Tasvirlarni tanib olish

Kompyuter ko‘rishi, sun’iy ko‘rish — obyektlarni aniqlash, kuzatish va tasniflash imkoniga ega funksional bloklarni yaratish nazariyasi va texnologiyasidir.

Ilmiy fan sifatida kompyuter ko‘rishi tasvirlardan ma’lumot oladigan sun’iy tizimlarni yaratish nazariyasi va texnologiyasiga taalluqlidir. Videoma’lumotlar turli shakllarda, masalan, videoketma-ketlik, turli kameralardan olingan tasvirlar yoki uch o‘lchamli ma’lumotlar, masalan, Kinect qurilmasidan yoki tibbiy skanerdan.

Texnologik fan sifatida kompyuter ko‘rishi kompyuter ko‘rishi nazariyalari va modellarini qo‘llash orqali kompyuter ko‘rish tizimlarini yaratishga intiladi. Bunday tizimlarning qo‘llanilishiga quyidagilar misol bo‘la oladi:

  1. Jarayonlarni boshqarish tizimlari (sanoat robotlari, avtonom transport vositalari).
  2. Videokuzatuv tizimlari.
  3. Axborotni tashkil etish tizimlari (masalan, tasvirlar ma’lumotlar bazalarini indekslash uchun).
  4. Obyektlar yoki atrof-muhit modellarini yaratish tizimlari (tibbiy tasvirlarni tahlil qilish, topografik modellashtirish).
  5. O‘zaro ta’sir tizimlari (masalan, inson–mashina o‘zaro ta’siri tizimi uchun kiritish qurilmalari).
  6. Kengaytirilgan reallik tizimlari.
  7. Hisoblash fotografiyasi, masalan, kamerali mobil qurilmalar uchun.

Kompyuter ko‘rishini biologik ko‘rishga qo‘shimcha (ammo shart emas, unga qarama-qarshi) soha sifatida ham ta’riflash mumkin. Biologiyada inson va turli hayvonlarning ko‘rish orqali idrok etishi o‘rganiladi; buning natijasida bunday tizimlarning ishlash modellari fiziologik jarayonlar nuqtayi nazaridan yaratiladi. Kompyuter ko‘rishi esa, aksincha, apparat yoki dasturiy vositalar orqali amalga oshirilgan kompyuter ko‘rish tizimlarini o‘rganadi va tavsiflaydi. Biologik ko‘rish hamda kompyuter ko‘rishi o‘rtasidagi fanlararo hamkorlik har ikki ilmiy soha uchun juda samarali bo‘ldi.

Kompyuter ko‘rishining kichik bo‘limlariga harakatlarni qayta tiklash, hodisalarni aniqlash, kuzatish, obrazlarni tanib olish, tasvirlarni tiklash va boshqa yo‘nalishlar kiradi.

Hozirgi holati

Kompyuter ko‘rishi sohasi yosh, rang-barang va jadal rivojlanayotgan yo‘nalish sifatida tavsiflanishi mumkin. Bu borada avvalgi ishlar ham mavjud bo‘lsa-da, muammoni jadal o‘rganish faqat 1970-yillarning oxirlarida, kompyuterlar tasvirlar kabi katta hajmdagi ma’lumotlar to‘plamlarini qayta ishlashni boshqara oladigan darajaga yetgach boshlandi, deyish mumkin. Biroq bu tadqiqotlar odatda boshqa sohalardan boshlangan. Shu sababli kompyuter ko‘rishi muammosining standart ta’rifi mavjud emas. Bundan tashqari, bu yanada muhim jihat, kompyuter ko‘rishi muammosini qanday hal qilish kerakligi haqida ham yagona standart ta’rif yo‘q. Buning o‘rniga, kompyuter ko‘rishining qat’iy belgilangan turli vazifalarini hal qilish uchun juda ko‘p usullar mavjud. Bu usullar ko‘pincha muayyan vazifaga bog‘liq bo‘ladi va keng ko‘lamli qo‘llanishlar uchun kamdan-kam hollarda umumlashtirilishi mumkin. Ko‘plab usullar va ilovalar hanuz fundamental tadqiqot bosqichida, biroq tobora ko‘proq usullar tijoriy mahsulotlarda qo‘llanmoqda. Ular ko‘pincha murakkab vazifalarni hal qila oladigan yirik tizimning bir qismi bo‘ladi (masalan, tibbiy tasvirlar bilan ishlash yoki ishlab chiqarish jarayonlarida o‘lchash va sifatni nazorat qilish sohalarida). Kompyuter ko‘rishining aksariyat amaliy qo‘llanilishida kompyuterlar alohida vazifalarni bajarish uchun oldindan dasturlashtiriladi, biroq bilimlarga asoslangan usullar tobora umumiy tus olmoqda.

