Sun’iy intellekt va mualliflik huquqi

2020-yillarda generativ sun’iy intellekt (SI) modellarining chuqur o‘rganishga asoslangan imkoniyatlari jadal kengayib borishi, jumladan, matndan tasvir yaratish modellari, masalan, Stable Diffusion, shuningdek, katta til modellari, masalan, ChatGPT, bunday modellarni o‘qitish va ulardan foydalanishda mualliflik huquqi qonunchiligi qanday qo‘llanishi haqida savollarni yuzaga keltirmoqda. Mavjud sud pretsedentlari cheklanganligi sababli, mutaxassislar bu sohada noaniqlik hukm surayotganini ta’kidlaydilar.

Eng muhim masala — generativ sun’iy intellektni o‘qitish yoki undan foydalanish jarayonida mualliflik huquqi buziladimi, degan savol. Ommabop chuqur o‘rganish modellari odatda internetdan olingan, juda katta hajmdagi ma’lumotlar to‘plamlari asosida o‘qitiladi; ularning aksariyati mualliflik huquqi bilan himoyalangan. O‘quv ma’lumotlarini yig‘ish jarayonida mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlarning nusxalari yaratilgani sababli, bunday foydalanish tegishli yurisdiksiyaning mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunida nazarda tutilgan istisnolarga kirmasa, huquq egasining o‘z asarlarini ko‘paytirishni nazorat qilish bo‘yicha mutlaq huquqini buzishi mumkin. Bundan tashqari, model yaratgan natijalardan foydalanish ham mualliflik huquqini buzishi, model yaratuvchisi esa mazkur huquqbuzarlik uchun «ikkilamchi javobgarlik»ka tortilishi mumkin. 2023-yil holatiga ko‘ra, AQShda sun’iy intellekt modellarini o‘qitishda mualliflik huquqi bilan himoyalangan ma’lumotlardan foydalanishga qarshi bir qator sud da’volari ko‘rib chiqilmoqda. Javobgarlar esa bunday foydalanish adolatli foydalanish (fair use).

AQShning kamida bitta yurisdiksiyasida faqat mashina tomonidan yaratilgan natijalar mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi, deb topilgan. Taler Perlmutterga qarshi ishida sud «insonning hech qanday ishtirokisiz yaratilgan asar» mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin emas, degan qarorga kelib, «muallifning inson bo‘lishi mualliflik huquqining asosiy talabidir», deb ta’kidladi. Bu ishda hal etilmay qolgan masala — asarni mashina yaratgan asarlar toifasidan inson yaratgan asarlar toifasiga o‘tkazish uchun insonning ishtiroki qay darajada bo‘lishi kerakligi. Mualliflik huquqiga muvofiqlik masalalarida markaziy o‘rin tutadigan «originallik» mezoni aksariyat yurisdiksiyalarda faqat inson muallifligidagi «original» asarlarni himoya qiladi. AQSh Mualliflik huquqi idorasi «boshqa jihatdan himoya qilinmaydigan materiallar»ni o‘z ichiga olgan asarlarni ro‘yxatdan o‘tkazishini, biroq yangi asarda «yetarli darajada original mualliflik ijodi» mavjud bo‘lishi shartligini bildirgan.

Sun’iy intellekt yaratgan asarlarning mualliflik huquqi maqomi

AQSh Mualliflik huquqi idorasi inson tomonidan yaratilmagan asarlar, masalan, mana bu maymun olgan «selfi» portreti, mualliflik huquqi bilan himoyalanmasligini bildirgan

Aksariyat huquqiy yurisdiksiyalarda mualliflik huquqi faqat inson mualliflar tomonidan yaratilgan original asarlarga beriladi. AQShda Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun «original mualliflik asarlari»ni himoya qiladi. AQSh Mualliflik huquqi idorasi bu qoidani inson tomonidan yaratilmagan asarlarga nisbatan cheklov sifatida talqin qilib, faqat mashina yaratgan asarlarga mualliflik huquqini berishni rad etgan.

