da, Buxoroning o‘zbek amirlari Haydar, Nasrullo va Muzaffar toj kiyish marosimlarini aynan Samarqandda, Ko‘ktosh ustida o‘tkazishgan. So‘nggi toj kiyish marosimi 1861-yilda amir Muzaffarning taxtga chiqishi munosabati bilan bo‘lib o‘tgan.
1920-yillarda Buxoro amirlarining sobiq saroyi sovet hokimiyati tomonidan butunlay buzib tashlangan. Ko‘ktosh taxt toshi esa bir necha marta ko‘chirilgan va nihoyat 1960-yillarda Go‘ri Amir maqbarasining hovlisiga joylashtirilgan. U hozir ham shu yerda saqlanadi.
1941-yilda qabrlarning ochilishi
1941-yil may oyida SSSR hukumati Temur va uning qarindoshlari qabrlarini ochish haqida qaror qabul qilgan. Bunga rasmiy sabab sifatida o‘zbek shoiri Alisher Navoiyning yubileyi ko‘rsatilgan. Ekspeditsiya tarkibiga O‘zSSR Xalq Komissarlari Kengashi raisining o‘rinbosari, shuningdek, tarixchi va qadimgi tillar bilimdoni professor T. N. Qori Niyoziy, yozuvchi S. Ayniy, sharqshunos olim A. A. Semyonov, haykaltarosh-antropolog M. M. Gerasimovkirgan. Ekspeditsiya a’zolari orasida arxeologlar V. A. Shishkin va Yahyo G‘ulomov, adabiyotshunos Hodi Zarif, yozuvchi M. I. Sheverdin, antropolog L. V. Oshanin. Qabrlarning ochilishini tasvirga olish vazifasi yosh kinooperator M. Qayumovga topshirilgan.
O‘zSSRning tuzilgan maxsus hukumat ekspeditsiyasi T. N. Qori Niyoziy boshchiligida dafnlarning haqiqiyligini aniqlash, dafn marosimlari va Temur hamda uning avlodlarini dafn etishga oid boshqa holatlarni o‘rganish, qoldiqlarni batafsil antropologik tekshirish, og‘zaki rivoyatlar va qadimgi yilnomalarda saqlanib qolgan afsonaviy hikoyalarni tekshirish, shuningdek, dafn etilgan shaxslarning haykaltaroshlik portretlarini yaratish maqsadini ko‘zlagan. Qazishmalar «Amir Temur ruhi» haqidagi afsonaning paydo bo‘lishiga turtki bergan (quyiga qarang).
Ta’mirlash va tiklash ishlari
Dastlabki ta’mirlash ishlari Movarounnahr temuriylaritomonidan o‘tkazilgan. XVII asrdan boshlab esa Hindiston boburiylari o‘z ajdodlari Temur xotirasi uchun har yili maqbarani ta’mirlashga katta mablag‘ yuborib turgan. Masalan, 1621-yilda Samarqandga Boburiy Jahongir (1605—1627) elchisi kelib, 30 ming rupiyolib kelgan. Shundan 5 mingi Amir Temur xilxonasini ta’mirlashga mo‘ljallangan edi.
1924–1926-yillarda xilxona ustidagi ravoq qayta terilgan , tosh pollar esa yangidan ishlangan. 1950-yillarda tashqi gumbazlar hamda sirlangan qoplamalar tiklangan.
1967-yilda Samarqandning 2500 yillik yubileyiga tayyorgarlik munosabati bilan Sh. Rashidov tashabbusi bilan majmuani keng ko‘lamda tiklash ishlari boshlangan.
Mamlakat mustaqilligi 1991-yilda e’lon qilinganidan keyin, O‘zbekistonning birinchi prezidenti I. A. Karimovtashabbusi bilan 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan XIX asrda olingan fotosuratlar va o‘lchov chizmalari asosida ikki minora qayta tiklangan.
- Rangli fotosurat muallifi — S. M. Prokudin-Gorskiy, 1910-yil
- 1913-yildagi fotosurat
- Ta’mirlashdan oldingi maqbara, 2009-yil
- Yodgorlik majmuasining kirish qismidagi lavha
- 10 so‘mlik banknota, O‘zbekiston, 1994-yil
- Go‘ri Amir maqbarasi tasvirlangan marka
Ruhobod va Oqsaroy maqbaralari

Go‘ri Amir yodgorligidan uzoq bo‘lmagan joyda ikkita kichik inshoot joylashgan: Ruhobod maqbarasi va Oqsaroy maqbarasi. Bu uch maqbara bir-biriga yaqin joylashgani uchun ko‘pincha yagona me’moriy majmua sifatida qaraladi. Bundan tashqari, yaqin atrofda Qutbi Chordahum maqbarasi — shayx Nuriddin Basirning Temur tomonidan 1371-yilda qurdirilgan maqbarasi ham bo‘lgan. V. L. Vyatkinning yozishicha, Samarqand qal’asidagi Nuriddin Basir maqbarasi xonaqoh deb atalgan va Rossiya hukmronligi davrida vayron qilingan.
