DNS-server, Domen nomlari serveri — tegishli DNS so‘rovlariga belgilangan protokol asosida javob berishga mo‘ljallangan dastur. DNS-server deb tegishli dastur ishlayotgan xost ham atalishi mumkin.
DNS-serverlarning turlari
Bajaradigan vazifalariga ko‘ra DNS-serverlar bir necha guruhga bo‘linadi. Muayyan konfiguratsiyadagi server bir vaqtning o‘zida bir nechta turga mansub bo‘lishi mumkin:
- Vakolatli DNS-server — muayyan zona uchun javobgar server.
- Bosh server yoki birlamchi server (BIND atamashunosligida) — zona ma’lumotlariga o‘zgartirish kiritish huquqiga ega. Odatda har bir zonaga faqat bitta bosh server mos keladi. Microsoft DNS-serveri Active Directory bilan integratsiyalashgan holatda bir nechta bosh server bo‘lishi mumkin (chunki o‘zgarishlarni replikatsiya qilish DNS-server vositalari emas, balki Active Directory vositalari orqali amalga oshiriladi; shu tufayli serverlarning teng huquqliligi va ma’lumotlarning dolzarbligi ta’minlanadi).
- Tobe server (ingl. slave) yoki ikkilamchi server — zona ma’lumotlarini o‘zgartirish huquqiga ega bo‘lmagan va o‘zgarishlar haqidagi xabarlarni bosh serverdan oladigan server. Bosh serverdan farqli ravishda, bunday serverlar soni (deyarli) cheklanmagan bo‘lishi mumkin. Tobe server ham vakolatli server hisoblanadi (foydalanuvchi bosh va tobe serverni ajrata olmaydi; farq faqat zonani sozlash yoki uning parametrlarini o‘zgartirish bosqichida namoyon bo‘ladi).
- Keshlovchi DNS-server — mijozlarning so‘rovlariga xizmat ko‘rsatadi (rekursiv so‘rovni qabul qiladi, uni vakolatli serverlarga norekursiv so‘rovlar yuborish orqali bajaradi yoki rekursiv so‘rovni yuqori darajadagi DNS-serverga uzatadi).
- Yo‘naltiruvchi DNS-server (ingl. forwarder, ichki DNS-server) — qabul qilingan rekursiv so‘rovlarni yuqori darajadagi keshlovchi serverga rekursiv so‘rov sifatida yo‘naltiradi. Asosan keshlovchi DNS-serverga tushadigan yuklamani kamaytirish uchun ishlatiladi.
- Ildiz DNS-serveri — ildiz zona uchun vakolatli server. Dunyoda umumiy foydalanishdagi ildiz serverlarining 13 ta nomi mavjud; ularning domen nomlari root-servers.net zonasida joylashgan bo‘lib, a.root-servers.net, b.root-servers.net, …, m.root-servers.net deb ataladi. Lokal tarmoqning ayrim konfiguratsiyalarida mahalliy ildiz serverlarini sozlash mumkin.
- Ro‘yxatga oluvchi DNS-server — foydalanuvchilardan dinamik yangilanishlarni qabul qiladigan server. Ko‘pincha DHCP-server bilan birlashtiriladi. Microsoft DNS-serveri domen kontrollerida ishlaganda, u ro‘yxatga oluvchi DNS-server rejimida faoliyat yuritadi: domen kompyuterlaridan kompyuter nomi va IP-manzili o‘rtasidagi moslik haqidagi ma’lumotlarni qabul qilib, domen zonasi ma’lumotlarini shunga muvofiq yangilaydi.
- DNSBL-server (manzillar va nomlarning qora ro‘yxatlarini saqlovchi server). Rasmiy jihatdan DNS iyerarxiyasiga kirmaydi, biroq DNS-serverlar bilan bir xil ishlash mexanizmi va protokolidan foydalanadi.
To‘g‘ri so‘rov
To‘g‘ri (ingl. forward) so‘rov — nomni (belgili manzilni) muayyan xostning IP-manziliga aylantirish.
Teskari so‘rov
Teskari (ingl. reverse) so‘rov — IP-manzili ga ega xostning nomini aniqlash.
Rekursiv so‘rov
Rekursiv so‘rov yuborilgan serverdan yakuniy javob olishni nazarda tutadi. Rekursiyani serverning o‘zi bajaradi.
Iterativ so‘rov
Iterativ so‘rovda rekursiyani mijozning o‘zi bajarishi nazarda tutiladi (yoki bunga ruxsat beriladi).
Tavsif
Ayrim serverlar tarmoqning turli segmentlari uchun turli rejimlarda ishlash imkonini qo‘llab-quvvatlaydi. BIND dasturida bu rejim «ko‘rinish» (view) deb ataladi. Masalan, server mahalliy manzillardan (masalan, 10.0.0.0/8) kelgan so‘rovlarga serverlarning mahalliy manzillarini, tashqi tarmoq foydalanuvchilariga esa tashqi manzillarini qaytarishi mumkin. Shuningdek, server faqat belgilangan manzillar oralig‘i uchun muayyan zonaga nisbatan vakolatli bo‘lishi mumkin (masalan, 10.0.0.0/8 tarmog‘ida server o‘zini internal zonasi uchun vakolatli deb e’lon qiladi, lekin tashqi manzillardan internal zonasidagi nom haqida so‘rov kelganda «noma’lum» degan javobni qaytaradi).
