| Ark qal’asi | |
|---|---|
| o‘zb. Ark / Ark | |
| Ark qal’asi (2009) | |
| 39°46′40″ sh. k. 64°24′39″ sh. u.HGЯO | |
| Turi | qal’a |
| Mamlakat |
|
| Shahar | Buxoro |
| Asoschisi | Siyovush yoki Afrosiyob |
| Asosiy sanalar | |
|
1220-yil — qal’a bosib olinib, vayron qilingan; buning ortida turgan hukmdor — Chingizxon 1920-yil — katta qismi qamalda vayron qilingan; buni amalga oshirganlar — bolsheviklar |
|
| Maqomi |
|
| Balandligi | 20 m |
| Hozirgi holati | Buxoro davlat me’moriy-badiiy muzey-qo‘riqxonasi |
| Veb-sayti | bukhara-museum.narod.ru |
Ark (o‘zb. Ark / Ark) — qadimiy qal’a, Buxoroda (O‘zbekiston); ko‘p qatlamli sun’iy tepalik bo‘lib, uning devorlari tik, g‘arbiy devoridagi yagona darvozasi esa Registonga olib chiqadi; bu atrofdagi hududdan qariyb 20 metr baland ko‘tarilgan va taxminan 4 gektar maydonni egallagan mahobatli qal’adir. Qal’a Buxoroning eng qadimiy me’moriy-arxeologik yodgorligi hisoblanadi. U asrlar davomida vayron bo‘lgan inshootlar qoldiqlari ustma-ust to‘planib, tepalik hosil qilgan shaharning eng qadimgi qismi sanaladi.
O‘z vaqtida Ark ulug‘vorlik, hokimiyat va zabt etib bo‘lmaslik ramzi bo‘lgan. Bir paytlar Ark devorlaridan birida katta charm qamchi (kamcha) osilib turgan. U hokimiyat ramzi sanalgan davlat — Buxoro amirligi.
Qal’a tarixi

Arxeologlar Buxoro shahri Zarafshon daryosining quyi oqimidan janubroqda, daryo bir necha tarmoqqa ajraladigan pastqam botqoqlik tekisligida vujudga kelganini aniqlashgan. Bu tekislik uzra shahar qal’asi — Arkning ulkan sun’iy tepaligi hozir ham qad rostlab turibdi. Olimlar fikricha, bu qal’a dastlab mustahkamlangan qo‘rg‘onli qarorgoh bo‘lib, keyinchalik ko‘p marta qayta qurilgan, kengaytirilgan va yangi inshootlar bilan to‘ldirilgan. V—VI asrlarda u shu qadar kengayganki, tekislikdan ancha baland ko‘tarilgan, g‘arbiy va sharqiy ikki darvozali mustahkam qal’aga aylangan. Rivoyatlar Buxoroning tarixini juda qadimgi davrlarga bog‘lab, uning barpo etilishini afsonaviy qahramon Siyovush bilan bog‘laydi. Uning qabri Arkning sharqiy darvozasi yonida joylashgan deb hisoblangan. Kushonlar davrida Arkdan uncha uzoq bo‘lmagan janubi-sharqiy tomonda qishloq paydo bo‘lib, u vaqt o‘tishi bilan rejali tarzda qurilgan shahristonga.
VII asrda qal’a istehkomlari qayta qurildi va unda buxorxudotlarning yangi saroyi bunyod etildi. Uning rejasi, Narshaxiyning yozishicha, sehrli maqsadlarda Katta Ayiq yulduz turkumi shaklini takrorlagan. Saroy yonida devonxonalar, xazina, qamoqxona va ibodatxona qurilgan. Arkning g‘arbiy darvozasi ortida ekinzorlar va bog‘lar yastanib yotgan; ulardan ikki mingdan ortiq mustahkamlangan qasrlar hamda qasrlardan deyarli farq qilmaydigan yuzlab qo‘rg‘onli shahar tashqarisidagi qarorgohlar qad ko‘targan. Darvoza Registon — «Qumli maydon» deb atalgan maydonga olib chiqqan. Keyinchalik yo‘q qilingan sharqiy darvoza yaqin atrofdagi shahriston tomonga qaragan.