Sun’iy intellekt sohasida robotni muayyan muhit bo‘ylab harakatlantirish kabi mexanik amallarni bajara oladigan tizimlarda avtomatik rejalashtirish yoki qaror qabul qilish muhim o‘rin tutadi. Bunday qayta ishlash odatda videodatchik vazifasini bajaradigan va muhit hamda robot haqida yuqori darajadagi ma’lumotlarni taqdim etadigan kompyuter ko‘rish tizimlari beradigan kirish ma’lumotlariga muhtoj. Kompyuter ko‘rishi bilan bog‘liq holda qo‘llanadigan va ba’zan sun’iy intellektga tegishli deb ta’riflanadigan boshqa sohalar qatoriga obrazlarni tanib olish va mashinaviy o‘rganish usullari kiradi. Shu sababli kompyuter ko‘rishi ba’zan sun’iy intellekt sohasi yoki umuman kompyuter fanlari tarkibiy qismi sifatida qaraladi.

Kompyuter ko‘rishi bilan bog‘liq yana bir soha — signallarni qayta ishlash. Bir o‘lchamli signallarni, odatda vaqt signallarini, qayta ishlashning ko‘plab usullarini kompyuter ko‘rishida ikki o‘lchamli yoki ko‘p o‘lchamli signallarni qayta ishlash uchun tabiiy ravishda kengaytirish mumkin. Biroq tasvirlarning o‘ziga xos tabiati sababli kompyuter ko‘rishi sohasida ishlab chiqilgan va bir o‘lchamli signallarni qayta ishlashda muqobili bo‘lmagan ko‘plab usullar mavjud. Bu usullarning alohida xususiyati — nochiziqliligidir. Signalning ko‘p o‘lchamliligi bilan birga, aynan shu xususiyat signallarni qayta ishlashning tegishli kichik sohasini kompyuter ko‘rishi tarkibiga kiritadi.

Kompyuter ko‘rishi muammosiga yuqorida qayd etilgan yondashuvlardan tashqari, o‘rganilayotgan ko‘plab masalalarni sof matematik nuqtayi nazardan ham tadqiq etish mumkin. Masalan, ko‘plab usullar statistikaga, optimallashtirish usullariga yoki geometriyaga. Nihoyat, kompyuter ko‘rishini amaliy qo‘llash bo‘yicha katta ishlar olib borilmoqda — mavjud usullarni dasturiy va apparat vositalari yordamida qanday joriy etish yoki sarflanadigan resurslarni sezilarli darajada oshirmasdan yuqori ishlash tezligiga erishish uchun ularni qanday o‘zgartirish mumkinligi o‘rganilmoqda.

O‘zaro bog‘liq sohalar

Kompyuter ko‘rishi, Tasvirlarga ishlov berish va Mashina ko‘rishi — o‘zaro chambarchas bog‘liq sohalardir. Biroq hozirgacha ularning bitta, kengroq sohaning bo‘limlari ekanligi aniq belgilanmagan. Batafsil tahlil qilinsa, ular bir sohaning turli nomlaridek ko‘rinishi mumkin. Chalkashlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun ularni muayyan o‘rganish predmetiga yo‘naltirilgan yo‘nalishlar sifatida farqlash qabul qilingan. Quyida ulardan eng muhimlarining ayrimlari tavsiflanadi:

Tasvirlarga ishlov berish yoki tasvirlarni tahlil qilish, asosan, ikki o‘lchamli tasvirlar bilan ishlashga, ya’ni bir tasvirni boshqasiga aylantirishga qaratilgan. Masalan, piksel darajasida kontrastni oshirish, chetlarni ajratib ko‘rsatish, shovqinni yo‘qotish yoki geometrik o‘zgartirishlar, masalan, affin o‘zgartirishlar. Bu amallar tasvirga ishlov berish yoki uni tahlil qilish tasvirlarning mazmunidan mustaqil bajarilishini nazarda tutadi.

