Tarixiy yodgorliklari bilan mashhur Samarqandning asosiy diqqatga sazovor joylari YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritish uchun taqdim etilgan arizada qayd etilgan obidalardan iborat. Natijada 2001-yilda roʻyxatga «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan kiritildi.
Qadimgi Samarqandni koʻplab jahon madaniyatlari kesishgan «chorraha» va ular qorishgan maskan deb taʼriflash mumkin. Miloddan avvalgi VII asrda Afrosiyob nomi bilan asos solingan shahar XIV–XV asrlarda, Temuriylar hukmronligi davrida eng yuksak taraqqiyotga erishdi. Samarqandning asosiy diqqatga sazovor joylari — Registon maydonidagi uch madrasa, jome Bibixonim masjidi, Shohi Zinda maqbaralar majmuasi, Goʻri Amir maqbarasi va Ulugʻbek rasadxonasi.
YUNESKO Jahon merosi qoʻmitasining qaroriga (25-sessiya, 2001) muvofiq, «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» obyekti (i), (ii) va (iv) mezonlar asosida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan:
- Mezon (i): Samarqand meʼmorchiligi va shahar manzarasi islom madaniy ijodiyotining durdonalaridir.
- Mezon (ii): Samarqand meʼmoriy ansambllari (Bibixonim masjidi, Registon maydoni) Oʻrta yer dengizi hududidan Hindiston yarimoroligacha boʻlgan mintaqada islom meʼmorchiligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.
- Mezon (iv): Samarqandning tarixiy shahri Markaziy Osiyoning XIII asrdan hozirgacha boʻlgan madaniy va siyosiy tarixidagi eng muhim bosqichlarni aks ettiradi.
Roʻyxat
YUNESKO obyekti tarkibidagi Samarqand diqqatga sazovor joylari roʻyxati
2000-yilda Oʻzbekiston Samarqandni YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritish uchun ariza topshirdi. Arizada tarixiy merosni asrab-avaylashda Samarqandning ahamiyatini ochib beruvchi tarixiy obyektlar koʻrsatildi. Hujjatda obyektlar roʻyxati va ularning qisqacha tavsifi keltirilgan.
I. Afrosiyob arxeologik hududi (Afrosiyob)
Samarqandning qadimgi oʻtmishdoshi boʻlgan shahar xarobasi (miloddan avvalgi VII asr — milodiy XIII asr boshlari). Maydoni — taxminan 289 ga. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Qadimiy shahar xarobasi — Afrosiyob | Miloddan avvalgi VII asr — milodiy XIII asr boshlari | Qalʼa, mudofaa devorlari, hukmdor saroyi, turar joy va hunarmandchilik mahallalari qoldiqlari | |
| Hukmdor saroyi | VII asr | Noyob devoriy suratlar saqlanib qolgan | |
| Qadimgi jome masjidi | VIII-XII asrlar | Markaziy Osiyodagi eng yirik masjidlardan birining qoldiqlari | |
| Xoʻja Doniyor maqbarasi | XX asr boshlari (qadimgi inshoot oʻrnida) | Afrosiyob hududida joylashgan | |
| Meʼmoriy ansambl — Shohi Zinda | XI-XIX asrlar | Afrosiyobning janubi-sharqiy yonbagʻrida joylashgan | |
| Hazrati Xizr masjidi | 1854-yil | Qadimgi Afrosiyobning janubida joylashgan | |
| XIV—XIX asrlarga oid shahar devorlari qoldiqlari | XIV-XIX asrlar | Shahar mudofaa inshootlarining arxeologik qoldiqlari |
II. Shohi Zinda ansambli
Samarqanddagi eng yirik meʼmoriy ansambllardan biri boʻlib, XI asrdan XIX asrgacha Qusam ibn Abbos qabri atrofida shakllangan. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Abdulaziz chortoqi | 1434-35 | Ansamblning asosiy kirish qismi; toʻrt ravoqli, bir gumbazli inshoot; sirlangan mozaika bilan bezatilgan | |
| Minter masjidi | XIX asr | Chortoqning gʻarbida joylashgan kichik inshoot | |
| Yozgi masjid | 1910 | Samarqandlik usta Sid tomonidan qurilgan; devorlari ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan | |
| Madrasa | 1813 | Davlat qoʻshbegi buyrugʻi bilan qurilgan kichik bino | |
| Quyi maqbara | XV asr | Goʻrxona, ziyoratxona va burchakdagi xonalarni oʻz ichiga oladi; sirlangan gʻisht hamda mozaika bilan bezatilgan | |