Ishlatiladigan portlar
RFC 1035 standartiga ko‘ra, barcha DNS-serverlar 53-portda TCP va UDP protokollari orqali so‘rovlarga javob beradi. BIND dasturining dastlabki versiyalari chiquvchi so‘rovlarni yuborishda ham 53-portdan foydalangan, yangiroq versiyalari esa oddiy DNS-mijozlar kabi bo‘sh, ro‘yxatdan o‘tkazilmagan portlardan foydalanadi.
Ommaviy DNS-serverlar
Dunyoda har qanday qurilma murojaat qilib, javob olishi mumkin bo‘lgan bir qator ommaviy DNS-serverlar mavjud. Bunday serverlar internet provayderi o‘z mijoziga taqdim etgan DNS-serverlar qoniqarsiz ishlagan taqdirda ularga bepul muqobil hisoblanadi.
2025-yil holatiga ko‘ra, eng mashhur ommaviy DNS-serverlar quyidagilar:
- Google Public DNS (8.8.8.8, 8.8.4.4, 2001:4860:4860::8888, 2001:4860:4860::8844). Odatiy DNS xizmatidan tashqari, ayni manzillarda quyidagi xizmatlar ham ishlaydi: DoH (ingl. HTTPS orqali DNS (DNS over HTTPS)) va DoT (TLS orqali DNS (DNS over TLS));
- Control D (76.76.2.0, 76.76.10.0, 2606:1a40::, 2606:1a40:1::). So‘rovlarni filtrlash bo‘yicha pulli xizmatlarni ham taklif qiladi; quyidagi texnologiyalarni ham taqdim etadi: DoH va DoT;
- Quad9 (9.9.9.9, 149.112.112.112, 2620:fe::fe, 2620:fe::9 serverlari zararli kontentli saytlarni bloklaydi, 9.9.9.10, 2620:fe::10 esa hech narsani bloklamaydi), shuningdek quyidagi xizmatni taqdim etadi: DoH;
- OpenDNS (208.67.222.222, 208.67.220.220, 2620:119:35::35, 2620:119:53::53). 2006-yildan buyon ishlaydi; bu xizmat «kattalar uchun» kontentni bloklovchi DNS-serverlarni ham taqdim etadi (OpenDNS FamilyShield: 208.67.222.123, 208.67.220.123; bu manzillarda DoH ham mavjud);
- Cloudflare DNS (1.1.1.1, 1.0.0.1, 2606:4700:4700::1111, 2606:4700:4700::1001). Cloudflare’da zararli saytlarni (1.1.1.2) va «kattalar uchun» saytlarni (1.1.1.3) bloklovchi serverlar ham bor; quyidagi xizmat ham mavjud: DoH;
- AdGuard DNS (94.140.14.14, 94.140.15.15, 2a10:50c0::ad1:ff, 2a10:50c0::ad2:ff). AdGuard serverlari zararli saytlarni bloklaydi va so‘rovlar soniga cheklov qo‘yadi (pulli serverlarda cheksiz foydalanish hamda turli filtrlar mavjud);
- CleanBrowsing (185.228.168.9, 185.228.169.9, 2a0d:2a00:1::2, 2a0d:2a00:2::2). Ushbu serverlar zararli va fishing (phishing) saytlarini filtrlaydi. Ayrim DNS-serverlarda quyidagi serverlarni filtrlash imkoniyati ham mavjud: proksi va VPN;
- Alternate DNS (76.76.19.19, 76.223.122.150, 2602:fcbc::ad, 2602:fcbc:2::ad) — DNS-serverlar bo‘lib, ular faqat reklama mazmunidagi serverlarni bloklaydi.
Boshqa ommaviy DNS-serverlar:
- Dyn (216.146.35.35, 216.146.36.36);
- OpenNIC (138.197.140.189, 168.235.111.72);
- Yandeks.DNS (77.88.8.8, 77.88.8.1);
- DNS for Family (94.130.180.225, 78.47.64.161);
- Hurricane Electric (74.82.42.42);
- CIRA Canadian Shield (149.112.121.10, 149.112.122.10);
- Comodo Secure DNS (8.26.56.26, 8.20.247.20);
- CenturyLink (205.171.3.65, 205.171.2.65).
Adabiyotlar
Havolalar
- Ochiq DNS-serverlar. Optimist qaydlari (2-avgust, 2008-yil). Arxivlangan 12-mart, 2011-yil.
- Ochiq DNS-serverlar, ikkinchi qism. Optimist qaydlari (4-fevral, 2011-yil). Arxivlangan 11-fevral, 2012-yil.
- Rudra, A. Vakolatli va rekursiv DNS. PowerDMARC (9-avgust, 2023-yil). Arxivlangan 16-yanvar, 2025-yil.
- Fisher, T. Kris Self tomonidan ko‘rib chiqilgan: 2025-yil uchun bepul va ommaviy DNS-serverlar ro‘yxati (ingliz tilida). Lifewire (16-aprel, 2025-yil). Arxivlangan 19-aprel, 2025-yil.