


Shuman rezonansi deb turg‘un elektromagnit to‘lqinlarning o‘ta past chastotalarda (bir necha va o‘nlab gerts) Yer yuzasi bilan ionosfera o‘rtasida hosil bo‘lish hodisasiga aytiladi. Bu hodisani nazariy jihatdan asoslagan va tajribada aniqlagan nemis fizigi V. O. Shuman bo‘lib, tadqiqotlar 1952—1954-yillarda o‘tkazilgan.
Turg‘un to‘lqinlar to‘lqin o‘tkazgichda, ya’ni Yer yuzasi va uning ionosferasi hosil qilgan muhitda yuzaga keladi. Elektromagnit to‘lqinlar uchun bu ulkan sferik rezonator bo‘lib, uning bo‘shlig‘i elektrni zaif o‘tkazadigan muhit bilan to‘lgan. Agar shu muhitda paydo bo‘lgan elektromagnit to‘lqin Yer sharini aylanib chiqib, yana o‘z fazasiga mos kelsa (ya’ni rezonansga kirsa), u uzoq vaqt saqlanib turishi mumkin.
Matematik model

Bir markazga ega ikkita o‘tkazgich sferadan tashkil topgan hajmiy rezonatorni ko‘rib chiqamiz. Ichki sfera Yer yuzasini, tashqi sfera esa Yerdan taxminan 80 km balandlikdagi ionosferaning ionlashgan gazini ifodalaydi.
Faraz qilaylik, elektromagnit to‘lqin Yer yuzasi va ionosferadan navbatma-navbat n marta qaytib, Yer sharini aylanib chiqadi. Agar Yer aylanasiga butun sondagi qaytishlar to‘g‘ri kelsa, rezonans paydo bo‘ladi va bunday to‘lqin uzoq vaqt mavjud bo‘lishi mumkin. To‘lqin yorug‘lik tezligida tarqaladi deb olsak, c = 300 000 km/s, Yer aylanasining uzunligi esa L = 40 000 km bo‘lsa, quyidagi tebranish chastotasini olamiz:
Dastlabki beshta garmonika uchun bu formula 7,5 — 15,0 — 22,5 — 30,0 — 37,5 … Gts chastotalar qatorini beradi. Nazariy chastotalarni tajribada aniqlangan chastotalar (7,83 — 14,1 — 20,3 — 26,4 — 32,4 … Gts) bilan solishtirsak, birinchi garmonika chastotasi yaxshi mos kelsa-da, n ortishi bilan xatolik ham ortishini ko‘ramiz.
O‘zining dastlabki ilmiy ishida Vinfrid Otto Shuman sferik hajmiy rezonatorda paydo bo‘ladigan tebranishlarni tahlil qilgan. Bunda u Yer yuzasining elektr o‘tkazuvchanligi taxminan doimiy, ya’ni σ = 10−3 Sm/m ekanini, ionosferaning 70—90 km balandlikdagi elektr o‘tkazuvchanligi esa σ = 10−5—10−3 Sm/m oralig‘ida o‘zgarishini hisobga olgan. Shuning uchun elektromagnit to‘lqinning o‘rtacha tarqalish tezligi V(σ) cheksiz elektr o‘tkazuvchanlikka ega sferadan qaytgandagiga qaraganda taxminan 20 % kam bo‘ladi. Shuman n-garmonika chastotasi uchun quyidagi ifodani olgan:
Bu ifoda dastlabki beshta garmonika uchun 8,5 — 14,7 — 20,8 — 26,8 — 32,9 Gts qiymatlarni beradi.
To‘lqinlarning paydo bo‘lish sabablari
Elektromagnit to‘lqinlarning paydo bo‘lishi haqida bir nechta faraz mavjud. Ular yuzaga keladigan bo‘shliq — «Yer yuzasi — ionosfera».