Kompyuter ko‘rishi esa bir yoki bir nechta tasvirda aks etgan uch o‘lchamli sahnalarni qayta ishlashga qaratilgan. Masalan, bir yoki bir nechta tasvir asosida uch o‘lchamli sahnaning tuzilishi yoki boshqa ma’lumotlarini tiklash. Kompyuter ko‘rishi ko‘pincha tasvirlarda nima aks etgani haqidagi murakkab yoki nisbatan murakkab farazlarga tayanadi.

Mashina ko‘rishi esa asosan sanoatdagi qo‘llanilishiga, masalan, avtonom robotlar hamda vizual tekshiruv va o‘lchash tizimlariga qaratilgan. Bu tasvir datchiklari texnologiyalari va boshqaruv nazariyasi robotni boshqarish uchun videoma’lumotlarni qayta ishlash bilan bog‘liqligini anglatadi; ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash esa apparat yoki dasturiy vositalar yordamida bajariladi.

Shuningdek, vizualizatsiya deb ataladigan soha ham mavjud. U dastlab tasvirlarni yaratish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan, biroq ba’zan tasvirlarga ishlov berish va ularni tahlil qilish bilan ham shug‘ullangan. Masalan, rentgenografiya tibbiyotda qo‘llaniladigan videoma’lumotlarni tahlil qiladi.

Nihoyat, obrazlarni tanib olish — videoma’lumotlardan, asosan, statistik yondashuvga asoslangan turli usullar yordamida ma’lumot olish bilan shug‘ullanadigan sohadir. Bu sohaning salmoqli qismi ushbu usullarni amaliyotda qo‘llashga bag‘ishlangan.

Kompyuter ko‘rishining qo‘llanilishiga misollar

Kompyuter ko‘rishining eng muhim qo‘llanilish sohalaridan biri tibbiyotda tasvirlarga ishlov berishdir. Bu soha bemorlarga tashxis qo‘yish uchun videoma’lumotlardan axborot olish bilan tavsiflanadi. Ko‘p hollarda videoma’lumotlar mikroskopiya, rentgenografiya, angiografiya, ultratovush tekshiruvlari va tomografiya. Bunday videoma’lumotlardan olish mumkin bo‘lgan axborotga, masalan, quyidagilarni aniqlash kiradi: o‘smalar, ateroskleroz yoki boshqa xavfli o‘zgarishlar. Shuningdek, a’zolar o‘lchami, qon oqimi va hokazolarni o‘lchash ham bunga misol bo‘la oladi. Ushbu amaliy soha miya tuzilishi yoki tibbiy davolash sifati haqida yangi ma’lumotlar taqdim etish orqali tibbiy tadqiqotlarga ham yordam beradi.

Kompyuter ko‘rishining yana bir amaliy qo‘llanilish sohasi — sanoat. Bu yerda ma’lumotlar ishlab chiqarish jarayonini qo‘llab-quvvatlash maqsadida olinadi. Bunga sifat nazorati misol bo‘la oladi: bunda detallar yoki tayyor mahsulot nuqsonlar bor-yo‘qligiga avtomatik ravishda tekshiriladi. Yana bir misol — robot qo‘li yig‘ish liniyasida konveyerdan ko‘tarayotgan detallarning joylashuvi va yo‘nalishini o‘lchash.

Harbiy soha, ehtimol, kompyuter ko‘rishining eng yirik qo‘llanilish yo‘nalishidir. Bunga dushman askarlari va transport vositalarini aniqlash hamda raketalarni. Raketalarni boshqarishning eng ilg‘or tizimlari raketani muayyan nishonga emas, balki oldindan belgilangan hududga yo‘naltiradi; nishonlarni tanlash esa raketa shu hududga yetib borgach, olingan videoma’lumotlar asosida amalga oshiriladi. «Jangovar vaziyatdan xabardorlik» kabi zamonaviy harbiy tushuncha turli datchiklar, jumladan tasvir datchiklari ham jang maydoni haqida strategik qarorlar qabul qilishda foydalanish mumkin bo‘lgan katta hajmdagi ma’lumotlarni taqdim etishini anglatadi. Bunday holatda ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash olingan axborotning murakkabligini kamaytirish yoki ishonchliligini oshirish uchun qo‘llanadi.

