| Epshteyn–Barr virusi | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Virionlar — virus zarralari. Kapsidlar — membrana bilan erkin o‘ralgan yumaloq himoya oqsil qobiqlari | ||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||
|
Guruh: Yuqori olam (realm): Olam: Tip: Peploviricota Sinf: Herviviricetes Turkum: Oila: Kenja oila: Urug‘: Tur: Epshteyn–Barr virusi |
||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||
| Human gammaherpesvirus 4 | ||||||||
| Sinonimlari | ||||||||
|
Manba — ICTV:
|
||||||||
| Baltimor tasnifi bo‘yicha guruhi | ||||||||
| I: ikki zanjirli DNKli viruslar | ||||||||
| ||||||||
Epshteyn–Barr virusi (EBV) yoki Epstayn–Barr virusi, yoxud odam gerpesvirusining 4-tipi, yoki odam gerpesvirusi 4-tipi (HHV-4, ingl. Human gammaherpesvirus 4, ilgari Human herpesvirus 4) — viruslar orasidagi gammagerpesviruslar kenja oilasiga mansub, gerpesviruslar oilasiga kiruvchi tur.
Kashf etilish tarixi
Ushbu virusning kashf etilishi ham ko‘plab buyuk ilmiy kashfiyotlar singari bir qator omadli tasodiflar natijasida yuz bergan. 1963-yil 5-dekabrda olimlar Maykl Epstayn (rus tilidagi adabiyotlarda uning familiyasi Epshteyn shaklida mustahkamlangan) va Ivonna Barr Berkitt limfomasi hujayralari kulturasidan yangi gerpesvirusni ajratib olishga muvaffaq bo‘ldilar. Bungacha virusni aniqlashga qaratilgan urinishlar samarasiz bo‘lgan. Bunda tasodif katta yordam bergan: dekabr oyida Markaziy Afrikadan yuborilgan preparat ancha kechikib kelgan. Natijada preparat parchalana boshlagan va uning atrofida loyqa, badbo‘y suyuqlik hosil bo‘lgan. Olimlar ana shu suyuqlikda noma’lum gerpesvirus mavjudligining belgilari kuzatilgan ayrim o‘sma hujayralarini topgan.
Tavsifi
Epshteyn–Barr virusining genomi ikki zanjirli DNKdan tashkil topgan bo‘lib, virus rivojlanish jarayonida RNK-bosqichdan o‘tmaydi. Hozirgi vaqtda ushbu virus, boshqa gerpesviruslar singari, inson organizmida o‘sma hujayralari hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynashi mumkin deb hisoblanadi. Epshteyn–Barr virusi Berkitt limfomasi hujayralari kulturasida, infeksion mononukleoz bilan kasallanganlar qonida, leykoz hujayralarida va sog‘lom odamning bosh miya hujayralari kulturasida yaxshi ko‘payadi. Epshteyn–Barr virusi yuqqan ko‘plab odamlarda kasallik belgilarsiz kechadi.
Virus, jumladan, B-limfotsitlarda ham ko‘paya oladi; boshqa gerpesviruslardan farqli ravishda, u hujayralarning nobud bo‘lishiga sabab bo‘lmaydi, aksincha, ularning proliferatsiyasini faollashtiradi. Virionlar tarkibida o‘ziga xos antigenlar mavjud: kapsid (VCA), yadro (EBNA), erta (EA) va membrana (MA) antigenlari. Ularning har biri muayyan ketma-ketlikda hosil bo‘ladi va tegishli antitanalarning sintezini qo‘zg‘atadi.
Etimologiyasi
Virus dastlab ingliz virusologi, professor Maykl Entoni Epstayn va uning aspiranti Ivonna Barr sharafiga nomlangan. Ular virusni 1964-yilda tavsiflashgan. 1979-yilda virusning ilmiy nomi Human herpesvirus 4 deb o‘zgartirilgan; 2016-yilda esa tur mansub bo‘lgan kenja oilani ko‘rsatish maqsadida nomi yana quyidagicha o‘zgartirilgan: Human gammaherpesvirus 4.