«Momaqaldiroq» gipotezasiga ko‘ra, Shuman rezonansini qo‘zg‘atuvchi asosiy tabiiy manba chaqmoq razryadlaridir. Chaqmoqlar ulkan uzatkichlar kabi ishlaydi va 100 kGts dan past chastotalarda elektromagnit energiya tarqatadi. Aynan ular keng chastota diapazonidagi elektromagnit tebranishlarni qo‘zg‘atadi. Mutaxassislarning aksariyati fikricha, deyarli so‘nmaydigan hamda belgilangan chastotalarga ega barqaror o‘ta past chastotali tebranishlar mavjudligi shu hodisa bilan izohlanadi.
Yer yuzida har soniyada taxminan 2000 ta momaqaldiroqli bo‘ron yuz beradi va ular taxminan 50 ta chaqmoq chaqnashi bilan kechadi. Har bir chaqmoq sayyora atrofida aylana boshlaydigan elektromagnit to‘lqinlar hosil qiladi. Ular Yer yuzasi bilan ionosfera o‘rtasida, taxminan 96 kilometr balandlikda «tutib qolinadi». Ayrim to‘lqinlarning uzunligi muayyan shartlarga mos kelganda ular qo‘shilib, kuchayadi va Shuman rezonansi deb ataladigan muntazam atmosfera pulsatsiyalarini hosil qiladi. Bu rezonans ob-havo, elektr holati va Yer atmosferasining kimyoviy tarkibini tahlil qilishda qimmatli vosita hisoblanadi.
Rezonans yuzaga kelishi uchun bu to‘lqinlarning uzunligi Yer aylanasining uzunligiga karrali bo‘lishi kerak. Natijada taxminan 8 Gts chastotaga ega nihoyatda past chastotali to‘lqin hosil bo‘ladi. Bu radioeshittirishda ishlatiladigan o‘rta to‘lqinlar diapazoni chastotalaridan taxminan yuz ming marta past. Ushbu to‘lqinlar Yerni o‘rab olganida ularning cho‘qqilari va botiqlari qulay nuqtada ustma-ust tushib, o‘ziga xos hodisani yuzaga keltiradi.
Tadqiqotlar tarixi
Ilk bor turg‘un elektromagnit to‘lqinlar va ularning chastotalari «Yer yuzasi — ionosfera» tizimida mavjud bo‘lishini irlandiyalik fizik J. F. Fitsjerald 1893-yilda bashorat qilgan. 1900-yilda, aftidan, undan mustaqil ravishda shunga o‘xshash xulosaga Nikola Tesla kelgan va 1905-yilda o‘z kashfiyotini patentlagan. Tesla Yerni rezonans konturi sifatida tavsiflagan va haqiqatdan uzoq bo‘lmagan: uning hisob-kitoblariga ko‘ra, rezonans 6,18—30 Gts ni tashkil qilgan (bu qiymatlar tajribada olingan 7,83—32,4 Gts ga ancha yaqin). Ingliz fizigi Oliver Hevisayd atmosferada ionlashgan qatlam mavjudligini 1902-yildayoq taxmin qilgan.
1952-yilda o‘sha paytda Myunxen texnika universiteti Elektrofizika institutiga rahbarlik qilgan V. O. Shuman (inglizcha Electrophysical Institute at the Technical University of Munich) Yer yuzasi va ionosfera hosil qilgan to‘lqin o‘tkazgichdagi elektromagnit to‘lqinlar haqida birinchi maqolasini nashr etgan. Ushbu nashrdan so‘ng keyinchalik «Shuman rezonansi» deb nom olgan hodisa faol o‘rganila boshlagan.
Hodisaning nazariy asoslarini u uchta maqolasida bayon qilgan:
- V. O. Shuman, Havo qatlami va ionosfera qobig‘i bilan o‘ralgan elektr o‘tkazuvchi sferaning nurlanishsiz xususiy tebranishlari haqida, Zeitschrift und Naturfirschung 7a, 1952, 149—154-betlar
- V. O. Shuman, Yer — havo — ionosfera tizimining elektromagnit xususiy tebranishlari so‘nishi haqida, Zeitschrift und Naturfirschung 7a, 1952, 250—252-betlar
- V. O. Shuman, Juda uzun elektr to‘lqinlarining tarqalishi va chaqmoq signallari haqida (havola ishlamaydi), Nuovo Cimento 9, 1952, 1116—1138-betlar. doi:10.1007/BF02782924
1954-yilda Shuman va H. Kyonig (nemischa Herbert Kyonig) ushbu rezonans tebranishlarini o‘lchash natijalarini e’lon qilgan.