Qo‘llanilishning yangi yo‘nalishlaridan biri — suvosti, yer usti (robotlar, avtomobillar) va havo transport vositalarini o‘z ichiga olgan avtonom transportdir. Avtonomlik darajasi to‘liq avtonom (haydovchisiz) vositalardan tortib, kompyuter ko‘rishiga asoslangan tizimlar haydovchi yoki uchuvchiga turli vaziyatlarda yordam beradigan transport vositalarigacha o‘zgaradi. To‘liq avtonom transport vositalari navigatsiya, ya’ni o‘z joylashuvini aniqlash, atrof-muhit xaritasini tuzish va to‘siqlarni aniqlash uchun kompyuter ko‘rishidan foydalanadi. Ular, shuningdek, o‘rmon yong‘inlarini aniqlash kabi muayyan vazifalarda ham qo‘llanishi mumkin. Bunday tizimlarga avtomobillardagi to‘siqlar haqida ogohlantiruvchi signalizatsiya tizimi va samolyotlarning avtonom qo‘nish tizimlari misol bo‘la oladi. Ayrim avtomobil ishlab chiqaruvchilari avtomobilni avtonom boshqarish tizimlarini namoyish etgan, biroq bu texnologiya hali ommaviy ishlab chiqarishga joriy etish darajasiga yetmagan.

Boshqa qo‘llanilish sohalariga quyidagilar kiradi:

  • Kino va televideniye uchun videoeffektlar yaratishni qo‘llab-quvvatlash
  • Kuzatuv

Kompyuter ko‘rishining odatiy vazifalari

Yuqorida tavsiflangan kompyuter ko‘rishining har bir qo‘llanilish sohasi bir qator vazifalar bilan bog‘liq; o‘lchash yoki qayta ishlashga oid nisbatan aniq belgilangan muammolarni ko‘plab usullar yordamida hal qilish mumkin. Quyida kompyuter ko‘rishiga xos ayrim vazifalar keltirilgan.

Tanib olish

Kompyuter ko‘rishi, tasvirlarga ishlov berish va mashina ko‘rishidagi klassik vazifalardan biri — videoma’lumotlarda muayyan xarakterli obyekt, xususiyat yoki faoliyat mavjudligini aniqlashdir. Inson bu vazifani ishonchli va oson bajara oladi, biroq kompyuter ko‘rishida umumiy holatda, ya’ni tasodifiy vaziyatlarda uchraydigan tasodifiy obyektlarni aniqlash masalasi hanuz qoniqarli hal etilmagan.

Bu vazifani hal qilishning mavjud usullari faqat ayrim obyektlar uchun samarali: masalan, oddiy geometrik jismlar (ko‘pyoqlar), inson yuzlari, bosma yoki qo‘lyozma belgilar, avtomobillar. Bunda odatda muayyan yoritish, fon va obyektning kameraga nisbatan joylashuvi kabi shartlar talab etiladi.

Ilmiy adabiyotlarda tanib olishga oid turli masalalar bayon qilingan:

  • Tanib olish: oldindan belgilangan yoki o‘rganilgan bir yoki bir nechta obyekt yoxud obyektlar sinfini, odatda tasvirdagi ikki o‘lchamli joylashuvi yoki sahnadagi uch o‘lchamli joylashuvi bilan birga tanib olish mumkin.
  • Identifikatsiya: obyektning alohida nusxasi aniqlanadi. Masalan, muayyan inson yuzini, barmoq izini yoki avtomobilni identifikatsiya qilish.
  • Aniqlash: videoma’lumotlarda muayyan shart mavjudligi tekshiriladi. Masalan, tibbiy tasvirlarda g‘ayritabiiy hujayralar yoki to‘qimalar bo‘lishi mumkinligini aniqlash. Nisbatan sodda va tez hisob-kitoblarga asoslangan aniqlash usuli ba’zan tahlil qilinayotgan tasvirdagi kichik hududlarni topish uchun ishlatiladi; keyin ular to‘g‘ri talqin olish maqsadida ko‘proq resurs talab qiladigan usullar yordamida tahlil qilinadi.