| Oʻrta chortoq | XIX asr | Quyi maqbara orqali oʻtuvchi zinapoyaning oxirida joylashgan | |
| Amirzoda maqbarasi | 1386 | Peshtoqli inshoot; old tomoni mayolika va arabcha yozuvlar bilan bezatilgan | |
| Amir Husayn maqbarasi | 1375 | Sirlangan gʻisht, oʻyma terrakota va mayolika bilan bezatilgan peshtoqigina saqlanib qolgan | |
| Oʻljoy Shodimulk ogʻo maqbarasi | 1372 | Peshtoq-gumbazli inshoot; oʻyma sirlangan terrakota va mayolika bilan boy bezatilgan | |
| Shirinbeka ogʻo maqbarasi | 1385-86 | Oʻn olti qirrali gumbazosti barabani ustiga oʻrnatilgan sharsimon-konussimon gumbazli, peshtoqli inshoot | |
| «Sakkiz qirrali» maqbara | XIV asr | Gʻayrioddiy shakldagi, kimga tegishli ekani nomaʼlum dafn inshooti; tashqi tomoni sirlangan va sirlanmagan gʻisht hamda mozaika bilan qoplangan | |
| Birinchi nomsiz maqbara | XIV asrning ikkinchi yarmi | Peshtoq-gumbazli inshoot; bezaklarida mayolika, oʻsimliksimon va epigrafik naqshlar ustunlik qiladi | |
| Ikkinchi nomsiz maqbara | XIV asr | Mayolika, oltin rangli naqshlar, qizil va oq boʻyoqlar bilan boy bezatilgan peshtoqigina saqlanib qolgan | |
| Amir Burunduq maqbarasi | XIV asr oxiri | Bir xonali peshtoq-gumbazli maqbara; sirlanmagan va mayolikali koshinlar bilan qoplangan | |
| Hujrali xotira marosimlari masjidi | 1404-05 | Uch qismli, uch gumbazli inshoot; mehrob mozaika bilan qoplangan; usta Sayid Yusuf Sheroziy nomi yozilgan bitik mavjud | |
| Qusam ibn Abbos ziyoratxonasi | 1334-35 | Kvadrat shakldagi inshoot; gumbaz va uning ostidagi konstruksiyalar nihoyatda boy meʼmoriy bezaklar bilan qoplangan | |
| Qusam ibn Abbos maqbarasi | XIV asrning ikkinchi yarmi | Ziyoratxona bilan yoʻlak orqali tutashgan; markazida mayolika bilan qoplangan toʻrt pogʻonali sagʻana joylashgan | |
| Yuqori chortoq | 1405 | Yuqori guruhdagi yodgorliklarni birlashtiradi; oʻyma eshikli yoʻlakka olib boradi | |
| Tuman ogʻoning xotira masjidi | XV asr boshlari | Gʻarbiy devorida mehrobi boʻlgan, uch gumbaz bilan yopilgan kichik choʻzinchoq bino | |
| Tuman ogʻo maqbarasi | 1405-06 | Bir xonali peshtoq-gumbazli maqbara; ichki qismi naqshlar va manzara tasvirlari bilan bezatilgan | |
| Nomsiz maqbara (1361-yil) | 1361 | Kvadrat shakldagi peshtoq-gumbazli bino; peshtoqi va ichki qismi oʻyma terrakota bilan qoplangan | |
| Xoʻja Ahmad maqbarasi | XIV asr | Oldinga chiqib turgan peshtoqi va vayron boʻlgan gumbazi mavjud bir xonali kvadrat inshoot; boy bezaklarga ega |
III. Bibixonim maqbarasi ansambli
Amir Temur tomonidan 1399—1405-yillarda qurilgan jome masjidi. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Bibixonim masjidi | 1399-1405 | Peshtoq, minoralar va gumbazlardan iborat asosiy bino; oʻyma marmar, sirlangan va sirlanmagan koshinlar, mayolika hamda mozaika bilan boy bezatilgan | |
| Bibixonim maqbarasi | XV asr | Masjidning roʻparasida, yoʻlning narigi tomonida joylashgan |
IV. Registon ansambli
Maydon ansambli — Registon (oʻzb. Registon):
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Ulugʻbek madrasasi | 1420 | Uch madrasa orasidagi eng qadimiysi; mahobatli peshtoqqa va toʻrt ayvonli hovliga ega toʻrtburchak bino; burchaklarida baland minoralar qad koʻtargan | |
| Sherdor madrasasi | 1619-1632 | Ulugʻbek madrasasining old koʻrinishi, tarhi va kompozitsiyasini takrorlaydi; peshtoqida yoʻlbars («sher») tasvirlangan | |
| Tillakori madrasasi | 1641-1660 | Maydonni shimol tomondan oʻrab turadi; gʻarbiy qismi masjid boʻlib, ichki bezaklarida oltin ishlatilgan | |
| Chorsu savdo gumbazi | XV asr | Gumbazli savdo inshooti (bozor) | |
| Doʻstmatboy madrasasi | XIX asr |
