Samarqandning diqqatga sazovor joylari

Tarixiy yodgorliklari bilan mashhur Samarqandning asosiy diqqatga sazovor joylari YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritish uchun taqdim etilgan arizada qayd etilgan obidalardan iborat. Natijada 2001-yilda roʻyxatga «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan kiritildi.

Qadimgi Samarqandni koʻplab jahon madaniyatlari kesishgan «chorraha» va ular qorishgan maskan deb taʼriflash mumkin. Miloddan avvalgi VII asrda Afrosiyob nomi bilan asos solingan shahar XIV–XV asrlarda, Temuriylar hukmronligi davrida eng yuksak taraqqiyotga erishdi. Samarqandning asosiy diqqatga sazovor joylari — Registon maydonidagi uch madrasa, jome Bibixonim masjidi, Shohi Zinda maqbaralar majmuasi, Goʻri Amir maqbarasi va Ulugʻbek rasadxonasi.

YUNESKO Jahon merosi qoʻmitasining qaroriga (25-sessiya, 2001) muvofiq, «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» obyekti (i), (ii) va (iv) mezonlar asosida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan:

  • Mezon (i): Samarqand meʼmorchiligi va shahar manzarasi islom madaniy ijodiyotining durdonalaridir.
  • Mezon (ii): Samarqand meʼmoriy ansambllari (Bibixonim masjidi, Registon maydoni) Oʻrta yer dengizi hududidan Hindiston yarimoroligacha boʻlgan mintaqada islom meʼmorchiligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.
  • Mezon (iv): Samarqandning tarixiy shahri Markaziy Osiyoning XIII asrdan hozirgacha boʻlgan madaniy va siyosiy tarixidagi eng muhim bosqichlarni aks ettiradi.

Roʻyxat

YUNESKO obyekti tarkibidagi Samarqand diqqatga sazovor joylari roʻyxati

2000-yilda Oʻzbekiston Samarqandni YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritish uchun ariza topshirdi. Arizada tarixiy merosni asrab-avaylashda Samarqandning ahamiyatini ochib beruvchi tarixiy obyektlar koʻrsatildi. Hujjatda obyektlar roʻyxati va ularning qisqacha tavsifi keltirilgan.

I. Afrosiyob arxeologik hududi (Afrosiyob)

Samarqandning qadimgi oʻtmishdoshi boʻlgan shahar xarobasi (miloddan avvalgi VII asr — milodiy XIII asr boshlari). Maydoni — taxminan 289 ga. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Qadimiy shahar xarobasi — Afrosiyob

Miloddan avvalgi VII asr — milodiy XIII asr boshlari Qalʼa, mudofaa devorlari, hukmdor saroyi, turar joy va hunarmandchilik mahallalari qoldiqlari
Hukmdor saroyi VII asr Noyob devoriy suratlar saqlanib qolgan
Qadimgi jome masjidi VIII-XII asrlar Markaziy Osiyodagi eng yirik masjidlardan birining qoldiqlari
Xoʻja Doniyor maqbarasi XX asr boshlari (qadimgi inshoot oʻrnida) Afrosiyob hududida joylashgan
Meʼmoriy ansambl — Shohi Zinda XI-XIX asrlar Afrosiyobning janubi-sharqiy yonbagʻrida joylashgan
Hazrati Xizr masjidi 1854-yil Qadimgi Afrosiyobning janubida joylashgan
XIV—XIX asrlarga oid shahar devorlari qoldiqlari XIV-XIX asrlar Shahar mudofaa inshootlarining arxeologik qoldiqlari

II. Shohi Zinda ansambli

Samarqanddagi eng yirik meʼmoriy ansambllardan biri boʻlib, XI asrdan XIX asrgacha Qusam ibn Abbos qabri atrofida shakllangan. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Abdulaziz chortoqi 1434-35 Ansamblning asosiy kirish qismi; toʻrt ravoqli, bir gumbazli inshoot; sirlangan mozaika bilan bezatilgan
Minter masjidi XIX asr Chortoqning gʻarbida joylashgan kichik inshoot
Yozgi masjid 1910 Samarqandlik usta Sid tomonidan qurilgan; devorlari ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan
Madrasa 1813 Davlat qoʻshbegi buyrugʻi bilan qurilgan kichik bino
Quyi maqbara XV asr Goʻrxona, ziyoratxona va burchakdagi xonalarni oʻz ichiga oladi; sirlangan gʻisht hamda mozaika bilan bezatilgan
Oʻrta chortoq XIX asr Quyi maqbara orqali oʻtuvchi zinapoyaning oxirida joylashgan
Amirzoda maqbarasi 1386 Peshtoqli inshoot; old tomoni mayolika va arabcha yozuvlar bilan bezatilgan
Amir Husayn maqbarasi 1375 Sirlangan gʻisht, oʻyma terrakota va mayolika bilan bezatilgan peshtoqigina saqlanib qolgan
Oʻljoy Shodimulk ogʻo maqbarasi