Ayrimlar AQSh va shunga o‘xshash yurisdiksiyalarda SI yaratgan ayrim natijalar mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin, deb hisoblaydi. Buning uchun SI dasturini ishga tushirgan inson SI uchun kirish ma’lumotlarini tanlash yoki SI yaratgan natijalarni tahrirlash jarayonida yetarli darajada originallik ko‘rsatganini isbotlash kerak. Bu nuqtayi nazar tarafdorlari SI modelini inson-operator o‘z ijodiy qarashini ifodalash uchun foydalanadigan oddiy vosita — masalan, ruchka yoki fotoapparat — sifatida ko‘rish mumkinligini ta’kidlaydilar. Masalan, fotoapparatdagi zatvor tugmasini bosgan insonning harakati originallik mezoniga javob bera olsa, generativ SIdan foydalanuvchilar ham, ayniqsa o‘z niyatini SI tizimiga yetkazish uchun bir necha bor takomillashtirish seanslarini o‘tkazgan bo‘lsa, xuddi shunday baholanishi kerak, deb hisoblaydilar. Boshqa tarafdorlar esa Mualliflik huquqi idorasi SI (yoki algoritmik) vositalardan foydalanishga nisbatan texnologik jihatdan betaraf yondashmayotganini aytadilar. Musiqa, fotografiya va yozuv kabi boshqa ijodiy faoliyat turlarida inson ijodkorligining eng kam darajasi mavjudligi samarali tarzda tekshiriladi. Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanilgan asarlarga kelganda esa Mualliflik huquqi idorasi texnologik ishtirokning eng kam darajasini aniqlash mezonini o‘zgartirgan.

«Kosmik opera teatri» — Jeyson Allenning matnli ko‘rsatmalari asosida Midjourney platformasi yaratgan tasvir

Yondashuvlardagi bu farq Jeyson Allenning Midjourney yordamida yaratilgan «Kosmik opera teatri» asarini ro‘yxatdan o‘tkazish haqidagi arizasi bo‘yicha qabul qilingan qarorda ko‘rinadi. Asar Midjourney (va tasvirni kattalashtirish vositalari) yordamida yaratilgan. Arizani ko‘rib chiqqach, Mualliflik huquqi idorasi asarda sun’iy intellekt yaratgan kontent miqdori eng kam chegaradan ortiq ekanini va shu sababli ro‘yxatdan o‘tkazish arizasida ushbu kontentdan voz kechish kerakligini bildirdi. Janob Allen sun’iy intellekt yaratgan materiallardan voz kechishni istamagani sababli, qoidalar «inson tomonidan yaratilmagan asarlarni istisno qilishi» tufayli asarni Allen taqdim etgan shaklda ro‘yxatdan o‘tkazib bo‘lmaydi. «Kosmik opera teatri» tasviri 2022-yilda Kolorado shtati yarmarkasining har yili o‘tkaziladigan tasviriy san’at tanlovida foto-manipulyatsiya yo‘nalishi bo‘yicha g‘olib bo‘ldi. Shu tariqa, u bunday mukofotni qo‘lga kiritgan sun’iy intellekt yordamida yaratilgan ilk tasvirlardan biriga aylandi. Allen Midjourney kerakli tasvirni yaratishi uchun kamida 624 ta matnli ko‘rsatmadan foydalangani va o‘zgartirishlar kiritganini, so‘ngra tasvirni Adobe Photoshop dasturida qayta ishlagani va Gigapixel AI vositasi yordamida kattalashtirganini ma’lum qildi. Allen tanlovning «raqamli san’at/raqamli manipulyatsiya qilingan fotografiya» yo‘nalishiga tasvirni topshirayotganda Midjourney’dan foydalanganini hakamlar hay’atiga aytgan. Keyinchalik ushbu yo‘nalishdagi ikki nafar hakam Midjourney tasvir yaratishda sun’iy intellektdan foydalanishini bilmaganliklarini, biroq shunga qaramay Allenni bosh mukofotga loyiq ko‘rgan bo‘lishlarini bildirishdi.

