

Ikki karra nur sinishi yoki ikkilamchi nur sinishi — optik xususiyat. U anizotrop materiallarga xos bo‘lib, ularda sinish ko‘rsatkichi yorug‘likning tarqalish yo‘nalishiga bog‘liq. Bunday materiallarda yorug‘lik nuri ikkita tarkibiy qismga ajralishi mumkin: materialga tushgan nur bitta emas, balki yo‘nalishi va qutblanishi turlicha bo‘lgan ikkita singan nur hosil qiladi.
Bu hodisani daniyalik olim Rasmus Bartolin kristall — Islandiya shpati yordamida 1669-yilda tavsiflagan.

Tavsif
Bir o‘qli materiallar
Ikki karra nur sinishining eng sodda turi bir o‘qli materiallarda kuzatiladi. Odatda ular kristall panjarasi ma’lum bir yo‘nalishda cho‘zilgan yoki siqilgan, ya’ni assimetrik bo‘lgan kristallardir. Bunda mazkur yo‘nalish (optik o‘q) atrofida aylantirish kristallning optik xususiyatlarini o‘zgartirmaydi. Bunday muhitda yorug‘lik to‘lqinining xatti-harakati uning tarqalish yo‘nalishi va qutblanishiga bog‘liq. Optik o‘qqa hamda tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar qutblangan to‘lqin oddiy to‘lqin deyiladi. G‘ayrioddiy to‘lqinning qutblanishi esa oddiy to‘lqinning qutblanishiga perpendikulyardir. Uchta asosiy holatni ajratish mumkin:
1) Yorug‘lik optik o‘q bo‘ylab tarqaladi (bunda qutblanish optik o‘qqa perpendikulyar bo‘ladi). Bu holatda sinish ko‘rsatkichi barcha qutblanishlar uchun bir xil bo‘lib, kristall izotrop muhitdan farq qilmaydi va oddiy hamda g‘ayrioddiy to‘lqinlar o‘rtasida farq bo‘lmaydi.

2) Yorug‘lik optik o‘qqa perpendikulyar yo‘nalishda tarqaladi. Bunda qutblanishni ikkita proyeksiyaga — optik o‘qqa parallel va unga perpendikulyar proyeksiyalarga ajratish mumkin. O‘zaro perpendikulyar ikkita qutblanishli yorug‘lik uchun samarali sinish ko‘rsatkichi turlicha bo‘ladi. Material qatlami (plastinka) orqali o‘tganda ikki komponent orasida fazalar siljishi yuzaga kelishi mumkin. Agar dastlabki qutblanish chiziqli bo‘lib, optik o‘q bo‘ylab yoki unga mutlaqo perpendikulyar yo‘nalgan bo‘lsa, plastinkadan chiqqach u o‘zgarmaydi. Biroq dastlab yorug‘lik optik o‘qqa nisbatan burchak ostida qutblangan yoxud elliptik yoki doiraviy qutblangan bo‘lsa, bir o‘qli kristall plastinkadan o‘tish jarayonida komponentlar orasidagi fazalar siljishi sababli qutblanish o‘zgarishi mumkin. Fazalar siljishi plastinkaning qalinligi, sinish ko‘rsatkichlari orasidagi farq va yorug‘likning to‘lqin uzunligiga bog‘liq.
Qutblanish bilan optik o‘q orasidagi burchak ga teng bo‘lsin. Agar plastinka qalinligi shunday bo‘lsaki, undan chiqishda bir qutblanish ikkinchisidan chorak to‘lqin (davrning to‘rtdan biri) ortda qolsa, dastlabki chiziqli qutblanish doiraviy qutblanishga aylanadi (bunday plastinka chorak to‘lqinli plastinka deyiladi). Agar bir nurning fazasi ikkinchi nurning fazasidan yarim to‘lqin uzunligiga ortda qolsa, yorug‘lik chiziqli qutblanganligicha qoladi, ammo qutblanish tekisligi muayyan burchakka buriladi. Bu burchak qiymati tushayotgan nurning qutblanish tekisligi bilan asosiy optik o‘q tekisligi orasidagi burchakka bog‘liq (bunday plastinka yarim to‘lqinli plastinka deyiladi).