1372 Peshtoq-gumbazli inshoot; oʻyma sirlangan terrakota va mayolika bilan boy bezatilgan
Shirinbeka ogʻo maqbarasi 1385-86 Oʻn olti qirrali gumbazosti barabani ustiga oʻrnatilgan sharsimon-konussimon gumbazli, peshtoqli inshoot
«Sakkiz qirrali» maqbara XIV asr Gʻayrioddiy shakldagi, kimga tegishli ekani nomaʼlum dafn inshooti; tashqi tomoni sirlangan va sirlanmagan gʻisht hamda mozaika bilan qoplangan
Birinchi nomsiz maqbara XIV asrning ikkinchi yarmi Peshtoq-gumbazli inshoot; bezaklarida mayolika, oʻsimliksimon va epigrafik naqshlar ustunlik qiladi
Ikkinchi nomsiz maqbara XIV asr Mayolika, oltin rangli naqshlar, qizil va oq boʻyoqlar bilan boy bezatilgan peshtoqigina saqlanib qolgan
Amir Burunduq maqbarasi XIV asr oxiri Bir xonali peshtoq-gumbazli maqbara; sirlanmagan va mayolikali koshinlar bilan qoplangan
Hujrali xotira marosimlari masjidi 1404-05 Uch qismli, uch gumbazli inshoot; mehrob mozaika bilan qoplangan; usta Sayid Yusuf Sheroziy nomi yozilgan bitik mavjud
Qusam ibn Abbos ziyoratxonasi 1334-35 Kvadrat shakldagi inshoot; gumbaz va uning ostidagi konstruksiyalar nihoyatda boy meʼmoriy bezaklar bilan qoplangan
Qusam ibn Abbos maqbarasi XIV asrning ikkinchi yarmi Ziyoratxona bilan yoʻlak orqali tutashgan; markazida mayolika bilan qoplangan toʻrt pogʻonali sagʻana joylashgan
Yuqori chortoq 1405 Yuqori guruhdagi yodgorliklarni birlashtiradi; oʻyma eshikli yoʻlakka olib boradi
Tuman ogʻoning xotira masjidi XV asr boshlari Gʻarbiy devorida mehrobi boʻlgan, uch gumbaz bilan yopilgan kichik choʻzinchoq bino
Tuman ogʻo maqbarasi 1405-06 Bir xonali peshtoq-gumbazli maqbara; ichki qismi naqshlar va manzara tasvirlari bilan bezatilgan
Nomsiz maqbara (1361-yil) 1361 Kvadrat shakldagi peshtoq-gumbazli bino; peshtoqi va ichki qismi oʻyma terrakota bilan qoplangan
Xoʻja Ahmad maqbarasi XIV asr Oldinga chiqib turgan peshtoqi va vayron boʻlgan gumbazi mavjud bir xonali kvadrat inshoot; boy bezaklarga ega

III. Bibixonim maqbarasi ansambli

Amir Temur tomonidan 1399—1405-yillarda qurilgan jome masjidi. Quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Bibixonim masjidi 1399-1405 Peshtoq, minoralar va gumbazlardan iborat asosiy bino; oʻyma marmar, sirlangan va sirlanmagan koshinlar, mayolika hamda mozaika bilan boy bezatilgan
Bibixonim maqbarasi XV asr Masjidning roʻparasida, yoʻlning narigi tomonida joylashgan

IV. Registon ansambli

Maydon ansambli — Registon (oʻzb. Registon):

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Ulugʻbek madrasasi 1420 Uch madrasa orasidagi eng qadimiysi; mahobatli peshtoqqa va toʻrt ayvonli hovliga ega toʻrtburchak bino; burchaklarida baland minoralar qad koʻtargan
Sherdor madrasasi

1619-1632 Ulugʻbek madrasasining old koʻrinishi, tarhi va kompozitsiyasini takrorlaydi; peshtoqida yoʻlbars («sher») tasvirlangan
Tillakori madrasasi 1641-1660 Maydonni shimol tomondan oʻrab turadi; gʻarbiy qismi masjid boʻlib, ichki bezaklarida oltin ishlatilgan
Chorsu savdo gumbazi XV asr Gumbazli savdo inshooti (bozor)
Doʻstmatboy madrasasi XIX asr