V. Goʻri Amir va Ruhobod ansambllari
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Maqbara — Goʻri Amir | 1403-1404 | Amir Temur va uning avlodlari dafn etilgan maqbara; qoʻsh gumbazli sakkiz qirrali bino; sirlangan koshinlar, marmar va zarhal naqshlar bilan boy bezatilgan | |
| Ruhobod maqbarasi |
1380-yillar | Burhoniddin Sogʻarjiy maqbarasi; peshtoqsiz, markaziy gumbazli inshoot; bezaklari sodda | |
| Oqsaroy maqbarasi | XV asr oxiri | Temuriylar oilaviy maqbarasi; bir nechta xona, kvadrat shakldagi ziyoratxona zali va burchakdagi hujralardan iborat | |
| Muhammad Sulton madrasasi | XV asr boshlari | Madrasa qoldiqlari; uni Muhammad Sulton qurdirgan. Inshoot kvadrat shaklda boʻlib, ichki hovli, talabalar hujralari va burchaklardagi darsxonalardan tashkil topgan | |
| Muhammad Sulton xonaqohi | XV asr boshlari | Saqlanib qolgan qoldiqlar; nufuzli mehmonlarni qabul qilish va diniy munozaralar uchun moʻljallangan kichikroq kvadrat inshoot |
VI. Ulugʻbek rasadxonasi
XV asrga oid astronomik rasadxona:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Ulugʻbek rasadxonasi | XV asr | Ulkan sekstantning yer ostidagi qismi (11 m chuqurlikda) saqlangan; asbob yoylari daraja belgilari tushirilgan marmardan yasalgan; muzey faoliyat yuritadi |
VII. Abdi Darun va Ishratxona ansambllari
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Ansambl — Abdi Darun | XIV-XX asrlar | Maqbara, ziyoratxona, daxmalar, masjid va madrasani oʻz ichiga oladi | |
| Maqbara — Ishratxona | 1464 | Temuriylar sulolasi ayollarining oilaviy maqbarasi; koʻp xonali tuzilishga ega; marmar panellar va zarhal devoriy naqshlar bilan boy bezatilgan |
VIII. XIX asr shahar bogʻi ansambli
XIX asr shahar bogʻi ansambli Samarqandning XIX asrda shakllangan qismida joylashgan:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Moskvalik avliyo Aleksiy sobori | 1912 | Harbiy muhandis F. Smirnov loyihasi asosida qurilgan; zali 24×16 m, baland yorugʻlik gumbazi va sakkiz qirrali qoʻngʻiroq minorasi bor | |
| Rim-katolik cherkovi | 1915-1916 | Barokko unsurlari qoʻshilgan neogotika uslubi | |
| Arman cherkovi | 1903 | ||
| Georgiy sobori | 1882 | Faoliyat yuritmaydi | |
| «Gumbaz» sinagogasi | 1885—1891 | Sinagoga — Buxoro yahudiylariniki | |
| General-gubernator saroyi | — | ||
| Rus-Xitoy banki binosi | 1895 | ||
| Jamoat yigʻinlari binosi | — | ||
| Harbiy yigʻinlar binosi | 1882 | Toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi zali (eni 12,5 m) boʻlgan bir qavatli bino; old koʻrinishi neoklassitsizm uslubida | |
| «Zarafshon» mehmonxonasi | — |
IX. Arizaga kiritilgan boshqa obyektlar
Xoʻja Ahror ansambli, XV—XX asrlarda shakllangan:
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Nodir devonbegi madrasasi | 1630-1636 | ||
| Xoʻja Ahror masjidi | XVII-XX asrlar | Yozgi qismi va minorani (1909) oʻz ichiga oladi | |
| Minora | 1909 |
| Nomi | Tasviri | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
|---|---|---|---|
| Namozgoh masjidi | XVII asr | Hayit namozlari oʻqiladigan masjid; asosiy kirish peshtoqi, bosh zal va galereyalardan iborat; zal baland gumbazosti barabani ustiga oʻrnatilgan qoʻsh gumbaz bilan yopilgan | |
| Abdi Birun xonaqohi | XVII asr | Markaziy zal va burchakdagi xonalarga ega peshtoq-gumbazli bino | |
| Hazrati Xizr masjidi | 1854 | Ustunli ayvon, dahliz-darvozaxona va peshtoqli kirish qismiga ega gumbazli qishki masjid; kichik minorasi bor | |
| Choʻponota maqbarasi | XIV asr | Gumbaz bilan yopilgan kvadrat shakldagi bir xonali bino; gumbazi koʻk sirlangan koshinlar bilan qoplangan | |