Sun’iy intellekt adabiyot, musiqa va san’atning boshqa shakllarini yaratishda tobora ko‘proq qo‘llanilayotgani sababli, AQSh Mualliflik huquqi idorasi yangi yo‘riqnoma chiqardi. Unda sun’iy intellekt yaratgan materiallarni o‘z ichiga olgan asarlar «mexanik qayta ishlab chiqarish» natijasimi yoki «muallifning o‘z ijodiy konsepsiyasining ifodasi»mi, degan masalaga e’tibor qaratilgan. 2023-yil mart oyida AQSh Mualliflik huquqi idorasi sun’iy intellektdan foydalanishga oid bir qator masalalar bo‘yicha qoida e’lon qilib, unda quyidagilarni qayd etdi: «...Idora har yili ro‘yxatdan o‘tkazish uchun taxminan yarim millionta ariza olgani sababli, arizalarda oshkor etilishi talab qilinadigan ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki kengaytirishni taqozo etishi mumkin bo‘lgan yangi tendensiyalarni kuzatib boradi. Yaqinda yuzaga kelgan shunday yangiliklardan biri — ifodali material yaratishga qodir murakkab sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishdir. Bu texnologiyalar inson tomonidan avval yaratilgan juda katta hajmdagi asarlar asosida «o‘qitiladi» va o‘qitish jarayonida olingan xulosalardan yangi kontent yaratishda foydalanadi. Ayrim tizimlar foydalanuvchining «matnli so‘rov (prompt)» deb ataladigan ko‘rsatmasiga javoban ishlaydi. Hosil bo‘lgan natija matn, tasvir yoki audio shaklida bo‘lishi mumkin; u sun’iy intellektning tuzilishi va o‘qitilgan materiallari asosida belgilanadi. Ko‘pincha «generativ sun’iy intellekt» deb ataladigan ushbu texnologiyalar ular yaratgan materiallar mualliflik huquqi bilan himoyalanadimi, inson va sun’iy intellekt yordamida yaratilgan materiallardan tashkil topgan asarlarni ro‘yxatdan o‘tkazish mumkinmi hamda bunday asarlarni ro‘yxatdan o‘tkazmoqchi bo‘lgan ariza beruvchilar Idoraga qanday ma’lumotlarni taqdim etishi kerak, degan savollarni yuzaga keltiradi».

Ayrim yurisdiksiyalarda kompyuter yordamida yaratilgan asarlarga oid aniq qonuniy qoidalar mavjud. Jumladan, Buyuk Britaniyaning 1988-yildagi Mualliflik huquqi, sanoat namunalari va patentlar to‘g‘risidagi qonunida quyidagicha belgilangan: «Kompyuter yordamida yaratilgan adabiy, dramatik, musiqiy yoki badiiy asar uchun muallif deb asarni yaratish uchun zarur choralarni ko‘rgan shaxs hisoblanadi».

Biroq Buyuk Britaniya qonunchiligidagi kompyuter yordamida yaratilgan asarlar haqidagi qoida kompyuter dasturlari orqali mustaqil ravishda yaratilgan asarlarga taalluqlidir. Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanadigan shaxslar, odatda, asarlari muallifi hisoblanadi, biroq ular mualliflik huquqi bilan himoyalanadigan asarlar uchun belgilangan eng kam talablarga javob berishi kerak. Kompyuter yordamida yaratilgan asarlarga oid ushbu qoida SI bilan bog‘liq holda inson dasturchilarning SI vositalarining mustaqil mahsulotlariga mualliflik huquqiga ega bo‘lishi mumkinligiga taalluqlidir (ya’ni, inson bevosita ishtirok etmagan holatlarda): «Har bir yig‘ma kadr kompyuter yordamida yaratilgan asar bo‘lgani uchun, asarni yaratish uchun zarur choralarni janob Jons ko‘rgan: u o‘yinning turli elementlari ko‘rinishini, shuningdek, har bir kadrni yaratish qoidalari va mantiqini ishlab chiqqan hamda tegishli kompyuter dasturini yozgan. Bunday sharoitda janob Jons asarlarni yaratish uchun zarur choralarni ko‘rgan shaxs ekaniga va shu sababli 9(3)-bandga muvofiq muallif deb hisoblanishiga ishonchim komil.».

