| Iguasu sharsharalari | |
|---|---|
| port. Cataratas do Iguaçu, isp. Cataratas del Iguazú | |
Sharsharaning Braziliya tomonidan ko‘rinishi. | |
| Xususiyatlari | |
| Balandligi | 82 m |
| Kengligi | 2700 m |
| Suv sarfi | 1500-6000 m³/s |
| Joylashuvi | |
| 25°41′39″ j. k. 54°26′16″ g‘. u.HGЯO | |
| Daryo | Iguasu |
| Mamlakatlar | |
Iguasu sharsharalari (isp. Cataratas del Iguazú, port. Cataratas do Iguaçu) — 275 ta sharsharadan iborat majmua bo‘lib, Iguasu daryosida, Braziliya (shtat Parana) va Argentina (provinsiya Misiones) chegarasida joylashgan. Sharsharalar Argentina va Braziliyadagi «Iguasu» milliy bog‘lari chegarasida joylashgan. Ikkala bog‘ ham Jahon merosi ro‘yxatiga YUNESKO tomonidan (mos ravishda 1984 va 1986-yillarda) kiritilgan.
Iguazú (Iguasu) nomi guarani tilidagi y (suv) va guasu (katta) so‘zlaridan kelib chiqqan.
Sharsharalar tarixi
Sharsharalar oqib tushadigan bazalt qatlamlari taxminan 130—140 mln yil avval paydo bo‘lgan. Taxminan 20 ming yil ilgari Iguasu sharsharalari majmuasi Iguasu daryosining Parana daryosiga quyilish joyiga deyarli tutash joylashgan edi. Suv oqimi sharshara quyiladigan qoyatosh pog‘onasini asta-sekin yemirgani sababli sharshara Parana daryosidan yiliga taxminan 1—2 m uzoqlashib borgan. Hozir sharsharalar majmuasi bilan Parana daryosi orasidagi masofa qariyb 28 km ni tashkil etadi.
Bu hududning maʼlum bo‘lgan ilk aholisi guarani va kaingang qabilalari bo‘lgan. Mazkur hududdan topilgan arxeologik yodgorliklar buni tasdiqlaydi.
Iguasu sharsharalarini Yevropa ilm-faniga Alvar Nunyes Kabesa de Vaka 1541-yilda tanitgan. U o‘z ekspeditsiyasi bilan afsonaviy Eldorado o‘lkasining xazinalarini izlab, Parana daryosi bo‘ylab o‘rmonlar orasidan yuqoriga qarab suzib borayotgan edi. Uning taʼrifiga ko‘ra, sharsharalar unda kuchli taassurot qoldirmagan, ammo u ularni «ulkan» (isp. considerable) deb atagan va «suv sachragan tomchilar balandga ko‘tariladi», deya qayd etgan.
Sharsharalar geografiyasi
Sharsharalar Iguasu daryosining quyilish joyidan taxminan 23 km masofada joylashgan. Majmuaning kengligi 2,7 km bo‘lib, u taxminan 275 ta alohida sharsharadan iborat. Suvning tushish balandligi 82 metrga yetadi, ammo ko‘pchilik sharsharalarda bu ko‘rsatkich 60 metrdan sal ko‘proq. Eng yirik sharshara — «Iblis tomog‘i[isp.]» (isp. Garganta del Diablo) — kengligi 150 metr, uzunligi 700 metr bo‘lgan U shaklidagi jarlikdir. Bu sharshara Braziliya va Argentina o‘rtasidagi chegarani belgilaydi.
Yomg‘irli mavsumda bu hududga taxminan 2000 mm yog‘in tushadi. 1978-yilda sharshara butun bir oy davomida qurib, undan suv oqmagan.
Ko‘plab orollar (jumladan, ancha yiriklari ham) sharsharalarni bir-biridan ajratib turadi. Sharsharalar majmuasining taxminan 900 metri suv bilan qoplanmagan; majmuaning umumiy kengligi esa 2,7 km. Orollarni bog‘laydigan qariyb 2 km uzunlikdagi ko‘prikchalar barcha suv oqimlarini yaxshiroq tomosha qilish imkonini beradi. Sharsharalar maydoni 2,7 km deb ko‘rsatilgan amfiteatr shaklidagi botiqlikni hosil qiladi. Sharsharalarning katta qismi Argentina hududida joylashgan (uzunligi 2100 m), biroq Braziliya tomonidan (uzunligi 800 m) «Iblis tomog‘i» yaxshi ko‘rinadi. Sharsharalarni 160—260 metr balandlikdan kuzatish mumkin. Shunday qilib, Iguasu sharsharalari Niagara sharsharasidan balandroq, ammo Viktoriya sharsharasidan pastroq.[manba ko‘rsatilmaganiga 1781 kun bo‘lgan]
O‘rtacha suv sarfi — 1746 m³/soniya.