VIII asrda arablar kelgan vaqtda bu yerda buxorxudotlar saroyi, afsonaviy qahramon Siyovushning muqaddas qabri va ibodatxona mavjud edi. Keyinchalik bu ibodatxonani Qutayba ibn Muslim masjidga aylantirgan. Buxorodagi birinchi masjid 713-yilda arablar tomonidan Arkda (ko‘handizda), majusiylar ibodatxonasi o‘rnida qurilgan. VIII asr oxirida bu masjid qal’adan pastga, Ark bilan shahriston orasidagi hududga ko‘chirilgan.
Somoniylar davrida Arkning g‘arbiy baland old tomoni va rabod devori oralig‘ida Registon maydoni paydo bo‘lgan. Bu yerda peshtoqli saroy qurilgan va al-Istaxriy uni islom mamlakatlaridagi eng ulug‘vor saroy deb baholagan. Peshtoq Arkka kirish yo‘liga qaragan.
Qal’a tarixiga oid ma’lumotlar Abul Hasan Nishopuriyning «Xazoin al-ulum» asaridan olingan parchalarda uchraydi. Bu parchalar bizgacha Abu Nasr Quboviy ularni X asrda yozilgan Narshaxiyning asariga qo‘shimcha sifatida kiritgani tufayli yetib kelgan. Quboviy bu asarni XII asrda arab tilidan fors tiliga tarjima qilib, qisqartirgan va qayta ishlagan. Unda Arkning qadim zamonlarda vayron bo‘lgani va buxorxudot Bidun (?—673) davrida qayta tiklangani, ikkinchi vayronagarchilikdan keyin qoraxoniy Arslonxon (1102—1130) tomonidan Arkda binolar qurilgani, uchinchi marta esa Xorazmshoh Alouddin Otsiz (1128—1156) tomonidan 1140-yilda vayron qilingani va qoraxoniy Ali-tegin tomonidan 1141—1142-yillarda qayta tiklangani, to‘rtinchi marta o‘g‘uzlar tomonidan vayron qilingani va yana Xorazmshoh Alouddin Muhammad II (1200—1220) tomonidan 1207-yilda qayta bunyod etilgani, beshinchi marta esa 1220-yilda mo‘g‘ullar tomonidan shahar qamal qilinib, aholisi qirib tashlangan paytda vayron etilgani.
Arkda eng katta ta’mirlash ishlari 1164—1165-yillarda amalga oshirilgan.
O‘rta asrlarda Arkda Rudakiy, Ibn Sino, keyinroq Umar Xayyom ham faoliyat yuritgan. Bu yerda noyob kutubxona ham bo‘lgan. Ibn Sino u haqda shunday yozgan: «Bu kutubxonada men ilgari bilmagan va hayotimda boshqa hech qachon uchratmagan kitoblarni topdim. Ularni o‘qib chiqdim va har bir olimning o‘z ilm-fan sohasidagi o‘rni menga ayon bo‘ldi. Oldimda tasavvurimga ham sig‘magan darajada chuqur bilimlar eshigi ochildi». Ehtimol, kutubxona urushlardan birida talon-toroj qilingan.
Solnomalarga ko‘ra, Temuriylar davrida, 1405-yil bahorida, Amir Temur vafotidan so‘ng, taxt uchun o‘zaro kurash boshlanishi arafasida Mirzo Ulug‘bek va Ibrohim Sulton xazinalari hamda vasiylari bilan Buxoroga jo‘nab, Ark qal’asida to‘xtashgan. Bu yerda ular bir oy davomida shahar devorlari va darvozalarini mustahkamlash bilan shug‘ullangan. Solnomalarda o‘sha davrda ham, avvalgidek, Arkning sharqiy va g‘arbiy ikkita darvozasi mavjud bo‘lgani qayd etilgan.