V. Goʻri Amir va Ruhobod ansambllari

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Maqbara — Goʻri Amir 1403-1404 Amir Temur va uning avlodlari dafn etilgan maqbara; qoʻsh gumbazli sakkiz qirrali bino; sirlangan koshinlar, marmar va zarhal naqshlar bilan boy bezatilgan
Ruhobod maqbarasi
1380-yillar Burhoniddin Sogʻarjiy maqbarasi; peshtoqsiz, markaziy gumbazli inshoot; bezaklari sodda
Oqsaroy maqbarasi XV asr oxiri Temuriylar oilaviy maqbarasi; bir nechta xona, kvadrat shakldagi ziyoratxona zali va burchakdagi hujralardan iborat
Muhammad Sulton madrasasi XV asr boshlari Madrasa qoldiqlari; uni Muhammad Sulton qurdirgan. Inshoot kvadrat shaklda boʻlib, ichki hovli, talabalar hujralari va burchaklardagi darsxonalardan tashkil topgan
Muhammad Sulton xonaqohi XV asr boshlari Saqlanib qolgan qoldiqlar; nufuzli mehmonlarni qabul qilish va diniy munozaralar uchun moʻljallangan kichikroq kvadrat inshoot

VI. Ulugʻbek rasadxonasi

XV asrga oid astronomik rasadxona:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Ulugʻbek rasadxonasi XV asr Ulkan sekstantning yer ostidagi qismi (11 m chuqurlikda) saqlangan; asbob yoylari daraja belgilari tushirilgan marmardan yasalgan; muzey faoliyat yuritadi

VII. Abdi Darun va Ishratxona ansambllari

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Ansambl — Abdi Darun XIV-XX asrlar Maqbara, ziyoratxona, daxmalar, masjid va madrasani oʻz ichiga oladi
Maqbara — Ishratxona 1464 Temuriylar sulolasi ayollarining oilaviy maqbarasi; koʻp xonali tuzilishga ega; marmar panellar va zarhal devoriy naqshlar bilan boy bezatilgan

VIII. XIX asr shahar bogʻi ansambli

XIX asr shahar bogʻi ansambli Samarqandning XIX asrda shakllangan qismida joylashgan:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Moskvalik avliyo Aleksiy sobori 1912 Harbiy muhandis F. Smirnov loyihasi asosida qurilgan; zali 24×16 m, baland yorugʻlik gumbazi va sakkiz qirrali qoʻngʻiroq minorasi bor
Rim-katolik cherkovi 1915-1916 Barokko unsurlari qoʻshilgan neogotika uslubi
Arman cherkovi 1903
Georgiy sobori 1882 Faoliyat yuritmaydi
«Gumbaz» sinagogasi 1885—1891 Sinagoga — Buxoro yahudiylariniki
General-gubernator saroyi —
Rus-Xitoy banki binosi 1895
Jamoat yigʻinlari binosi —
Harbiy yigʻinlar binosi 1882 Toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi zali (eni 12,5 m) boʻlgan bir qavatli bino; old koʻrinishi neoklassitsizm uslubida
«Zarafshon» mehmonxonasi —

IX. Arizaga kiritilgan boshqa obyektlar

Xoʻja Ahror ansambli, XV—XX asrlarda shakllangan:

Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Nodir devonbegi madrasasi 1630-1636
Xoʻja Ahror masjidi

XVII-XX asrlar Yozgi qismi va minorani (1909) oʻz ichiga oladi
Minora 1909
Nomi Tasviri Qurilgan sanasi Tavsifi
Namozgoh masjidi XVII asr Hayit namozlari oʻqiladigan masjid; asosiy kirish peshtoqi, bosh zal va galereyalardan iborat; zal baland gumbazosti barabani ustiga oʻrnatilgan qoʻsh gumbaz bilan yopilgan
Abdi Birun xonaqohi XVII asr Markaziy zal va burchakdagi xonalarga ega peshtoq-gumbazli bino
Hazrati Xizr masjidi 1854 Ustunli ayvon, dahliz-darvozaxona va peshtoqli kirish qismiga ega gumbazli qishki masjid; kichik minorasi bor
Choʻponota maqbarasi XIV asr Gumbaz bilan yopilgan kvadrat shakldagi bir xonali bino; gumbazi koʻk sirlangan koshinlar bilan qoplangan
Xoʻja Zudmurod masjidi XI-XII asrlar Qishki xona va ayvondan iborat; xonaqoh deb ataluvchi kvadrat shakldagi qishki xona uch tomondan ayvonlar bilan oʻralgan
Xoʻja Nisbatdor masjidi 1901 Eski masjid oʻrnida usta Abduqodir Boqiyev tomonidan qurilgan; qishki xona va keng ayvondan iborat; kichik minorasi bor
Savdogar Kalantarov uyi