Epidemiologiyasi
Epshteyn–Barr virusi insonlarda eng keng tarqalgan viruslardan biridir. AQSHda besh yoshli bolalarning qariyb yarmida hamda kattalarning 90 dan 95 % gacha bo‘lgan qismida ilgari ushbu infeksiyani o‘tkazganlik belgilari aniqlanadi.
Patologiyasi
Epshteyn–Barr virusi bilan bog‘liq kasalliklar:
- Surunkali charchoq sindromi
- Infeksion mononukleoz (multiglandulyar adenoz, bezli isitma, Filatov kasalligi, o‘pish kasalligi, talabalar kasalligi)
- Limfogranulematoz (Xodjkin kasalligi)
- Xodjkin bo‘lmagan ayrim limfomalar, xususan, Berkitt limfomasi (Markaziy Afrika limfomasi)
- Nazofaringeal karsinoma (burun-halqumning xavfli o‘smasi)
- Umumiy o‘zgaruvchan immun yetishmovchiligi
- Alisa mo‘jizalar mamlakatida sindromi
- Gepatit
- Gerpes
- Stomatit
- Transplantatsiyadan keyingi limfoproliferativ kasallik
- Tarqoq skleroz
- Tukli leykoplakiya
- Kikuchi–Fujimoto kasalligi[ingl.]
- Gipotireoz
Davolash
Virusga qarshi davolashda gerpesviruslarning turli tiplariga qarshi samarali bo‘lgan preparatlar qo‘llanadi: gansiklovir, valasiklovir. Maxsus davolash, odatda, immunitet tanqisligi bo‘lgan shaxslarda virus bilan bog‘liq og‘ir kasalliklar kuzatilganda talab etiladi.
Gen terapiyasi
Hujayralarning Vero liniyasini 1-tip gerpesviruslaridan (oddiy gerpes virusi, HSV-1), 4-tip (Epshteyn–Barr virusi, EBV) va 5-tip (sitomegalovirus — odam sitomegalovirusi, HCMV) infeksiyalaridan CRISPR/Cas9 usuli yordamida davolashda umidbaxsh natijalar olingan. Ushbu viruslarning DNKsidagi ayrim qismlar uchun yo‘naltiruvchi RNK molekulalari yaratilgan. Ular yordamida Cas9 nukleazalari bu qismlarni mezbon genomida tanib, kesib tashlashi mumkin. Tajribalar virus DNKsining bitta joyidan kesilishi zararlangan hujayralar sonini taxminan ikki baravar kamaytirishini, ikkita joyidan kesilishi esa viruslarning deyarli butunlay yo‘qotilishiga olib kelishini ko‘rsatgan.
Profilaktikasi
Epshteyn–Barr virusiga qarshi samarali vaksina hozircha mavjud emas, klinik sinovlar olib borilmoqda. Vaksina yaratishdagi asosiy qiyinchilik virusning hayotiy sikli turli bosqichlarida oqsillar tarkibining farq qilishidir.
Havolalar
- Epshteyn–Barr virusi va infeksion mononukleoz. Epshteyn–Barr virusi (EBV) haqida (ingl.). Immunizatsiya va respirator kasalliklar milliy markazi (2014-yil 6-yanvar). Murojaat qilingan sana: 2015-yil 3-sentabr. Arxivlangan 2014-yil 25-yanvarda.
- Epshteyn–Barr virusi: Xitoyda saraton etiologiyasiga aloqadorligi va vaksina yaratishga turtki The Scientist jurnalidagi maqola, 13 (6):1, 1999-yil 15-mart
- Kattalardagi Epshteyn–Barr virusli infeksiyani davolashning zamonaviy yondashuvlari («Lechashchiy vrach» jurnali, № 2, 2011)