XVII—XIX asrlar

Arkda XVII—XIX asrlarda qurilgan yangi binolar «Tahqiqot-i Ark-i Buxoro» («Buxoro Arki haqidagi tadqiqotlar») asarida Sayid Nosir — amir Muzaffarning o‘g‘li tomonidan 1921-yilda sanab o‘tilgan. Ushbu kichik to‘plam muallifi uzoq vaqt Arkda yashagan va u yerda o‘z qarorgohi hamda kutubxonasiga ega bo‘lib, ilmiy tadqiqotlar olib borish imkoniyatiga ega bo‘lgan. U hozir saqlanmagan ko‘plab binolarning joylashuvi va vazifasini bilgan, ularning qurilgan vaqtlari haqida ma’lumot bergan. Sayid Nosir Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolalari hukmdorlari davrida Ark va unga yondosh hududda qurilgan binolar haqida yozgan. Masalan, uning aytishicha, Ark darvozasi ustidagi uch qavatli inshoot — nog‘oraxona quyidagi hukmdor davrida qurilgan: Abdulazizxon (1645—1681). Ko‘rinishxona (qabul zali), juma masjidi va mehmonxona (mehmonlar zali) esa quyidagi hukmdor davrida qurilgan: Subhonqulixon (1681—1702) davrida bunyod etilgan. Manbada Muhammad Rahim (1756—1758) hukmronligi davrida Arkning shimoli-sharqiy burchagida, sayyid Abdalg‘ozi (Battalg‘ozi) maqbarasi yonida Childuxtaron masjidi qurilgani aytiladi. Abdalg‘ozi xalifa Alining avlodlaridan bo‘lgan. Ular yaqinida katta birodarlik qabri bo‘lib, unda Abulfayzxonning (1711—1747) yetti o‘g‘li dafn etilgan. Saqlanib qolgan boshqa inshootlar XIX asrda qurilgan. Olimlar ta’kidlashicha, Sayid Nosir Ark qal’asidagi saqlanib qolgan bino va xonalarning qurilish sanalarini, keyinchalik me’morlar restavratsiya vaqtida aniqlagan ayrim noaniqliklarni hisobga olmaganda, asosan to‘g‘ri ko‘rsatgan. «Rahimxon tarixi» muallifi Muhammad Vafoyi Karmanagiy Muhammad Rahim buyrug‘i bilan Arkda qurilgan «yangi baland bino»ni tilga oladi. 1756-yil dekabrida sovuq havo tufayli taxt shu xonaga ko‘chirilgan.

Sayid Nosir o‘z asarida XVIII asrning so‘nggi uchdan bir qismida qurilgan birorta binoni tilga olmagan. Uning yozishicha, amir Shohmurod (1785—1800) dunyoviy maqsaddagi ko‘plab eski binolarni buzdirib, qurilish materiallarini Ark tashqarisidagi masjidlarni qurish va ta’mirlashga ishlatgan. Muallifning aytishicha, Arkdagi yangi qurilishlarni amir Haydar (1800—1826) boshlab bergan. U Muhammad Rahim uyining yonida g‘arbga ochiladigan qabul zali, boshqa joyda esa katta xonaqoh qurgan. Uning yonida chohQuduqni suv bilan ta’minlagan hovuz Lisak deb atalgan; undan keladigan suv yo‘li zarur paytda ochilgan. Arkda Chahor chaman deb atalgan kichik bog‘cha ham bo‘lgani xabar qilinadi. Unga Ark devori yonidagi hovuzdan charxi falak deb atalgan suv ko‘taruvchi moslama yordamida suv chiqarilgan. Amir Nasrullo (1827—1860) davrida Muhammad Rahim uyi ro‘parasida yerto‘lali yana bir qabul zali — tagxona qurilgan. Amir Muzaffar (1860—1885) davrida Arkda rus elchilari uchun uy, amir Abdulahadxon (1885—1910) davrida esa arsenalning tosh binosi va porox ombori — qo‘rxona.
XX asr va Fuqarolar urushi
Arkni vayron qilishdagi so‘nggi zarbani bolsheviklar 1920-yilda Buxoroni qamal qilish chog‘ida, M. V. Frunze qo‘mondonligi ostida bergan. Uning buyrug‘iga ko‘ra, qamal qilinganlar taslim bo‘lishga majbur bo‘lguncha Ark samolyotdan bombardimon qilingan.[manba ko‘rsatilmagan: 1330 kun] Natijada qal’aning katta qismi xarobalarga aylangan. Amir harami joylashgan hudud eng ko‘p zarar ko‘rgan va arxeologlar bahosiga ko‘ra, uni qayta tiklab bo‘lmaydi, chunki hozir bu joy faqat zichlashib qolgan loy massasidan iborat.

Buxoro amirligi tugatilganidan va amir qochib ketganidan keyin Arkda yong‘in boshlanib, to‘rt kun davom etgan. Shunga qaramay, dastlabki o‘n yillikda ayrim binolar hali saqlanib turgan. 1925—1927-yillarda Arkda joylashgan sovet muassasalaridan birida ishlagan Bichkovskiyning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha vaqtda Arkning shimoli-sharqiy qismi hali uncha vayron bo‘lmagan.