Sun’iy intellektdan foydalanish va uning mualliflik huquqiga ta’siri bo‘yicha ko‘plab sharhlar mavjud. Buyuk Britaniya hukumati intellektual mulk bilan bog‘liq masalalarda generativ vositalar va sun’iy intellektdan foydalanish yuzasidan maslahatlashuv o‘tkazdi. Natijada maxsus amaliyot kodeksini ishlab chiqish taklif etildi: «mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlardan o‘z modellari uchun kirish ma’lumotlari sifatida foydalanishda sun’iy intellekt kompaniyalarini qo‘llab-quvvatlash, shu bilan birga mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlar huquq egalarini himoya qilish uchun yaratilgan natijalarni muhofaza etish bo‘yicha ko‘rsatmalar berish». AQSh Mualliflik huquqi idorasi yaqinda 2023-yilgi ro‘yxatdan o‘tkazish yo‘riqnomasi doirasida so‘rov haqida xabarnoma e’lon qilib, jamoatchilikdan fikr-mulohazalar bildirishni so‘radi.

27-noyabr 2023-yilda Pekin internet sudi sud jarayoni doirasida sun’iy intellekt yaratgan tasvirlarga mualliflik huquqini tan olish haqida qaror chiqardi.

Huquqshunos Piter Xovitt ta’kidlaganidek, intellektual mulkni tartibga soluvchi organlar, qonun chiqaruvchilar va sudlar oldidagi vazifa — avtomatlashtirilgan sun’iy intellekt fabrikalari bilan bog‘liq xatarlarni hisobga olgan holda, inson ijodini texnologiyadan mustaqil tarzda qanday himoya qilish masalasidir. Sun’iy intellekt vositalari mualliflik huquqi obyekti bo‘lishi mumkin bo‘lgan turli materiallarni (musiqa, blog yozuvlari, she’rlar, tasvirlar va texnik hujjatlar) yoki intellektual mulkning boshqa turlarini (masalan, patentlar va dizayn huquqlarini) mustaqil ravishda yaratish imkoniga ega. Bu esa amaldagi intellektual mulk tizimlari uchun misli ko‘rilmagan muammoni yuzaga keltiradi.

SIni mualliflik huquqi bilan himoyalangan ma’lumotlar asosida o‘qitish

Ommabop SI modellarini chuqur o‘rganish juda katta hajmdagi media ma’lumotlar to‘plamlaridan foydalanadi (masalan, hammaga ochiq tasvirlar va veb-sahifalardagi matnlar); ular internetda joylashtirilgan. O‘qitish uchun ishlatiladigan ma’lumotlarning kátta qismi mualliflik huquqi bilan himoyalangan bilan himoyalangan. Xususan, tasvirlarga fotosuratlar mazmunini tavsiflovchi izohlar, sarlavhalar va teglar kabi matnlar biriktiriladi. Keyin matn va tasvirlar SI tahlil qila oladigan raqamli formatlarga aylantiriladi. Shundan so‘ng chuqur o‘rganish modeli kodlangan matn va tasvir ma’lumotlari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlaydi hamda qaysi matn tushunchalari tasvirlarning qaysi elementlariga mos kelishini o‘rganadi. Takroriy sinovlar va sozlashlar orqali model tasvirlarni matnli tavsiflar bilan moslashtirish aniqligini oshiradi. Nihoyat, o‘qitilgan model o‘qitish jarayoni tugaganidan keyin beriladigan matnli ko‘rsatmalar asosidagina yangi tasvirlar yaratish yoki ularni o‘zgartirish qobiliyatini baholash uchun sinovdan o‘tkaziladi. Chunki ushbu o‘quv ma’lumotlari to‘plamlaridan foydalanish mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlarning nusxalarini yaratishni nazarda tutadi, shu bois bu jarayon huquq egalarining o‘z asarlarini ko‘paytirishga doir mutlaq huquqini buzadimi, degan savol tug‘iladi. AQShdagi mashinaviy o‘rganish dasturchilari AQShda an’anaviy ravishda buni adolatli foydalanish doirasida joiz deb hisoblab kelgan, chunki mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlardan foydalanish o‘zgartiruvchi xususiyatga ega va cheklangan. Vaziyat Google kompaniyasining mualliflik huquqi bilan himoyalangan kitoblarni skanerlashi bilan taqqoslanadi. Bu holat Google Books loyihasi bo‘yicha Mualliflar gildiyasining Googlega qarshi ishida ko‘rib chiqilgan. Oxir-oqibat bu adolatli foydalanish deb topilgan, chunki nusxa olingan kontent ommaga ochiq bo‘lmagan va undan foydalanish doirasi cheklangan edi.