3) Yorug‘lik optik o‘qqa nisbatan ixtiyoriy yo‘nalishda tarqaladi. Bunda qutblanishlari turlicha bo‘lgan bitta emas, ikkita singan nur kuzatiladi. Singan nurlarning yo‘nalishlarini grafik usulda aniqlash mumkin.

Jarayonning matematik tavsifi ancha murakkab, biroq natijani kristalldagi difraksiyani tasvirlashda qo‘llanadigan Evald konstruksiyasiga o‘xshash geometrik yasashlar orqali yaqqol ko‘rsatish mumkin.
To‘lqin havodan bir o‘qli kristall yuzasiga tushsin. Bir o‘qli kristall uchun oddiy va g‘ayrioddiy to‘lqinlarning to‘lqin va nur vektorlari yo‘nalishlarini aniqlash tartibi (rasmga qarang; soddalik uchun optik o‘q tushish tekisligida joylashgan deb olinadi). :
1. Kristall yuzasini gorizontal qilib chizing.
2. Havoda markazi kristall yuzasida joylashgan, radiusi birga teng yarim shar chizing.
2. Muhit ichida markazi o‘sha nuqtada joylashgan, radiusi sinish ko‘rsatkichiga teng, ya’ni .
3. Muhit ichida markazi o‘sha nuqtada joylashgan ellipsoid chizing; uning katta yarim o‘qi kristallning optik o‘qi bo‘ylab yo‘nalgan va uzunligi , kichik yarim o‘qining uzunligi esa .
4. Tushayotgan va qaytgan nurlarni shunday yasangki, tushayotgan nurning uchi va qaytgan nurning boshlanishi sferalar markazida joylashsin.
5. Qaytgan nurning sfera bilan kesishish nuqtasidan o‘tuvchi vertikal chiziq chizing.
6. Bu chiziqning modda ichidagi sfera va ellipsoid bilan kesishish nuqtalarini toping.
7. Markazdan kesishish nuqtalariga oddiy va g‘ayrioddiy to‘lqinlarning to‘lqin vektorlari yo‘nalishlarini chizing. Sinish ko‘rsatkichlari ushbu vektorlarning uzunliklariga mos keladi.
8. Oddiy to‘lqin uchun: E vektori optik o‘qqa hamda to‘lqin vektoriga perpendikulyar bo‘lishi kerak; to‘lqin vektori k, k||s.
9. G‘ayrioddiy to‘lqin uchun: nur vektori s kesishish nuqtasida ellipsoidga perpendikulyar bo‘lishi kerak. G‘ayrioddiy nur tushish tekisligida yotmasligi mumkin. Uning qutblanishi E vektori orqali ifodalanadi; u s nur vektoriga va oddiy to‘lqin qutblanishiga perpendikulyar. D vektori k to‘lqin vektoriga perpendikulyar. G‘ayrioddiy to‘lqinning D, E, s va k vektorlari bitta tekislikda yotishi kerak.
Ikki o‘qli materiallar
Bunday kristallarda sinish ko‘rsatkichlari Dekart koordinatalar tizimining uchala o‘qi bo‘ylab har xil bo‘ladi. To‘lqin vektorlari sirti murakkab shaklga ega, ammo baribir optik o‘qlar deb atash mumkin bo‘lgan ikkita alohida yo‘nalish mavjud, chunki optik o‘qlar bo‘ylab tarqalganda faqat bitta k vektor yo‘nalishi mavjud bo‘ladi. Shu bilan birga, bu yo‘nalishga konus sirtini to‘ldiruvchi cheksiz ko‘p nur vektorlari mos keladi va konussimon refraksiya kuzatiladi. Optik o‘qlarga mos kelmaydigan yo‘nalishlarda tarqalganda ikki karra nur sinishi yuz beradi, biroq bu holatda ko‘pincha ikkala nur ham g‘ayrioddiy bo‘ladi (to‘lqin va nur vektorlarining yo‘nalishlari mos kelmaydi).