Tanib olishga asoslangan bir nechta maxsus vazifalar mavjud. Masalan:

  • Mazmuniga ko‘ra tasvirlarni qidirish: katta tasvirlar to‘plamidan muayyan mazmunga ega barcha tasvirlarni topish. Mazmunni turli yo‘llar bilan belgilash mumkin. Masalan, muayyan tasvirga o‘xshashlik mezoni bo‘yicha («Menga shu tasvirga o‘xshash barcha tasvirlarni topib ber») yoki matn ko‘rinishida kiritiladigan yuqori darajali qidiruv mezonlari bo‘yicha («Menga qishda olingan, ko‘p uylar tasvirlangan va avtomobillar bo‘lmagan barcha tasvirlarni topib ber»).
  • Joylashuvni baholash: muayyan obyektning kameraga nisbatan joylashuvi yoki yo‘nalishini aniqlash. Bu usul, masalan, yig‘ish liniyasida robot qo‘liga konveyer lentasidan obyektlarni olishda yordam berish uchun qo‘llanishi mumkin.
  • Belgilarni optik tanib olish: bosma yoki qo‘lyozma matn tasvirlaridagi belgilarni tanib olish; odatda ularni tahrirlash yoki indekslash uchun qulayroq matn formatiga o‘tkazish (masalan, ASCII).

Harakat

Harakatni baholashga oid bir nechta vazifalarda tasvirlar ketma-ketligi (videoma’lumotlar) qayta ishlanib, tasvirning har bir nuqtasi yoki 3D sahnadagi tezlik baholanadi. Bunday vazifalarga quyidagilar misol bo‘la oladi:

  • Kameraning uch o‘lchamli harakatini aniqlash
  • Kuzatish, ya’ni obyektning (masalan, avtomobillar yoki odamlarning) siljishini kuzatib borish

Sahnani tiklash

Sahnaning ikki yoki undan ortiq tasviri yoki videoma’lumotlar berilgan bo‘lsa, sahnani tiklash vazifasi uning uch o‘lchamli modelini qayta yaratishdan iborat. Eng sodda holatda model uch o‘lchamli fazodagi nuqtalar to‘plamidan iborat bo‘lishi mumkin. Murakkabroq usullar to‘liq uch o‘lchamli modelni qayta yaratadi.

Tasvirlarni tiklash

Tasvirlarni tiklash vazifasi shovqinni (datchik shovqini, harakatlanayotgan obyektning xiralashuvi va hokazo) yo‘qotishdan iborat. Bu vazifani hal qilishning eng sodda yondashuvi past yoki o‘rta chastotali filtrlar kabi turli filtrlardan foydalanishdir. Murakkabroq usullar tasvirning ayrim qismlari qanday ko‘rinishi kerakligi haqidagi tasavvurlardan foydalanadi va shu asosda ularni o‘zgartiradi.

Shovqinni yanada samarali yo‘qotishga videoma’lumotlarni chiziqlar yoki chegaralar kabi turli tuzilmalar mavjudligini aniqlash uchun dastlabki tahlil qilish, so‘ngra ushbu ma’lumotlar asosida filtrlash jarayonini boshqarish orqali erishiladi.

Kompyuter ko‘rish tizimlari

Kompyuter ko‘rish tizimlarini amalga oshirish ularning qo‘llanilish sohasi, apparat platformasi va unumdorlik talablariga kuchli darajada bog‘liq. Ayrim tizimlar mustaqil ishlaydi va aniqlash hamda o‘lchashga oid muayyan muammolarni hal qiladi. Boshqa tizimlar esa yirikroq tizimlarning quyi tizimlari hisoblanadi; bunday yirik tizimlar mexanik manipulyatorlarni (robotlarni) boshqarish quyi tizimlari, axborot ma’lumotlar bazalari (o‘xshash tasvirlarni qidirish), inson–mashina interfeyslari (kompyuter o‘yinlari) va hokazolarni o‘z ichiga olishi mumkin. Shunga qaramay, ko‘plab kompyuter ko‘rish tizimlari uchun xos bo‘lgan funksiyalar mavjud.