2023-yil holatiga ko‘ra, AQShda bunga qarshi bir nechta sud da’vosi berilgan. Da’vogarlar mashinaviy o‘rganish modellarini o‘qitish o‘quv ma’lumotlari tarkibidagi asarlar mualliflarining mualliflik huquqlarini buzishini ta’kidlamoqda. Ars Technica nashridan Timoti B. Li da’vogarlar muvaffaqiyatga erishsa, kuchlar muvozanati Google, Microsoft va Meta kabi yirik korporatsiyalar foydasiga o‘zgarishi mumkinligini aytadi. Chunki ular huquq egalaridan katta hajmdagi o‘quv ma’lumotlarini litsenziyalash va foydalanuvchilar yaratgan o‘z ma’lumotlar to‘plamlaridan foydalanish imkoniga ega. Intellektual mulk tadqiqotchilari Brayan Keysi va Mark Lemli Texas Law Review jurnalida ma’lumotlar to‘plamlari shu qadar kattaki, «hammasini litsenziyalashning oqilona yo‘li yo‘q (...) har qanday generativ o‘qitishga mualliflik huquqi talablarini qo‘llash, aslida, huquq egalariga haq to‘lash haqida emas, balki bunday foydalanishga umuman ruxsat berilmasligi haqida gapirish bilan barobar», deb yozgan. Boshqa olimlar bu fikrga qo‘shilmaydi; ayrimlari natija AQShdagi musiqa litsenziyalash tartibiga o‘xshash bo‘lishini taxmin qilmoqda.

Bir qator yurisdiksiyalar mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunlariga «matn va ma’lumotlarni tahlil qilish» (text and data mining)ga ruxsat beruvchi istisnolarni bevosita kiritgan. Bunday yurisdiksiyalar qatoriga Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya va Yevropa Ittifoqi kiradi. Yevropa Ittifoqidan farqli ravishda, Buyuk Britaniya ma’lumotlarni tijorat maqsadlarida tahlil qilishni taqiqlaydi, biroq sun’iy intellekt rivojini qo‘llab-quvvatlash uchun bu qoidani o‘zgartirishni taklif qilmoqda: «Matn va ma’lumotlarni tahlil qilish uchun mualliflik huquqi va ma’lumotlar bazalariga nisbatan yangi istisno joriy etishni rejalashtirmoqdamiz. Bu ma’lumotlarni tahlil qilishdan istalgan maqsadda foydalanish imkonini beradi». Huquq egalarining kontentini himoya qilish kafolatlari, jumladan, undan qonuniy foydalanish talabi, saqlanib qoladi». 2023-yil iyun holatiga ko‘ra, Yevropa Ittifoqining Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonun loyihasidagi band generativ sun’iy intellekt tizimlaridan «o‘z tizimlarini o‘qitishda foydalanilgan mualliflik huquqi bilan himoyalangan materiallarning qisqacha mazmunini taqdim etish»ni talab qiladi.