Arxeologik qazishmalar va restavratsiya
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi davrida Arkning g‘arbiy devori restavratsiya qilingan. A. A. Semyonov «Tarix jamiyati» deb nomlangan komissiya tuzilganini va uning Ark tarixini yozishni rejalashtirganini xabar qilgan.
1970—1980-yillarda Arkda qisman arxeologik tadqiqotlar o‘tkazilgan. Keng ko‘lamli arxeologik qazishmalar, ayniqsa Arkning janubiy qismi va unga tutash hududlarda, hali olib borilmagan. Arxeologlarning fikricha, aynan shunday qazishmalar Buxoroning haqiqiy yoshiga doir yanada aniqroq ma’lumot berishi, Narshaxiyning X asrdayoq Buxoro 3000 yillik shahar bo‘lgani haqidagi afsonaviy ma’lumotlarini rad etishi yoki tasdiqlashi mumkin.
1970—1974-yillarda Arkda O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Ya. G‘. G‘ulomovning umumiy rahbarligida tuzilgan maxsus arxeologik guruh tomonidan katta hajmdagi muntazam qazishmalar o‘tkazilgan. Qal’aning 120Х100 metrli maydonida XVI asrdan XX asr boshigacha bo‘lgan davrga oid yuqori qatlamlar qazib o‘rganilgan.
1979—1980-yillarda Buxoro Arkini arxeologik o‘rganish tarixida birinchi marta stratigrafik shurf (6Х6 metr) orqali tabiiy ona jins qatlamigacha yetib borishga muvaffaq bo‘lingan. Bu yerda madaniy qatlamlarning umumiy qalinligi 20 metrdan ortiq bo‘lib, uning uchdan bir qismi yer ostida yotgan. 13—15,5 metr hamda 16,5—18,5 metr chuqurliklarda, ehtimol, Arkning qadimgi mudofaa inshootlari tizimiga kirgan ikkita yirik paxsa devor qoldig‘i aniqlangan. Birinchi devorning 2,5—3 metr balandlikdagi qismi saqlanib qolgan va sopol topilmalar asosida milodiy IV—V asrlarga, ikkinchisi esa 2—2,5 metr balandlikda saqlangan bo‘lib, miloddan avvalgi IV—III asrlarga oid deb baholangan. Shubhasiz, bular Buxoroning eng qadimgi qal’a devori xarobalari bo‘lib, shaharning shakllanishidagi eng muhim belgilaridan biri hisoblanadi.
Ark qal’a devorlarining to‘liq stratigrafik kesimi ham o‘rganilgan. Ye. G. Nekrasova Arkning shimoliy qal’a devori stratigrafik kesimidan olgan arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, eng qadimgi devor bir necha qatlam paxsa va balandligi 0,9—1,0 metr, qalinligi 0,7—0,75 metr bo‘lgan paxsa bloklardan terilgan. Uning eng katta kengligi 7,5 metr, eng kichigi 2,75 metr bo‘lgan.
Buxoroning 2500 yilligiga tayyorgarlik doirasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning (1990—2016) tashabbusi va rahbarligida Arkni restavratsiya qilish ishlari amalga oshirilgan.
Tuzilishi va me’morchiligi
Ark — katta tuproqdan qurilgan mudofaa inshooti bo‘lib, zamonaviy Buxoroning shimoli-g‘arbiy qismidagi qiyaliklari tik tushgan, usti nisbatan tekis balandlikda joylashgan. U rejada g‘arbdan sharqqa biroz cho‘zilgan noto‘g‘ri to‘rtburchak shaklini eslatadi. Ark devorlarining uzunligi 789,60 metr, ichki maydoni 3,96 ga, Registon maydoni sathidan balandligi esa 16 dan 20 metrgacha.

Saqlanib qolgan barcha binolar o‘zbeklarning Ashtarxoniylar (XVII asr) va Mang‘itlar (XVIII—XX asrlar) sulolalari hukmronligi davrlariga tegishli. Arkdagi binolarning ko‘pi O‘rta Osiyoda odatiy bo‘lgan yog‘och sinchdan qurilib, orasiga xom g‘isht terilgan va usti suvalgan. Oddiyroq uylar bir qatorli sinchdan, badavlat kishilarning uylari esa ikki qatorli sinchdan barpo etilgan. Arkda pishiq g‘ishtdan qurilgan inshootlar kam bo‘lgan. Ular orasida taxtapul, ya’ni kirishdagi qiya yo‘lak (pandus), nog‘oraxona — kirish darvozasi ustidagi inshoot, dolon — darvozadan Ark sathigacha pastdan yuqoriga olib boruvchi yopiq yo‘lak, Jome va Xonaqoh masjidlari, xazina yerto‘lalari, taxt zalining devorlari, mozor — Sayid Battolg‘ozi qabri hamda Arkning shimoli-sharqiy burchagida joylashgan kichik madrasa bor edi.