Sharsharalar yaqinida uchta shahar bor: Braziliya tomonida Fos-du-Iguasu, Argentina tomonida Puerto-Iguasu va Paragvay tomonida Syudad-del-Este joylashgan.
Sharsharalarning eng mashhur nomlari: «Odam Ato va Momo Havo», «Uch mushketyor», «Ikki opa-singil», «Salto-Eskondido» («yashirin sakrash»), «Salto-Floriano» («gulning sakrashi»), «San-Martin», «Ramires» va boshqalar.
Hududdagi boshqa diqqatga sazovor joylar — Itaypu gidroelektr stansiyasi to‘g‘oni (2021-yil holatiga ko‘ra, o‘rnatilgan quvvati bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda) hamda iyezuitlar ibodatxonalaridir.
Turizm
Iguasu sharsharalari Janubiy Amerikada sayyohlar eng ko‘p tashrif buyuradigan joylardan biridir. Bu yerga har yili 1,5—2 mln kishi keladi. Sayyohlar uchun maxsus tomosha maydonchalari barpo etilgan. Sharsharalar atrofida piyoda va avtomobilda sayohat qilish yo‘nalishlari tashkil etilgan. Yo‘nalishlar sharsharalarning bevosita etagigacha olib borgani uchun sayyohlarga suv o‘tkazmaydigan kiyimlar ham taklif etiladi. Iguasu sharsharalari yaqinida xalqaro aeroport mavjud, o‘nlab mehmonxonalar, kempinglar, kelish yo‘llari va piyoda sayr yo‘laklari qurilgan. Mahalliy aholi ham turizm sohasida faoliyat yuritadi: ular uchun maxsus sahnalar tashkil etilgan bo‘lib, ularda milliy liboslarda mahalliy raqs va qo‘shiqlarni namoyish etishadi.
Milliy bog‘lar
Iguasu sharsharalari ikkita milliy bog‘ hududida joylashgan: Iguasu milliy bog‘i — Argentinada joylashgan, 1909-yilda tashkil etilgan, maydoni 67 ming ga; va Iguasu milliy bog‘i — Braziliyada joylashgan, 1939-yilda tashkil etilgan, maydoni 185 ming ga.
Madaniyatda
Iguasu sharsharalari quyidagi filmlarda aks etgan:
- «Oy poygachisi» — Bondiana filmlaridan biri (1979).
- «Missiya» — rejissyor Rolan Joffening tarixiy filmi (1986).
- «Baraka» — rejissyor Ron Frikening hujjatli-falsafiy film-essesi (1992).
- «Uch kishilik tango» — Argentina va Rossiya hamkorligida suratga olingan serial (2006—2007).
- «O Trem Caipira» — Braziliya filmi (1994).
- «Birga baxtli» — Vong Karvayning filmi (1997).
- «Janob Magu» — rejissyor Stenli Tongning komediyasi (1997).
- «Mayami politsiyasi. Axloq bo‘limi» — rejissyor Maykl Manning dramasi (2006).
- «Xudolar qo‘lida[ing.]» — sarguzasht filmi (2007).
- «Indiana Jons va billur bosh suyagi qirolligi» — sarguzasht filmi (2008).
- «Riodagi missiya» — rejissyor Mishel Azanavichyusning komediyasi (2009).
- «Qo‘rquv davri[ing.]» — Braziliya dramasi, rejissyor Serjiu Rezende[ing.] (2009).
- «Gapirishsin» — rejissyor Mario Kamusning filmi (1968), bosh rolda ispaniyalik qo‘shiqchi Rafael
Sharsharalarning paydo bo‘lishiga oid afsonalar
Bu atrofda turli mahalliy hindu qabilalari yashagan. Afsonalardan biriga ko‘ra, sharshara quyidagicha paydo bo‘lgan:
Afsonaga ko‘ra, Xudo Naipu ismli go‘zal mahalliy qizga uylanmoqchi bo‘lgan, biroq u sevgilisi bilan kanoeda qochib ketgan. G‘azablangan Xudo daryoni yorib, sharsharalarni hosil qilgan va sevishganlarni abadiy qulashga mahkum etgan.
Boshqa bir afsonaga ko‘ra:
Mahalliy hindu yigit sevgilisini olib qochib, u bilan Iguasu daryosi oqimi bo‘ylab qayiqda suzib ketgan. Xudolar bunga qarshi chiqib, sevishganlarni to‘xtatishga qaror qilgan. Ular juftlikning oldida chuqur dara hosil qilgan va daryoning sokin oqimi shu daraga qulab tusha boshlagan. Girdobga tushgan qiz daryo sharsharaga aylanadigan joydagi toshlardan biriga, yigit esa daryo va sharshara atrofidagi daraxtlardan biriga aylangan. Endi u shu daraxt qiyofasida o‘z sevgilisiga abadiy termulib turadi.

Havolalar
- Iguasu — dunyoning 7 mo‘jizasidan biri. Arxivlangan manba: asl nusxa (15-iyul, 2014-yil).