Sun’iy intellekt yaratgan, mualliflik huquqini buzuvchi asarlar

Tasvir Stable Diffusion yordamida Pablo Pikasso uslubida yaratilgan tasvir

Ayrim hollarda chuqur o‘rganish modellari o‘quv to‘plamidagi muayyan elementlarning tafsilotlarini «eslab qolishi» va ularni natija yaratish jarayonida qayta tiklashi mumkin. Bunday holda model natijalari mualliflik huquqining buzilishi sifatida baholanishi ehtimoli bor. SI ishlab chiquvchilari odatda bunday xatti-harakatni nomaqbul deb hisoblaydilar (u haddan tashqari moslashish (overfitting) shakli hisoblanadi) va zamonaviy tizimlarda bunday holat qanchalik keng tarqalgani borasida fikrlar turlicha. OpenAI kompaniyasi «yaxshi ishlab chiqilgan sun’iy intellekt tizimlari odatda o‘quv to‘plamidagi muayyan bir asarning o‘zgartirilmagan ma’lumotlarini sezilarli hajmda qayta tiklamaydi», deb ta’kidlaydi. AQSh qonunchiligiga ko‘ra, SI yaratgan natija mualliflik huquqini buzganini isbotlash uchun da’vogar mualliflik huquqi bilan himoyalangan asar «haqiqatan nusxalanganini», ya’ni SI ularning asariga «sezilarli darajada o‘xshash» natija yaratganini va SI ushbu asardan foydalanish imkoniga ega bo‘lganini isbotlashi kerak.

AQSh va boshqa yurisdiksiyalarda to‘qima qahramonlar muayyan darajada mualliflik huquqi bilan himoyalangani sababli, sun’iy intellekt bunday qahramonlar ishtirok etadigan yangi asarlar ko‘rinishida ham mualliflik huquqini buzuvchi kontent yaratishi mumkin.

Chuqur generativ SI modellari o‘qitilayotgan ma’lumotlarni statistik modellashtirish jarayonida o‘quv to‘plamidagi muayyan mualliflarning o‘ziga xos uslubiga taqlid qilishni o‘rganishi mumkin. Masalan, Stable Diffusion kabi tasvir yaratish generativ modeli Pablo Pikasso singari rassomning uslubiy xususiyatlarini (jumladan, o‘ziga xos mo‘yqalam zarbalari, ranglardan foydalanishi, perspektivasi va hokazolarni) modellashtira oladi. Foydalanuvchi modelni rassom uslubini istalgan mavzuga tatbiq etgan holda yangi tasvir yaratishga undash uchun «Pikasso uslubida ot mingan kosmonavt» kabi ko‘rsatma berishi mumkin. Biroq rassomning umumiy uslubi, odatda, mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi.