Shuman rezonanslari mavjudligining dastlabki shubhasiz (mustaqil) eksperimental tasdig‘i 1960-yilda olingan.
Shuman to‘lqinlarini tadqiq etishdagi qiyinchilik shundaki, ularni qabul qilish uchun juda sezgir maxsus uskunalar va mos atrof-muhit sharoiti zarur: qabul qilgich yaqinida daraxtlar, hayvonlar yoki odamlarning harakati ham uning ko‘rsatkichlariga ta’sir qilishi mumkin.
1990-yillarda yanada mukammal uskunalar paydo bo‘lishi bilan Shuman rezonansiga qiziqish qayta jonlangan.
2011-yil sentabrda Shuman rezonansi to‘lqinlari 850 km gacha balandlikda C/NOFS sun’iy yo‘ldoshi tomonidan qayd etilgan (ilgari bunday to‘lqinlar balandligining chegarasi 100 km deb hisoblangan).
Shuman rezonansi to‘lqinlarini kuzatuvchi asosiy stansiyalar:
- stansiya — Tomsk davlat universiteti (Rossiya, Tomsk);
- Modra rasadxonasi stansiyasi (Slovakiya, Modra);
- stansiya — Lexta stansiyasi (Rossiya);
- Vest-Grinvich stansiyasi (AQSh);
- Hollister va Parkfild stansiyasi (AQSh);
- Moshiri stansiyasi (Yaponiya);
- Martovaya stansiyasi (Ukraina);
- universitet stansiyasi — Yanina universiteti stansiyasi (Gretsiya);
- Nadysenke stansiyasi (Vengriya);
- Mitspe-Ramon stansiyasi (Isroil);
- qutb stansiyalari.
Adabiyotlar
- Shlegel, Kristian. Chaqmoqlarni butun dunyo bo‘ylab aniqlash : Shuman rezonanslariga 50 yil : [nemischa] / Kristian Shlegel, Martin Fullekrug // Physik in unserer Zeit. — 2002. — Jild 33, № 6 (4-noyabr). — doi:10.1002/1521-3943(200211)33:6<256::AID-PIUZ256>3.0.CO;2-V.
Shlegel, Kristian. Shuman rezonansiga 50 yil : Tarjima: Katarina Giogan : [inglizcha] = Shuman rezonanslariga 50 yil :[nemis tilidan tarjima: nemischa] / Kristian Shlegel, Martin Fullekrug // Semantic Scholar. — 2007.
Shlegel, Kristian. Ilova A. Shuman rezonansiga 50 yil / Ingliz tilidan tarjima: Janto ; nemis tilidan ingliz tiliga tarjima: K. Giogan // Shuman rezonansi : faktlar va xayolot / Kristian Shlegel, Martin Fullekrug. — 2017. — 22-yanvar.
Havolalar
- Yerning sehrli taronalari (Zaubergesänge der Erde) (nemischa): Shuman rezonansining asosiy tebranishlari, momaqaldiroq va elektrosmog.
- Shuman rezonanslari. Space Observing System. Tomsk shahridagi kompleks monitoring ma’lumotlari. Tomsk davlat universiteti. Murojaat qilingan sana: 18-noyabr, 2019-yil.
- Janto. Shuman rezonansi : faktlar va xayolot. — 2017. — 22-yanvar.
Janto. Ilova D. Shuman rezonansini kuzatish stansiyalariga umumiy sharh // Shuman rezonansi : faktlar va xayolot. — 2017. — 22-yanvar.