1911-16 Muhandis T. Nelle tomonidan qurilgan; anʼanaviy rejalashtirish tamoyillarini Yevropa meʼmorchiligi bilan uygʻunlashtiradi; ichki bezagi boy
Anʼanaviy turar joylar XIX asr — XX asr boshlari Oʻzbek anʼanaviy turar joylarining oʻziga xos meʼmoriy turi; xonalar hovli perimetri boʻylab joylashgan, shiftlar baʼzan naqshli suratlar bilan bezatilgan

Boshqa diqqatga sazovor joylar

Maqbaralar

Maqbaralar
SuratSuratNomiTuriQurilgan sanasiTavsifi
Abu Mansur Moturidiy maqbarasiMaqbara1300-yillarDafn etilgan joy — Abu Mansur al-Moturidiy.
Imom Buxoriy maqbarasiYodgorlik majmuasi, maqbaraXVI asrMashhur musulmon allomasi Imom Buxoriy.

Cherkovlar

Cherkovlar
Cherkov suratiCherkovning ichki koʻrinishiNomiDiniy yoʻnalishiQurilgan sanasiTavsifi
Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy cherkoviPravoslav cherkov1925-yilGʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy nomi bilan atalgan.
Muqaddas Bibi Maryamning panohi cherkoviPravoslav cherkov1900-yilSamarqandning qadimiy cherkovlaridan biri.
Moʻjizakor avliyo Nikolay cherkoviPravoslav cherkov1900-yilSamarqandning qadimiy cherkovlaridan biri.

Ibodatxonalar (chasovnyalar)

Ibodatxonalar (chasovnyalar)
Cherkov suratiCherkovning ichki koʻrinishiNomiDiniy yoʻnalishiQurilgan sanasiTavsifi
Gʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy ibodatxonasiPravoslav kichik ibodatxona1925-yilGʻolib avliyo buyuk shahid Georgiy nomi bilan atalgan.

Shahar tashqarisidagi diqqatga sazovor joylar

Adabiyotlar

  • Karimova K., Alimov T. Samarqand. Shahar va afsonalar. — 1-nashr. — Toshkent: «DAVR NASHRIYOTI» MChJ, 2010. — 38 b.
  • Pugachenkova G. A.. Oʻrta Osiyo. Maʼlumotnoma-yoʻlkoʻrsatkich. — Leypsig, M.: «Editsion Iskusstvo», 1983. — 426 b.
  • Pugachenkova G. A.. Markaziy Osiyo meʼmorchiligi. XV asr. — Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1976. — 115 b. — 3000 nusxa.
  • Meʼmorchilikning umumjahon tarixi / Yu. S. Yaralov (masʼul muharrir) va boshqalar tahriri ostida. — Moskva: SSSR Meʼmorchilik akademiyasi nashriyoti, 1969. — J. 8: Oʻrta yer dengizi boʻyi, Afrika va Osiyo mamlakatlari meʼmorchiligi, VI-XIX asrlar. — B. 110—143. — 491 b.
  • Zasipkin N. Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi. — M.: Meʼmorchilik akademiyasi nashriyoti, 1948. — 158 b. — 10 000 nusxa.
  • Lavrov A. Oʻrta Osiyo shaharsozlik madaniyati. — M.: Davlat meʼmorchilik va shaharsozlik nashriyoti, 1950. — 178 b. — 3000 nusxa.
  • Veymarn B. Oʻrta Osiyo sanʼati. — 1-nashr. — M.: Sanʼat, 1940. — 191 b.
  • Voronina L. Arab mamlakatlarining oʻrta asr shahri. — 1-nashr. — M.: Davlat arxitektura qoʻmitasining VNIITAG nashriyoti, 1991. — 103 b.
  • Rempel L. I. Oʻrta Sharq sanʼati. Sanʼat tarixi va nazariyasiga doir tanlangan asarlar. — M.: «Sovetskiy xudojnik», 1978.

Havolalar