Sud jarayonlari

  • 2022-yil noyabr oyida Microsoft, GitHub va OpenAI kompaniyalariga qarshi berilgan jamoaviy da’voda GitHub Copilot — GitHub’dagi hammaga ochiq repozitoriylar asosida o‘qitilgan, sun’iy intellektga asoslangan kod tahrirlash vositasi — repozitoriylar mualliflarining mualliflik huquqlarini buzganligi ta’kidlandi. Da’vogarlar ushbu vosita o‘quv ma’lumotlariga aynan mos keladigan boshlang‘ich kodni muallifni ko‘rsatmasdan yaratishi mumkinligini qayd etishdi.
  • 2023-yil yanvar oyida uch nafar rassom — Sara Andersen, Kelli MakKernan va Karla Ortiz — Stability AI, Midjourney va DeviantArt kompaniyalariga qarshi mualliflik huquqini buzish bo‘yicha jamoaviy da’vo qo‘zg‘atdi. Ularning ta’kidlashicha, ushbu kompaniyalar asl rassomlarning roziligisiz internetdan olingan besh milliardta tasvir asosida SI vositalarini o‘qitib, millionlab rassomlarning huquqlarini buzgan. Da’vogarlarning shikoyati texnik noaniqliklar uchun tanqid qilindi. Masalan, unda «o‘qitilgan diffuziya modeli o‘zining istalgan o‘quv tasviridan nusxa yarata oladi», degan noto‘g‘ri da’vo bildirilgan va Stable Diffusion «shunchaki murakkab kollaj yaratish vositasi» sifatida tavsiflangan. Mualliflik huquqining buzilishidan tashqari, da’vogarlar SI vositalari ularning uslubida ommaviy ravishda asarlar yaratish imkoniga egaligi sababli noqonuniy raqobat va shaxslarning ommaviylik huquqlari buzilgani haqida ham da’vo qilgan. 2023-yil iyul oyida AQSh okrug sudyasi Uilyam Orrik Andersen, MakKernan va Ortiz bergan da’voning katta qismini rad etishga moyilligini bildirdi, biroq ularga yangi shikoyat kiritishga ruxsat berdi.
  • 2023-yil yanvar oyida Londonda Stability AI kompaniyasiga qarshi Getty Images o‘z tasvirlaridan litsenziya sotib olmasdan o‘quv ma’lumotlari tarkibida foydalangani uchun sudga da’vo kiritdi.
  • Getty Images 2023-yil fevral oyida Delaver shtatidagi AQSh okrug sudida Stability AI kompaniyasiga qarshi yana bir da’vo qo‘zg‘atdi. Da’voda yana Getty Images tasvirlaridan Stable Diffusion modelini o‘qitishda foydalanish mualliflik huquqini buzishi ta’kidlandi. Shuningdek, model Getty Images suv belgisiga ega tasvirlar yaratishi orqali kompaniyaning tovar belgisini buzayotgani da’vo qilindi.
  • 2023-yil iyul oyida yozuvchilar Pol Tremble va Mona Avad OpenAI kompaniyasiga qarshi da’vo qo‘zg‘atib, OpenAI’ning til modeli ChatGPT ularning mualliflik huquqi bilan himoyalangan kitoblaridan ruxsatsiz foydalanganini ta’kidladilar. ChatGPT asarlarning mazmunini aniq bayon qila olishi kontentdan ruxsatsiz foydalanilganini anglatadi. Ushbu sud jarayoni mualliflik huquqi egalari va sun’iy intellekt kompaniyalari o‘rtasidagi kurashni yaqqol ko‘rsatib, mualliflik huquqi qoidalari hamda ma’lumotlar manbalarini oshkor qilish bo‘yicha muhokamalarga sabab bo‘lishi mumkin.
  • Taler Perlmutterga qarshi ishda AQSh Federal apellyatsiya sudi sun’iy intellekt tizimi yaratgan ixtirolarning patentga layoqatliligi yuzasidan qaror chiqardi. Ish Stiven Talerning DABUS nomli sun’iy intellekt dasturidan foydalanib, ikkita ixtiro yaratishi bilan bog‘liq edi. Taler DABUS ixtirochi deb tan olinishi kerakligini ta’kidladi. Sud AQSh Patent va tovar belgilari idorasining qarorini o‘z kuchida qoldirib, AQSh qonunchiligiga ko‘ra patent arizalarida faqat «jismoniy shaxslar» ixtirochi sifatida ko‘rsatilishi mumkinligini bildirdi. Patent va tovar belgilari idorasi arizada ixtirochi «jismoniy shaxs» bo‘lgan taqdirda, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan ixtirolarni patent bilan himoyalash imkoniyatiga e’tiroz bildirmagan. Biroq inson muallifning ijodiy hissasi yoki ixtirosi bo‘lmagan holda, mashina yaratgan san’at asarlari mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi. 2024-yil fevralidan boshlab AQSh Patent va tovar belgilari idorasi ushbu qarorni tasdiqlovchi qoida e’lon qildi, biroq inson ixtirochilarga sun’iy intellekt natijalaridan foydalanishga ruxsat berdi; buning uchun bunday usul patent arizasida tegishli tarzda hujjatlashtirilishi kerak. Ammo bu yondashuvni amalda qo‘llash ehtimoli juda past, chunki ixtirolar bilan bog‘liq bitimlarda SI qanday ishlashi va undan qanday foydalanilishi yetarlicha tushunilmagan yoki deyarli noma’lum.