| Xoʻja Zudmurod masjidi | XI-XII asrlar | Qishki xona va ayvondan iborat; xonaqoh deb ataluvchi kvadrat shakldagi qishki xona uch tomondan ayvonlar bilan oʻralgan | |
| Xoʻja Nisbatdor masjidi | 1901 | Eski masjid oʻrnida usta Abduqodir Boqiyev tomonidan qurilgan; qishki xona va keng ayvondan iborat; kichik minorasi bor | |
| Savdogar Kalantarov uyi | 1911-16 | Muhandis T. Nelle tomonidan qurilgan; anʼanaviy rejalashtirish tamoyillarini Yevropa meʼmorchiligi bilan uygʻunlashtiradi; ichki bezagi boy | |
| Anʼanaviy turar joylar | XIX asr — XX asr boshlari | Oʻzbek anʼanaviy turar joylarining oʻziga xos meʼmoriy turi; xonalar hovli perimetri boʻylab joylashgan, shiftlar baʼzan naqshli suratlar bilan bezatilgan |
Boshqa diqqatga sazovor joylar
Maqbaralar
| Maqbaralar | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Surat | Surat | Nomi | Turi | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
| Abu Mansur Moturidiy maqbarasi | Maqbara | 1300-yillar | Dafn etilgan joy — Abu Mansur al-Moturidiy. | ||
| Imom Buxoriy maqbarasi | Yodgorlik majmuasi, maqbara | XVI asr | Mashhur musulmon allomasi Imom Buxoriy. | ||
Cherkovlar
| Cherkovlar | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Cherkov surati | Cherkovning ichki koʻrinishi | Nomi | Diniy yoʻnalishi | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
| Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy cherkovi | Pravoslav cherkov | 1925-yil | Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy nomi bilan atalgan. | ||
| Muqaddas Bibi Maryamning panohi cherkovi | Pravoslav cherkov | 1900-yil | Samarqandning qadimiy cherkovlaridan biri. | ||
| Moʻjizakor avliyo Nikolay cherkovi | Pravoslav cherkov | 1900-yil | Samarqandning qadimiy cherkovlaridan biri. | ||
Ibodatxonalar (chasovnyalar)
| Ibodatxonalar (chasovnyalar) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Cherkov surati | Cherkovning ichki koʻrinishi | Nomi | Diniy yoʻnalishi | Qurilgan sanasi | Tavsifi |
| Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy ibodatxonasi | Pravoslav kichik ibodatxona | 1925-yil | Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy nomi bilan atalgan. | ||
Shahar tashqarisidagi diqqatga sazovor joylar
Adabiyotlar
- Karimova K., Alimov T. Samarqand. Shahar va afsonalar. — 1-nashr. — Toshkent: «DAVR NASHRIYOTI» MChJ, 2010. — 38 b.
- Pugachenkova G. A.. Oʻrta Osiyo. Maʼlumotnoma-yoʻlkoʻrsatkich. — Leypsig, M.: «Editsion Iskusstvo», 1983. — 426 b.
- Pugachenkova G. A.. Markaziy Osiyo meʼmorchiligi. XV asr. — Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1976. — 115 b. — 3000 nusxa.
- Meʼmorchilikning umumjahon tarixi / Yu. S. Yaralov (masʼul muharrir) va boshqalar tahriri ostida. — Moskva: SSSR Meʼmorchilik akademiyasi nashriyoti, 1969. — J. 8: Oʻrta yer dengizi boʻyi, Afrika va Osiyo mamlakatlari meʼmorchiligi, VI-XIX asrlar. — B. 110—143. — 491 b.
- Zasipkin N. Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi. — M.: Meʼmorchilik akademiyasi nashriyoti, 1948. — 158 b. — 10 000 nusxa.
- Lavrov A. Oʻrta Osiyo shaharsozlik madaniyati. — M.: Davlat meʼmorchilik va shaharsozlik nashriyoti, 1950. — 178 b. — 3000 nusxa.
- Veymarn B. Oʻrta Osiyo sanʼati. — 1-nashr. — M.: Sanʼat, 1940. — 191 b.
- Voronina L. Arab mamlakatlarining oʻrta asr shahri. — 1-nashr. — M.: Davlat arxitektura qoʻmitasining VNIITAG nashriyoti, 1991. — 103 b.
- Rempel L. I. Oʻrta Sharq sanʼati. Sanʼat tarixi va nazariyasiga doir tanlangan asarlar. — M.: «Sovetskiy xudojnik», 1978.
- YUNESKO Jahon merosi roʻyxatiga nomzodlik hujjatlari: Samarqand — madaniyatlar chorrahasi : [ingl.] : [arxiv.4-mart 2026-yil] / Xayrulla Joʻrayev. — YUNESKO, 2000. — 76 b.