V. Vyatkinning so‘zlariga ko‘ra, Qutbi Chordahum mozori ustidagi maqbara «hozirgi qal’a qurilayotgan paytda ruslar tomonidan buzib tashlangan».
1449-yil oktabrida o‘ldirilgan Ulug‘bekning jasadi Abdulla hukmronligi davrida (1450—1451) Go‘ri Amirga ko‘chirilgan. Shundan keyin Go‘ri Amir ichida boshqa dafn marosimlari bo‘lgani ma’lum emas, holbuki temuriylar sulolasi Samarqandda yana yarim asr hukmronlik qilgan.
Afsonalar
Nodirshoh haqidagi afsona

Rivoyatga ko‘ra, 1740-yilda fors lashkarboshisi Nodirshoh Amir Temurning butun bir bo‘lakdan yasalgan qabr toshini olib ketgan. Uning materiali — nefrit.
Amir Temur ruhi
«Amir Temur ruhi» — Ulug‘ Vatan urushi Amir Temur maqbarasining ochilishi tufayli urush ruhi ozod bo‘lgani va shu sabab urush boshlanganligi haqidagi arxeologik afsonadir. Bu rivoyat 16-iyun 1941-yilda, Mixail Mixaylovich Gerasimov boshchiligidagi olimlar guruhi qabrni ochishni boshlaganidan kelib chiqqan. Germetik yopilgan tobut 19-iyun 1941-yilda ochilganda xushbo‘y moddalar bug‘lari maqbara xonasini to‘ldirgan. Shu holat «Amir Temur ruhi» haqidagi afsonaga asos bo‘lgan.
Qabr ochilishi sababli urush boshlangan degan afsonaning muallifi, mazkur jarayonda qatnashgan sovet kinooperatori Malik Qayumovich Qayumovbo‘lgan. Undan tashqari, ekspeditsiyada arxeologlar Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziy va A. A. Semyonov, antropolog M. M. Gerasimov, arxeolog Ya. G‘ulomov, filolog H. Zarifov, yozuvchi va filolog Sadriddin Ayniy ham ishtirok etgan.
1-yanvar 2004-yilda televideniyeda rejissyor Aleksandr Fetisovning «Amir Temurning la’nati» hujjatli filmi namoyish etilgan.
30-noyabr 2012-yilda «Pravda.Ru» internet nashrida Anton Yevseyevning «Amir Temur maqbarasining la’nati mavjud emas» maqolasi chop etilgan.
Havolalar
Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi = Ajoyib al-maqdur fi tarix-i Taymur. — 2-nashr. — Toshkent: Maxpirat nomidagi O‘rta Osiyo xalqlari tarixi instituti, 2007.
Adabiyotlar
- Klavixo, Ruy Gonsales // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- V. A. Nilsen. O‘zbekiston zamonaviy shaharsozligi ibtidosida (XIX — XX asr boshlari). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988. — 208 bet, ISBN 5-635-00009-6
- P. Zohidov. Temur davrining me’moriy yulduzlar turkumi. Toshkent: «Sharq» nashriyot-matbaa konserni bosh tahririyati, 1996. — 192 bet, 85.113(2)1+63.3(5U)
- Ditrix Brandenburg: Samarqand. O‘zbekistonda (Markaziy Osiyoda) islom me’morchiligiga oid tadqiqotlar, Berlin: Hessling, 1972; ISBN 3-7769-0108-X
- Ernst Kon-Viner: Turon. O‘rta Osiyoda islom me’morchiligi, Berlin: Wasmuth, 1930
- Jon D. Xoag: Islom me’morchiligi, Shtutgart: Belser, 1976; ISBN 3-7630-1704-6
- Jon D. Xoag: Islom, Shtutgart: DVA, 1986; ISBN 3-421-02855-9
- Alfred Rens: Ispaniyadan Hindistongacha islom tarixi va maskanlari, Myunxen: Prestel-Verlag, 1977 ISBN 3-7913-0360-0
- Mortimer Uiler (muharrir): Sharqning hashamatli inshootlari. Osiyo ibodatxonalari, maqbaralari va qal’alari, Frankfurt-Mayn: Ariel, 1965
- Verner Shpayzer: Sharq me’morchiligi, Essen: Burkhard-Verlag Ernst Heyer, 1964
- Klaus Pander: Markaziy Osiyo, Ostfildern: Dumont, 2005; ISBN 3-7701-3680-2