| Adenoviruslar | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Adenoviruslarning TEM mikrofotosurati | ||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||
|
Guruh: Realm: Olam: Sinf: Turkum: Rowavirales Oila: Adenoviruslar |
||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||
| Adenoviridae | ||||||||
| Baltimor tasnifidagi guruh | ||||||||
| I: ikki zanjirli DNK-viruslar | ||||||||
| ||||||||
Adenoviruslar (lot. Adenoviridae) — DNK saqlovchi viruslar ning umurtqali hayvonlarda uchraydigan, lipoprotein qobig‘iga ega bo‘lmagan oilasi. Adenoviruslarning diametri 70—90 nm bo‘lib, ular bitta ikki zanjirli DNK molekulasini saqlaydi. Uning uzunligi 34-36 ming juft asos va molekulyar massasi 20—29⋅106 Da. O‘tkir respirator kasalliklarni keltirib chiqaradigan adenoviruslar eng ko‘p tanilgan. Ularning nomi dastlab adenoidlardan ajratib olingani bilan bog‘liq. Adenoviruslar ustidagi tadqiqotlarda ilk bor muqobil splaysing hodisasi aniqlangan.
Odam kasalliklarida 3, 4, 7, 8, 14 va 21-serotiplar eng muhim ahamiyatga ega. Ular tashqi muhitda nisbatan chidamli bo‘lib, faqat 56 °C gacha qizdirilganda va xloramin hamda fenol eritmalari bilan ishlov berilganda faolsizlanadi. Adenoviruslar odam va hayvonlar to‘qima kulturalarida yaxshi ko‘payadi.[manba 1820 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Tasnifi
Viruslar taksonomiyasi bo‘yicha Xalqaro qo‘mita (ICTV) ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yil mart oyida ushbu oilaga 6 avlod:
- Atadenovirus[ingl.] (10 tur);
- Aviadenovirus[ingl.] (15 tur);
- Ichtadenovirus[ingl.] (1 tur);
- Mastadenovirus[ingl.] (51 tur), odam adenoviruslarining barchasi shu avlodga kiradi;
- Siadenovirus[ingl.] (8 tur);
- Testadenovirus (1 tur).
Odam adenoviruslari
Odam adenoviruslari DNK-viruslar (I guruh, Baltimor tasnifi bo‘yicha), ikki zanjirli DNK-viruslar hamda Adenoviridae oilasiga (qadimgi yunoncha ἀδήν — «bez») va Mastadenovirus avlodiga (qadimgi yunoncha μαστóς — «ko‘krak, ko‘krak uchi») mansub.
Odamda adenoviruslar ilk bor 1953-yilda tadqiqotchilar guruhi (Uolles Rou, Robert Xyubner va boshqalar) sog‘lom odamlarning tanglay bodomcha bezlari va adenoid to‘qimalarini o‘rganayotganda aniqlangan. Ajratib olingan viruslar adenoidlarni degeneratsiyaga uchratuvchi viruslar (adenoiddegeneration, AD-viruslar) deb nomlangan. Ular sog‘lom odamlardan ajratib olingani sababli latent viruslar deb hisoblangan.
1954-yilda adenoviruslar bemorlarning najasi va halqumidan ajratib olingan. Ushbu viruslar adenoid-faringit-konyunktival adenoviruslar deb atalgan.
1955-yilga kelib adenoviruslar pnevmoniya bilan og‘rigan bemorlardan ham ajratib olina boshlagan.
Epidemiya mavsumida adenoviruslar iyundan sentyabrgacha ko‘proq uchraydi. O‘tkir respirator virusli infeksiyalar tarkibida bu kasallikka eng ko‘p 18-26 yoshdagi odamlar chalinadi.
Odam adenoviruslarining serotiplari arab raqamlari bilan belgilanadi.
Odam adenoviruslarining 7 turi mavjud bo‘lib, ular 88 serotipga birlashtirilgan:
Kasalliklar
Adenovirus infeksiyasi odamda adenoviruslar tufayli yuzaga keladi. Aksariyat serotiplardagi adenoviruslar yuqori nafas yo‘llari infeksiyasini keltirib chiqaradi. Shuningdek, adenoviruslar ko‘pincha konyunktivit, tonzillit, otitga ham sabab bo‘ladi. Adenoviruslarning 40- va 41-serotiplari esa gastroenteritni keltirib chiqarishi mumkin.
Adenoviruslar bilan surunkali zararlangan hujayra kulturalariga quyidagilar xos:
- hujayralarning kam miqdorda infeksiyalanishi;
- muhitda interferon bo‘lmasligi;
- virusdan xoli klonlarning muntazam hosil bo‘lishi.
Adenoviruslarning ayrim serotiplari (12, 18 va 31-serotiplar) yuqori onkogenlikka ega, 3, 7, 11, 14, 16 va 21-serotiplar esa past onkogenlikka ega viruslar hisoblanadi.
Davolash
Adenovirus infeksiyasini davolash uchun maxsus virusga qarshi terapiya mavjud emas; simptomatik davolash qo‘llanadi.
Adenoviruslardan boshqa kasalliklarni davolashda foydalanish
Adenoviruslardan virusli vektor sifatida gen terapiyasida foydalaniladi, chunki ular bo‘linayotgan hamda bo‘linmayotgan hujayralarda ko‘paya oladi.
Xitoyda genetik modifikatsiyalangan adenoviruslardan onkologik kasalliklarni davolashda, ya’ni onkolitik viruslar sifatida foydalaniladi.
Adenoviruslardan vektor vaksinalar yaratishda foydalaniladi. 2021-yil holatiga ko‘ra, quyidagi kasalliklarga qarshi adenovirus vektorli vaksinalar yaratilgan yoki ishlab chiqilmoqda: Ebola gemorragik isitmasi, OITS, Zika virusi, bezgak, sil va COVID-19 (turli ishlab chiqaruvchilar vaksinalarida odamning 5- va 26-serotipdagi modifikatsiyalangan adenoviruslari, shimpanzening ChAdOx1[ingl.] va ChAdY25, gorillaning GRAd32 shtammi ishlatiladi).
Adabiyotlar
- Adenoviruslar : [arxiv. 3-yanvar 2023] / Altshteyn A. D. // A — Anketalashtirish [Elektron resurs]. — 2005. — B. 224. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muh. Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
- Berk, A. J. 55-bob. Adenoviridae // Fields Virology[ingl.] : [ingl.] : 2 jildda / Muharrirlar: D. M. Knayp, P. M. Xouli. — 6-nashr. — Filadelfiya : Lippincott Williams & Wilkins, 2013. — J. 2. — B. 1704—1767. — 2456,X b. — ISBN 978-1-4311-0363-6. — ISBN 1-4511-0563-0.
- Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muh. M. S. Gilyarov; Tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshq. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — 831 b. — 100 000 nusxa.