Ikki karra nur sinishi nafaqat kristallarda, balki assimetrik tuzilishga ega har qanday materialda, masalan, plastmassada ham kuzatilishi mumkin.
Hodisaning tabiati
Hodisani sifat jihatidan quyidagicha tushuntirish mumkin. Moddiy muhit uchun Maksvell tenglamalaridan ma’lum bo‘lishicha, muhitdagi yorug‘likning fazaviy tezligi dielektrik singdiruvchanlik ε qiymatiga teskari proporsional. Ayrim kristallarda dielektrik singdiruvchanlik tenzor kattalik bo‘lib, elektr vektorining yo‘nalishiga, ya’ni to‘lqinning qutblanish holatiga bog‘liq. Shu sababli to‘lqinning fazaviy tezligi ham uning qutblanishiga bog‘liq bo‘ladi.
Yorug‘likning klassik nazariyasiga ko‘ra, bu hodisa yorug‘likning o‘zgaruvchan elektromagnit maydoni moddadagi elektronlarni tebranishga majbur qilishi bilan bog‘liq. Ushbu tebranishlar muhitda yorug‘likning tarqalishiga ta’sir qiladi; ayrim moddalarda esa elektronlarni ma’lum yo‘nalishlarda tebrantirish osonroq bo‘ladi.
Formulalarni keltirib chiqarish
Izotrop muhitda (shu jumladan, erkin fazoda) elektr induksiyasi (D) elektr maydoniga (E) quyidagi munosabatga muvofiq to‘g‘ri proporsional:D = ɛE bunda dielektrik singdiruvchanlik ε oddiy skalyar kattalikdir (va n2ε0 bunda n — sinish ko‘rsatkichi). Biroq anizotrop materiallarda D va E orasidagi bog‘lanish tenzor tenglama bilan ifodalanishi kerak:
| (1) |
bunda ε endi matritsa bo‘lib, uning o‘lchami 3 × 3.
Muhit chiziqli va uning magnit singdiruvchanligi: μ = μ0.
Chastotasi ω bo‘lgan yassi to‘lqinning elektr maydonini quyidagicha yozamiz:
| (2) |
bunda r — radius-vektor, t — vaqt, E0 esa r = 0, t = 0 nuqtadagi elektr maydonini ifodalovchi vektor. Barcha mumkin bo‘lgan to‘lqin vektorlarini k topamiz. Maksvell tenglamalarini ∇ × E va ∇ × H uchun birlashtirib, H = 1/μ0B ni chiqarib tashlasak, quyidagini olamiz:
| (3a) |
Shuningdek, erkin zaryadlar bo‘lmaganda D vektorining divergensiyasi nolga tengligini eslaymiz:
| (3b) |
Quyidagi munosabatni ∇ × (∇ × A) = ∇(∇ ⋅ A) − ∇2A ushbu tenglamaning chap tomoniga qo‘llaymiz: 3a. Maydon yassi to‘lqin bo‘lganini hisobga olsak, x bo‘yicha hosila olish, masalan, quyidagi ko‘paytuvchini beradi — ikx:
Tenglamaning o‘ng tomoni (3a) E orqali ε tenzori yordamida ifodalanadi, vaqt bo‘yicha hosila olish esa −iω ga ko‘paytirishga olib keladi. Shunda 3a:
| (4a) |
Quyidagi ifodaga differensiallashni qo‘llab, 3b ni topamiz:
| (4b) |
4b tenglama shuni anglatadiki, D vektori to‘lqin vektori k yo‘nalishiga perpendikulyar; biroq izotrop muhitdagidan farqli ravishda bu xususiyat endi E vektoriga taalluqli emas. 4b tenglamadan keyinchalik foydalanilmaydi.
