Shamol atirguli — meteorologiya va klimatologiyada ma'lum bir joydagi ko'p yillik kuzatuvlar asosida shamol rejimini tavsiflovchi vektor diagramma. Ko'rinishi ko'pburchak shaklida bo'lib, diagramma markazidan turli yo'nalishlarga (ufq rumblariga) tarqaladigan nurlarning uzunligi shu yo'nalishlardagi shamolning takrorlanish chastotasiga ("qayerdan" esayotgan shamolning yo'nalishiga) proporsionaldir. Shamol atirguli aerodromlarning uchish-qo'nish yo'laqlarini qurish, avtomobil yo'llarini, aholi punktlarini rejalashtirish (binolar va ko'chalarning maqsadga muvofiq yo'nalishi), turar joy massivi va sanoat zonasining o'zaro joylashishini baholash (sanoat zonasidan aralashmalarning ko'chish yo'nalishi nuqtai nazaridan) va ko'plab boshqa xo'jalik vazifalarini (agronomiya, o'rmon va park xo'jaligi, ekologiya va boshqalar) hal qilishda hisobga olinadi.
Haqiqiy kuzatuv ma'lumotlari asosida qurilgan shamol atirguli, qurilgan ko'pburchakning nurlarining uzunligi bo'yicha hukmron yoki ustun shamol yo'nalishini aniqlash imkonini beradi — bu yo'nalishdan havo oqimi ma'lum hududga eng tez-tez keladi. Shuning uchun bir qator kuzatuvlar asosida qurilgan haqiqiy shamol atirguli turli nurlarning uzunligida sezilarli farqlarga ega bo'lishi mumkin.
Meteorologiyadan tashqari, "shamol atirguli" atamasi an'anaviy ravishda geraldikada va ba'zida geografik xaritalar sharhlarini rasmiylashtirish paytida ishlatiladi, lekin boshqa ma'noni anglatadi. Geraldik shamol atirguli — bu tomonlar belgisini ko'rsatuvchi azimutlar bo'yicha nurlarning bir tekis taqsimlanishi bilan rasm.
Shamol atirguli shamol yo'nalishidan tashqari shamol chastotasini (ma'lum belgiga ko'ra diskretlashtirilgan — kuniga, oyiga, yiliga), shuningdek shamol kuchini, shamol davomiyligini (kuniga daqiqalar, soatiga daqiqalar) ham ko'rsatishi mumkin. Bunda o'rtacha qiymatlarni belgilash uchun ham, maksimal qiymatlarni belgilash uchun ham shamol atirguli mavjud bo'lishi mumkin. Shuningdek, ikki yoki undan ko'p parametrlarning diagrammalari mavjud bo'lgan kompleks shamol atirgulini yaratish ham mumkin. Quyida keltirilgan misollar, agar ularga tushuntirishlar bo'lmasa, diagrammalarni turlicha tushunishning turli variantlarini ko'rsatadi.
Turli tasvir misollari
| Shamolning sakkiz nurli atirgullari | Shamolning 16 nurli shamol atirgullari | Shamolning 360 nurli shamol atirgullari | Raqamli qiymatlar va qoʻshimcha eslatmalar bilan shamol atirgullari |
|---|---|---|---|
 |
 |
 |
 |
| Bu yerda xuddi kompasdagi kabi dunyo tomonlarining joylashuvi nazarda tutiladi. Har bir nurda markaz bilan orasidagi masofa (kelishilgan muayyan masshtabda) oʻtgan oyda shu yoʻnalishda shamol ustunlik qilgan kunlar sonini ifodalovchi nuqta belgilangan. Nurlardagi nuqtalar oʻzaro tutashtirilgan va hosil boʻlgan koʻpburchak shtrixlangan. | Dunyo tomonlari harfiy belgilar bilan koʻrsatilgan. Oʻn oltita nurning har biri maʼlum bir yoʻnalishni ifodalaydi va kesmalar shaklida tasvirlangan. Bu kesmalarda oʻtgan sutka davomida har bir shamol yoʻnalishi uchun oʻrtacha tezlik masshtabga muvofiq belgilangan. | Meteorologik dastur tomonidan asbob-uskunalarning koʻrsatkichlari asosida avtomatik ravishda yaratilgan tasvir. Diagrammada hisobot davri uchun shamolning eng yuqori tezligi grafik tarzda aks ettirilgan. | Har bir nur boʻylab kesma uzunligi maʼlum bir davrda ayni yoʻnalishda shamol ustunlik qilgan kunlar sonini ifodalovchi raqamli qiymat sifatida takrorlanadi. Kesmalar uchidagi belgilar shamolning eng yuqori tezligini koʻrsatadi. Diagramma markazidagi son shamolsiz kunlar miqdorini bildiradi. Diagrammaga asoslanib, davr 90 kunni tashkil etgan, shundan 8 kuni shamolsiz boʻlgan, 70 kuni yoʻnalishlar boʻyicha raqamlar bilan qayd etilgan, qolgan 12 kun va ikkita yoʻnalish esa, chamasi, ahamiyatsiz deb hisoblanib, eʼtiborga olinmagan. |
Atamaning boshqa qo'llanish sohalari
Geraldikada shamol atirguli stilizatsiya qilingan yulduz ko'rinishidagi ramz deb ataladi. U turli tashkilotlar emblemalarida ishlatiladi: NATO (to'rtta nur), AQSH Markaziy razvedka boshqarmasi (16 nur), RF Favqulodda vaziyatlar vazirligi va RF Transport vazirligi (8 nur), shuningdek shaharlar gerblarida va boshqalar.
| 4 nurli shamol atirguli | 8 nurli shamol atirguli | 16 nurli shamol atirguli | VARIG logotipi | Stone Island logotipi |
|---|
Meteorologiya va geraldikada bir xil nomli atamalarning birgalikda mavjudligi ba'zida chalkashtirlikka olib keladi, garchi ma'no farqi tubdan bo'lsa ham: agar meteorologik atirguli ma'lum meteorostantsiyada shamolning u yoki bu yo'nalishlarini kuzatishning nisbiy ehtimoli haqida ma'lumot bersa, geraldik atirguli ba'zi badiiy elementlar bilan to'ldirilgan ufq tomonlarining geografik azimutlari belgisini ifodalaydi.