Rossiya Federatsiyasida SI va mualliflik huquqi

Hozirgi vaqtda Rossiya Federatsiyasida sun’iy intellekt yaratgan asarlarga mualliflik huquqini tartibga soluvchi maxsus qonun hujjatlari mavjud emas. Sun’iy intellekt bilan bog‘liq masalalar Rossiya Federatsiyasi Prezidentining bir qator farmonlari va qonunlarida aks ettirilgan.

Sun’iy intellektning vazifalari Rossiya Federatsiyasi Prezidentining «Rossiya Federatsiyasida sun’iy intellektni rivojlantirish to‘g‘risida»gi farmonida belgilangan.

Sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish va ulardan foydalanish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishning kompleks tizimini yaratish vazifasi, shuningdek, «sun’iy intellekt» tushunchasini insonning bilish funksiyalariga taqlid qilish (jumladan, mustaqil o‘rganish va oldindan belgilangan algoritmsiz yechim izlash) hamda muayyan vazifalarni bajarishda kamida inson intellektual faoliyati natijalariga teng natijalarga erishish imkonini beruvchi texnologik yechimlar majmui sifatida belgilash Rossiya Federatsiyasining federal ahamiyatga ega Moskva shahrida sun’iy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqish va joriy etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish maqsadida maxsus tartibga solishni belgilash bo‘yicha tajriba o‘tkazish haqidagi Federal qonunda nazarda tutilgan.

Rossiya Federatsiyasi Hukumatining «Sun’iy intellekt va robototexnika texnologiyalari sohasidagi munosabatlarni tartibga solishni 2024-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi farmoyishida huquqiy tartibga solishning asosiy muammolaridan biri sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanib yaratilgan intellektual faoliyat natijalarining huquqiy maqomi ekani qayd etilgan. Fuqarolik kodeksiga muvofiq, asar muallifi — asarni o‘z ijodiy mehnati bilan yaratgan fuqaro. Shuningdek, Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi Plenumining «Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining to‘rtinchi qismini qo‘llash to‘g‘risida»gi qarorida asar yaratishning ijodiy xususiyati asar muallif tomonidan qo‘lda yoki texnik vositalar yordamida yaratilganiga bog‘liq emasligi ko‘rsatilgan. Shunday qilib, hozirgi vaqtda Rossiyada sun’iy intellektga mualliflik huquqlari berilmaydi. Rossiya qonunchiligi normalariga ko‘ra, sun’iy intellekt mualliflik huquqi obyektini yaratishda faqat vosita sifatida qaraladi.

Huquqshunos Anatoliy Semyonovning so‘zlariga ko‘ra, sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar mualliflik huquqiga tegishli emas, chunki «mualliflik huquqining maqsadi inson ijodini rag‘batlantirishdir, badiiy ifodaning barcha mumkin bo‘lgan ko‘rinishlari kombinatsiyalariga sun’iy intellekt asosida monopol huquqlar yaratish emas». Semyonov kontent yaratishda ishlatiladigan so‘rovlar ham mualliflik huquqi bilan himoyalanmasligini ta’kidladi. Shunga qaramay, u originallik chegarasidan yuqori darajadagi jiddiy qayta ishlash tasvirni qayta ishlagan shaxsga mualliflik huquqini berishini qayd etdi.

Mualliflik huquqini himoya qilishda SIdan foydalanish

Sun’iy intellekt filtrlash vositasi sifatida huquqlarni buzuvchi kontentni aniqlashga va bu jarayonda inson ishtirokini kamaytirishga yordam beradi. Biroq buning uchun unga to‘g‘ri va yetarli o‘quv ma’lumotlari kerak. YouTube yaratgan Content ID tizimi SI vositasining shubhasiz muvaffaqiyatli namunasidir: tadqiqotchilar xulosasiga ko‘ra, u «huquq egalarining huquqlarini yaqqol buzadigan kontentni YouTube’dan nisbatan samarali olib tashlaydi», garchi uning vazifani muvaffaqiyatli bajarish ko‘rsatkichi 100 foizga yetmasa ham.

Manbalar