k vektorining berilgan ω uchun ruxsat etilgan qiymatlarini Dekart koordinatalar tizimida aniqlash eng oson. Bunda x, y va z o‘qlari kristallning simmetriya o‘qlariga parallel bo‘ladi (yoki bir o‘qli kristallning optik o‘qi bo‘ylab z o‘qi tanlanadi). Shunda ε tenzorining matritsasi diagonal ko‘rinishga ega bo‘ladi:
| (4c) |
diagonalda x, y va z o‘qlari bo‘ylab qutblanishlar uchun sinish ko‘rsatkichlarining kvadratlari joylashgan. ε ni shu ko‘rinishda, yorug‘lik tezligi c ni esa c2 = 1/μ0ε0 ko‘rinishida qo‘ysak, vektorli 4a tenglamaning x o‘qiga proyeksiyasi quyidagicha yoziladi:
| (5a) |
bunda Ex, Ey, Ez — E vektorining komponentlari, kx, ky, kz — to‘lqin vektori k ning komponentlaridir. Barcha uchta proyeksiya uchun 4a tenglamani yozamiz:
| (5b) |
| (5c) |
| (5d) |
Bu Ex, Ey, Ez ga nisbatan chiziqli tenglamalar tizimidir. Uning notrivial yechimi (ya’ni E = 0) faqat quyidagi matritsaning determinanti nolga teng bo‘lgandagina mavjud:
| (6) |
Determinantni quyidagi tenglama uchun hisoblaymiz: 6. Natijada quyidagini olamiz:
| (7) |
7-tenglama Frenel tenglamasi deb ham ataladi.
Bir o‘qli kristall
Bir o‘qli materialda (ya’ni ε matritsaning ikkita diagonal elementi o‘zaro teng bo‘lganda) koordinatalar tizimini optik o‘q z yo‘nalishida joylashadigan qilib tanlaymiz va nx = ny = no hamda nz = ne deb belgilaymiz. Shunda ifoda quyidagi ko‘rinishga keladi:
| (8) |

8-tenglama bajarilishi uchun ko‘paytuvchilardan biri nolga teng bo‘lishi kerak. Birinchisi sfera tenglamasiga, ikkinchisi esa to‘lqin vektorlari fazosidagi ellipsoid sirtiga mos keladi. Bu fazoda k vektori berilgan ω chastotada qaraladi. Birinchi ko‘paytuvchi oddiy to‘lqin yechimiga mos keladi; bunda sinish ko‘rsatkichi yo‘nalishdan qat’i nazar no ga teng. Ikkinchi ko‘paytuvchi esa g‘ayrioddiy to‘lqinga mos keladi: bu holda samarali sinish ko‘rsatkichi no dan ne gacha to‘lqinning k yo‘nalishiga qarab o‘zgaradi. To‘lqin ixtiyoriy yo‘nalishda tarqalganda ikki xil qutblanishga mos ikkita k vektori mavjud bo‘lishi mumkin.
Oddiy to‘lqinda D va E vektorlari bir xil yo‘nalgan bo‘ladi. Shuningdek, to‘lqin vektori k ning yo‘nalishi geometrik optikadagi nur vektori s yo‘nalishi bilan (u guruh tezligi vektori yo‘nalishiga mos keladi) bir xil bo‘ladi. G‘ayrioddiy to‘lqinda esa odatda bunday emas. Bir o‘qli kristall tenglamasini ko‘rib chiqamiz:
| (9) |
.
Guruh tezligi tenglamasini sirtga normal tenglamasi bilan taqqoslaymiz. Tenglamalar o‘zgarmas ko‘paytuvchigacha bir xil bo‘lgani sababli nur vektori ko‘rib chiqilayotgan ellipsoidga perpendikulyardir.