  • Tasvirlarni olish: raqamli tasvirlar bir yoki bir nechta tasvir datchiklari yordamida olinadi. Bunday datchiklarga yorug‘likka sezgir kameralarning turli turlaridan tashqari masofa datchiklari, radarlar, ultratovush kameralari va hokazolar ham kiradi. Datchik turiga qarab, olingan ma’lumotlar oddiy 2D tasvir, 3D tasvir yoki tasvirlar ketma-ketligi bo‘lishi mumkin. Piksel qiymatlari odatda bir yoki bir nechta spektral diapazondagi yorug‘lik intensivligiga (rangli yoki kulrang tusdagi tasvirlar) mos keladi, biroq chuqurlik, tovush yoki elektromagnit to‘lqinlarning yutilishi yoxud qaytarilishi, shuningdek, yadro magnit rezonansi kabi turli fizik o‘lchovlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.
  • Dastlabki ishlov berish: kompyuter ko‘rishi usullarini videoma’lumotlarga qo‘llab, ulardan muayyan miqdordagi axborotni ajratib olishdan oldin, ishlatiladigan usulga qarab, videoma’lumotlarni ma’lum shartlarga mos keladigan tarzda qayta ishlash zarur. Bunga quyidagilar misol bo‘la oladi:
    • Tasvir koordinatalari tizimining to‘g‘riligini ta’minlash uchun qayta namunalash
    • Datchik kiritgan buzilishlarni yo‘qotish uchun shovqinni bartaraf etish
    • Kerakli axborotni aniqlash mumkin bo‘lishi uchun kontrastni yaxshilash
    • Tasvirdagi tuzilmalarni yaxshiroq farqlash uchun masshtabni o‘zgartirish
  • Belgilarni ajratib olish: videoma’lumotlardan murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan tasvir belgilari ajratib olinadi. Bunday belgilarning odatiy misollari:
    • Chiziqlar, chegaralar va qirralar
    • Burchaklar, dog‘lar yoki nuqtalar kabi muayyan joylashuvga ega qiziqish nuqtalari; murakkabroq belgilar tuzilish, shakl yoki harakatga taalluqli bo‘lishi mumkin.
  • Aniqlash/segmentatsiya: ishlov berishning muayyan bosqichida tasvirning qaysi nuqtalari yoki hududlari keyingi qayta ishlash uchun muhim ekanligi aniqlanadi. Bunga quyidagilar misol bo‘la oladi:
    • Qiziqish uyg‘otadigan muayyan nuqtalar to‘plamini ajratib olish
    • Segmentatsiya — o‘ziga xos obyektni o‘z ichiga olgan bir yoki bir nechta tasvir hududining ajratilishi
  • Yuqori darajali ishlov berish: bu bosqichda kirish ma’lumotlari odatda kichik hajmdagi ma’lumotlar to‘plamidan, masalan, nuqtalar to‘plami yoki muayyan obyekt joylashgan deb taxmin qilinayotgan tasvir hududidan iborat bo‘ladi. Bunga quyidagilar misol bo‘la oladi:
    • Ma’lumotlarning usul va qo‘llanilishiga bog‘liq shartlarga mos kelishini tekshirish
    • Obyektning joylashuvi yoki o‘lchami kabi xarakterli parametrlarini baholash
    • Aniqlangan obyektni turli toifalar bo‘yicha tasniflash

Dasturiy ta’minot

  1. OpenCV Kompyuter ko‘rishi algoritmlarining ochiq kodli kutubxonasi.
  2. PCL Uch o‘lchamli nuqtalar bulutlari bilan ishlash uchun ochiq kutubxona.

Adabiyotlar

  • Tasvirlar tahlili : [arx. 7-dekabr 2022-yil] / I. B. Gurevich // Katta rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta rus ensiklopediyasi, 2004—2017.
  • L. Shapiro, J. Stokman. Kompyuter ko‘rishi = Computer Vision. — M.: Binom. Bilimlar laboratoriyasi, 2006. — 752 b. — ISBN 5-94774-384-1.
  • Devid Forsayt, Jan Pons. Kompyuter ko‘rishi. Zamonaviy yondashuv = Computer Vision: A Modern Approach. — M.: «Vilyams», 2004. — 928 b. — ISBN 5-8459-0542-7.
  • A. A. Lukyanitsa, A. G. Shishkin. Raqamli videotasvirlarga ishlov berish. — M.: «Ay-Es-Es Press», 2009. — 518 b. — ISBN 978-5-9901899-1-1.
  • Jeltov S. Yu. va boshq. Mashina ko‘rishi masalalarida tasvirlarga ishlov berish va ularni tahlil qilish. — M.: Fizmatkniga, 2010. — 672 b. — ISBN 978-5-89155-201-2.