1925—1927-yillarda Arkdagi sovet muassasalaridan birida xizmat qilgan Bichkovskiyning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha paytda Arkning shimoli-sharqiy qismida binolar bir-biriga tutash joylashgan, bir xonadan boshqasiga o‘tish mumkin bo‘lgan. Bu xonalar labirintga o‘xshash ketma-ket xonalar tizimini tashkil etgan va «har bir xona o‘ziga xos bezakka ega edi. Xonalarda chiroyli bo‘rtma naqshli muqovalarga ega qo‘lyozma kitoblar juda ko‘pligi kishini hayratga solardi». Xonalardan birida, aftidan, qushbegi haramida «ozoda hovlichada taxminan 2х2 metr o‘lchamli kichik suv havzasi ham bo‘lgan, aytishlaricha, unda ayollar cho‘milgan. Yaqinida katta daraxt o‘sgan».
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi davrida Arkning g‘arbiy devori yaqinida bir nechta bino saqlanib qolgan, ammo ularning barchasi ham Ark — Registon maydonining o‘ndan bir qismini egallamagan. Qolgan hudud 1940-yilda, tadqiqotchi M. S. Andreyev ma’lumotlariga ko‘ra, poydevor izlari hamma joyda ham saqlanmagan keng bo‘sh maydon edi. 1940-yilda hali mavjud bo‘lgan inshootlar: taxtapul, darvoza, nog‘oraxona, dolon, Jome masjidi, qushbegi idoralari bir qismi, toj kiydirish zalining asosi, qorixona, salomxona hovlisi va binolari, saisxona inshootlarining bir qismi, xazinaning qisman vayron bo‘lib, tuproq bosgan yerto‘lalari, Arkning janubiy qismidagi xonaqoh va sharqiy qismidagi mozor.
Ma’lumki, xonaqoh yonida so‘fiylar va imomning xonalari deb hisoblangan kichik hovlilar va uylar bo‘lgan. g‘ulombacha soqchilarning uylari Arkning butun sharqiy devori bo‘ylab joylashgan.
Olimlarning fikricha, qadimda Arkka suv yerosti tazar kanali orqali keltirilgan. Bu kanal sobiq Xo‘ja Nihol madrasasidan boshlanib, Arkning janubiy devorigacha yetib borgan. Ehtimol, shu yerda devor ostidan kanalga o‘tadigan yashirin yo‘l — obdo‘zd mavjud bo‘lgan. Yopiq suv havzasi — sardoba ham bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Olimlar bu taxminning tasdig‘ini «Tahqiqot-i Ark-i Buxoro» («Buxoro Arki haqidagi tadqiqotlar») qo‘lyozmasidan topishgan:
Yana yuqorida tilga olingan xonaqoh yonida quduq bor. Unda suv saqlangan, shu suvdan o‘sha yerga yaqin gulzorni sug‘orish uchun foydalanilgan. Urush paytida suv tanqisligi bo‘lmasligi uchun quduqqa Lisak hovuzidan keladigan, kerak bo‘lganda ochiladigan yo‘l o‘tkazilgan. Bundan tashqari, Gulzori chor chaman — «To‘rt chamanzor gulzori» deb atalgan bog‘cha bo‘lgan. Hazrati oliylari — saodatli amir u yerda tez-tez sayr qilib, haram ayollari bilan ko‘ngil ochgan. Suv bu yerga charxi falak yordamida Ark devorlari yaqinidagi ro‘parada joylashgan, suv saqlanadigan hovuzdan chiqarilgan.
.
Hozirgi davr: muzey-qo‘riqxona

Hozir qal’ada Buxoro davlat me’moriy-badiiy muzey-qo‘riqxonasi joylashgan bo‘lib, uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
- Qadimgi davrlardan XX asr boshigacha bo‘lgan tarix bo‘limi.