Ikki o‘qli kristall
Sirtning shaklini tushunish uchun ε matritsaning barcha diagonal elementlari turlicha bo‘lgan holatda (deylik, ), k vektorining komponentlaridan birini nolga teng deb olamiz () va tenglamani qayta yozamiz:7.
| (10) |
Uni ko‘paytuvchilarga ajratish mumkin:
| (11) |

Birinchi ko‘paytuvchi ellipsni, ikkinchisi esa aylanani ifodalaydi. Xuddi shunday ajratishni uchala tekislik uchun ham bajarish mumkin. Rasmda sirtlarning uchta koordinata tekisligi bilan kesimlari bir oktantda ko‘rsatilgan; qolgan oktantlarda tasvir simmetrik. Sirtning 4 ta alohida nuqtasi (o‘z-o‘zini kesish nuqtalari) mavjud bo‘lib, biz ko‘rayotgan holatda ular xz tekisligida joylashgan. Shu nuqtalardan ikkita o‘q o‘tadi, ular ikki o‘qli kristallning optik o‘qlari (yoki binormallari) deb ataladi. Faqat shu yo‘nalishlarda to‘lqin vektori yagona qiymatga ega bo‘lishi mumkin. Biroq sirtning alohida nuqtasida normal yo‘nalishi aniqlanmagan bo‘lib, nur vektori konussimon sirtni (ichki konussimon refraksiya)
Sun’iy ikki karra nur sinishi
Ikki karra nur sinishi kristallardan tashqari, elektr maydoniga joylashtirilgan izotrop muhitlarda ham kuzatiladi (Kerr effekti), shuningdek, magnit maydonida (Faradey effekti va Kotton — Muton effekti) hamda mexanik kuchlanishlar ta’sirida (fotoelastiklik). Bu omillar ta’sirida dastlab izotrop bo‘lgan muhitning xossalari o‘zgarib, u anizotrop holatga o‘tadi. Bunday holatlarda muhitning optik o‘qi elektr maydoni, magnit maydoni yoki kuch ta’siri yo‘nalishiga mos keladi.
Musbat va manfiy kristallar
- Manfiy kristallar — oddiy yorug‘lik nurining tarqalish tezligi g‘ayrioddiy nurning tarqalish tezligidan kichik bo‘lgan bir o‘qli kristallar. Kristallografiyada manfiy kristallar deb, shuningdek, kristall ichida joylashgan va uning shaklini takrorlovchi suyuq qo‘shilmalarga ham aytiladi.
- Musbat kristallar — oddiy yorug‘lik nurining tarqalish tezligi g‘ayrioddiy nurning tarqalish tezligidan katta bo‘lgan bir o‘qli kristallar.
Adabiyotlar
- Sivuxin D. V. Fizikaning umumiy kursi. — Moskva. — jild IV. Optika.
- Landsberg G. S. Optika. Moskva, 2004-y.
- Landau L. D., Lifshits E. M. Yaxlit muhitlar elektrodinamikasi. — 4-nashr, stereotip nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2003. — 656 bet — («Nazariy fizika», jild VIII). — ISBN 5-9221-0123-4.
- Saleh B., Teyx M., Optika va fotonika. Prinsiplar va qo‘llanishlar, ingliz tilidan tarjima. 2 jildda.
Havolalar
- Erazm Bartolin, Islandiya kristali ustida o‘tkazilgan tajribalar: unda g‘aroyib va noodatiy sinish hodisasi aniqlangan (Kopengagen, Daniya: Daniel Paulli, 1669).
- Erazm Bartolin (1-yanvar, 1670-yil) «Islandiyadan yuborilgan kristallga o‘xshash jism ustida olim matematik doktor Erazm Bartolin o‘tkazgan va ma’lum qilgan turli tajribalar haqida», London Qirollik jamiyatining falsafiy ishlari, 5 : 2041—2048.