
Bregg — Vulf sharti (shuningdek, Vulf — Bregglar sharti) kristallda elastik sochilgan rentgen nurlanishi difraksiyasi maksimumlarining yo‘nalishini belgilaydi. Bu shart 1913-yilda bir-biridan mustaqil ravishda U. L. Bregg va G. V. Vulf tomonidan keltirib chiqarilgan. U quyidagi ko‘rinishga ega:
bu yerda d — tekisliklararo masofa, θ — sirpanish burchagi (Bregg burchagi), n — difraksiya maksimumining tartib raqami, λ — to‘lqin uzunligi.
Bregg difraksiyasi nafaqat elektromagnit to‘lqinlar, balki materiya to‘lqinlari (to‘lqin funksiyalari) uchun ham kuzatilishi mumkin. Xususan, bu hodisa tajribada dastlab neytronlar uchun 1936-yilda namoyish etilgan, keyinchalik esa quyidagi obyektlarda ham kuzatilgan: alohida atomlar, Boze — Eynshteyn kondensati, elektronlar, ikki atomli va ko‘p atomli molekulalar.
Keltirib chiqarilishi

Faraz qilaylik, har qanday turdagi yassi monoxromatik to‘lqin rasmda ko‘rsatilganidek, davri d bo‘lgan panjaraga θ burchak ostida tushadi. Ko‘rinib turibdiki, AC' yo‘nalishida qaytgan nur bilan atomlarning ikkinchi tekisligiga AB yo‘li bo‘ylab yetib borib, shundan keyingina BC yo‘nalishida qaytgan nur bosib o‘tgan yo‘llar o‘rtasida farq mavjud. Bu yo‘llar farqi quyidagicha ifodalanadi:
Agar bu yo‘llar farqi n ta butun to‘lqin uzunligiga teng bo‘lsa, ikkala to‘lqin kuzatish nuqtasiga bir xil fazada yetib keladi va interferensiyaga uchraydi. Buni matematik tarzda quyidagicha yozish mumkin:
bu yerda λ — nurlanishning to‘lqin uzunligi. Pifagor teoremasidan foydalanib, quyidagini ko‘rsatish mumkin:
- , ,
shuningdek, quyidagi munosabatlar ham o‘rinli:
Bularning barchasini birlashtirib, ma’lum ifodani hosil qilamiz:
Soddalashtirish natijasida Bregg qonunini olamiz:
Qo‘llanilishi
Bregg — Vulf sharti kristalldagi tekisliklararo d masofalarni aniqlash imkonini beradi, chunki λ odatda ma’lum bo‘ladi, θ burchaklar esa tajriba yo‘li bilan o‘lchanadi. (1) shart ideal davriy tuzilishga ega cheksiz kristall uchun sinish hodisasini hisobga olmagan holda keltirib chiqarilgan. Aslida difraksiyalangan nurlanish θ±Δθ cheklangan burchak oralig‘ida tarqaladi. Bu oraliqning kengligi kinematik yaqinlashuvda nurlanishni qaytaruvchi atom tekisliklari soni bilan belgilanadi (ya’ni kristallning chiziqli o‘lchamlariga proporsional bo‘ladi); bu difraksion panjaradagi shtrixlar sonining ta’siriga o‘xshaydi. Dinamik difraksiyada Δθ miqdori rentgen nurlanishining kristall atomlari bilan o‘zaro ta’siri kattaligiga ham bog‘liq. Kristall panjarasidagi buzilishlar o‘z xususiyatiga qarab θ burchakning o‘zgarishiga, Δθ ning ortishiga yoki ikkala holatning bir vaqtda yuz berishiga olib keladi.
Bregg — Vulf sharti rentgenostrukturaviy tahlil, materiallar rentgenografiyasi va rentgen topografiyasi sohasidagi tadqiqotlar uchun boshlang‘ich asos hisoblanadi.
Bregg — Vulf sharti kristallarda γ-nurlanish, elektronlar va neytronlar difraksiyasi, qatlamli va davriy tuzilmalarda radio hamda optik diapazonlardagi nurlanish, shuningdek, tovush difraksiyasi uchun ham o‘z kuchini saqlaydi.
Nochiziqli optika va kvant elektronikasida parametrik hamda noelastik jarayonlarni tavsiflashda mazmunan Bregg — Vulf shartiga yaqin bo‘lgan to‘lqinlarning fazoviy sinxronlashuviga oid turli shartlar qo‘llaniladi.
Ushbu effektga asoslangan qurilmaga misol — tolali Bregg panjarasi.
Adabiyotlar
- Bregg U. L., «Kristallda qisqa elektromagnit to‘lqinlarning difraksiyasi», Kembrij falsafa jamiyati ilmiy ishlari (Proceedings of the Cambridge Philosophical Society), 17, 43 (1914).
- Fizika ensiklopediyasi / bosh muharrir A. M. Proxorov. Tahrir hay’ati: D. M. Alekseyev, A. M. Baldin, A. M. Bonch-Bruyevich, A. S. Borovik-Romanov va boshq. — M.: Sovet ensiklopediyasi. 1-jild: Aronov — Bom effekti — Uzun chiziqlar. — M.: BSE, 1988. — 704 bet, rasmlar.