Muzeyning 1923-yildan buyon faoliyat yuritib kelayotgan eng qadimgi ilmiy bo‘limlaridan biri. Bo‘limda 6 nafar ilmiy xodim ishlaydi. Uning tarkibiga arxeologiya sektori kiradi. Bo‘lim fondlarida 14 000 ga yaqin eksponat saqlanadi. Bo‘limga M. I. Niyozova rahbarlik qiladi.
- Numizmatika va epigrafika bo‘limi.
Bo‘lim 1987-yildan buyon faoliyat yuritadi. Unda 2 nafar ilmiy xodim ishlaydi. Fondida 19 880 ta buyum mavjud. To‘plamni yig‘ish 1920-yillarda boshlangan; uning asosini Buxoro shahri va viloyati hududidagi arxeologik qazishmalardan topilgan tangalar tashkil etadi. Bo‘limga tarix fanlari nomzodi G. N. Qurbonov rahbarlik qiladi.
- Buxoro viloyati tabiati bo‘limi.
Muzeyning 1951-yildan buyon faoliyat yuritayotgan eng qadimgi bo‘limlaridan biri. Bo‘limda 3 nafar ilmiy xodim ishlaydi. Fondida 536 ta eksponat bor. Bo‘limga S. M. Habibullina rahbarlik qiladi.
- Zamonaviy tarix va etnografiya bo‘limi
Bo‘lim 1975-yilda tashkil etilgan. Unda 11 kishi ishlaydi. Fondlarda 36 000 ga yaqin eksponat saqlanadi. Bo‘lim tarkibida 32 456 ta eksponatga ega hujjatlar fondi va fonoteka sektori, shuningdek, 3 099 ta eksponat saqlanadigan ashyoviy fond sektori mavjud. Bo‘limga B. A. Qobilov rahbarlik qiladi.
- «Yozma yodgorliklar (IX—XX asrlar)» ko‘rgazmasi.
Muzeyning fond omborlari yerto‘la xonalarida joylashgan.
Eksponatlar galereyasi
- Ayol tasvirlangan terrakota haykalcha
- Temuriylar tangasi
- Buxoro amirligi banknotasi
- Muzeydagi Buxoro jangchisining harbiy kiyimi
- Eron idishlari
- «Muhammad payg‘ambarning hayoti» kitobi
- Tavrot. Buxoro, XIX asr
- Buxoro. Eski shahar
Adabiyotlar
- Alimova D. A. XIX asr oxiri — XX asr boshlaridagi Buxoro va jadidchilikning vujudga kelishi // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 1997. — № 9—10-11.
- Andreyev M. S. Buxoro Arki / Chexovich O. D.. — D. : Donish, 1972. — 163 b.
- Buxoro // O‘zbekiston me’moriy epigrafikasi / Abduxoliqov F.. — Toshkent, : UZBEKISTAN TODAY, 2016.
- Buxoro — muzey-shahar. Robert Almeyev. Toshkent, «Fan» O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, 1999-yil.
- Buxoro tarixiy afsonalar va faktlarda. Robert Almeyev. Toshkent, «Sharq» NMIU, 1999-yil.
- Zohidov S. A. Manbashunoslik. Amir Muzaffarning o‘g‘li Nasriddinning «Tuhfat uz-zoirin» qo‘lyozmasi Buxoro shahar madaniyatini o‘rganish manbasi sifatida // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 2001. — № 3.
- Muhammadjonov A. R. Buxoro — yigirma besh asrlik shahar // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 1997. — № 9—10-11.
- Muhammadjonov A. R. Buxoro shahri hududidagi arxeologik tadqiqotlar natijalari // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 1984. — № 1.
- Nekrasova Ye. G. Buxoro Arki devorlarining shakllanish tarixiga doir (yangi arxeologik ma’lumotlar) // Buxoroning madaniy merosi tarixidan. — Toshkent : «O‘zbekiston», 1990. — B. 15-27.
- Rahmonov Sh. A. O‘rta asrlardagi Termiz mudofaa inshootlari // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 2002. — № 2.
- Rtveladze E. V. Islomgacha bo‘lgan Buxoro tarixiga doir // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 1997. — № 9—10-11.
- Sayyid Muhammad Nosir ibn Muzaffar. Tahqiqot-i Ark-i Buxoro. (Buxoro Arki haqidagi tadqiqotlar) / Fors tilidan tarjima: S. G‘ulomov. Mas’ul muharrir: D. Yusupova. — T. : Tafakkur, 2009. — 102 b. — ISBN 978-9943-372-56-6.