| Sarez ko‘li | |
|---|---|
| tojikcha Ko‘li Sarez | |
| Morfometriya | |
| Mutlaq balandlik | 3255 m |
| O‘lchamlari | 65—75 × 3,3 km |
| Maydoni | 80 km² |
| Hajmi | 17 km³ |
| Eng katta chuqurligi | 505 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 185 m |
| Havzasi | |
| Havza maydoni | 15 755 km² |
| Quyiladigan daryo | Bartang |
| Oqib chiqadigan daryo | Bartang |
| Joylashuvi | |
| 38°15′00″ shim. keng. 72°37′00″ sharq. uzun.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Mintaqa | Tog‘li Badaxshon muxtor viloyati |
| Tuman | Murg‘ob tumani |
Sarez ko‘li (Sarez; tojikcha Ko‘li Sarez, dariycha سریز) — Pomirdagi Rushon va Murg‘ob tumanlarida, Tog‘li Badaxshon muxtor viloyati (Tojikiston) hududida joylashgan suv havzasidir. Ko‘lning uzunligi — taxminan 70 km, o‘lchangan eng katta chuqurligi — taxminan 500 m, suv sathi — taxminan 3255 m dengiz sathidan baland, suv hajmi esa 17 km³ dan ortiq.
Sarez ko‘li ko‘chki yoki tabiiy to‘g‘onli ko‘llar turiga mansub bo‘lib, Bartang daryosi o‘zanining 5 (18) fevral 1911yilda sodir bo‘lgan halokatli to‘silishi natijasida vujudga kelgan. Ko‘lning jadal to‘lishi 1926-yilda yakunlangan, 1942-yildan buyon esa suv sathi tebranib turadi. Ko‘l Bartang, Panj va Amudaryo daryolarining quyi oqimidagi aholi punktlari uchun xavf tug‘diradi: tabiiy to‘g‘on yorilgan taqdirda ulkan suv massasi sel oqimi shaklida deyarli Orol dengizigacha yetib borishi mumkin. Shu bilan birga, Bartang o‘zanida avval mavjud bo‘lib, keyinchalik yo‘qolib ketgan 9 ta ko‘chki ko‘li haqida ishonchli ma’lumotlar borligi ham bunday xavf ehtimolini tasdiqlaydi.
Ko‘l tarixi
Sarezdan avvalgi ko‘llar
Sarez Bartang vodiysidagi birinchi ko‘chki ko‘li emas. Daryo o‘zanini ko‘chkilar to‘sishi natijasida vujudga kelgan va to‘g‘onlar yemirilgach yo‘q bo‘lib ketgan 9 ta oldingi ko‘l ma’lum. Ularning eng so‘nggisi Irxt ko‘chkisi to‘sig‘i tufayli hosil bo‘lgan Sarezdan avvalgi ko‘l edi. Ushbu to‘siqni birinchi bo‘lib I. A. Preobrajenskiy topgan va o‘rgangan. Keyingi tadqiqotlarga ko‘ra, to‘siqning yoshi o‘rta to‘rtlamchi davrga yoki undan ham qadimgi davrga to‘g‘ri keladi. Buni ko‘chki qatlamlari ustida yotgan o‘rta to‘rtlamchi davr muzlik yotqiziqlari tasdiqlaydi. Sh. Sh. Denikayevning qayd etishicha, ko‘chki sodir bo‘lishidan oldin Bartangning eski o‘zani g‘arb va janub tomondan, hozirgi Shadau ko‘li orqali o‘tgan; to‘g‘on yorilganda esa uning sharqiy qismi yuvilib ketgan. Ko‘chki to‘sig‘ining uzunligi daryo o‘zani bo‘ylab taxminan 4 km, vodiy bo‘ylab ko‘ndalangiga esa 1,5 km bo‘lgan.
Sarezdan avvalgi ko‘lning uzunligi taxminan 25—30 km, chuqurligi esa 200 metr atrofida bo‘lgan. Gil yotqiziqlarining qalinligi ko‘chki to‘sig‘i yuvilib ketguniga qadar ko‘l ancha uzoq vaqt mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.

Usoy ko‘chki to‘sig‘i
Usoy ko‘chki to‘sig‘i nafaqat hozirgi dunyodagi, balki tarixiy davrimizdagi ham eng yirik to‘siq hisoblanadi. Uning ko‘rsatkichlari: hajmi — 2,2 km³, massasi — 6 mlrd tonna, uzunligi — 5 km, eni — 3,2 km, maydoni — 10,8 km², balandligi — 567 m, eng past nuqtasining ko‘l sathidan balandligi — 38 m, quyi befdagi buloqlar soni — 57 ta. To‘siqning eng past qismi shimoliy qismidir; u dolomit, gips va marmar bo‘laklaridan tarkib topgan. To‘siqning asosini shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga cho‘zilgan, kremniyli va gilli slanetslardan tashkil topgan tizma hosil qiladi. G‘arbiy qismi mayda bo‘lakli tog‘ jinslaridan iborat.
To‘siq kuchli zilzila (9 ball) natijasida, Yulian taqvimiga ko‘ra 5-fevraldan 6-fevralga o‘tar kechasi, taxminan soat 23:15 da (Toshkent vaqti), ya’ni Bartang daryosi kuchli ko‘chki natijasida taxminan 4,5 km uzunlikdagi front bo‘ylab to‘silib qolgan paytda vujudga kelgan. Ko‘chki Usoy qishlog‘ini butunlay ko‘mib yuborib, vodiyning qarama-qarshi yonbag‘riga borib taqalgan. Natijada tog‘ jinslari balandligi 567 m bo‘lgan tabiiy to‘g‘on hosil qilgan. Usoy to‘sig‘i Murg‘obga quyiladigan kichik Shadau-Daryo daryosini ham to‘sib qo‘ygan va shu tariqa undan kichikroq Shadau ko‘li yuzaga kelgan. Zilzila to‘siq hosil bo‘lgan hududga boruvchi so‘qmoqlarni buzib tashlagani uchun uning oqibatlari faqat mart oyida ma’lum bo‘lgan. Bu hududga birinchi bo‘lib yetib kelgan shtabs-kapitan Zaymkin to‘siqdan 20 km yuqorida joylashgan Sarez qishlog‘i aholisining hikoyalarini yozib olgan. Ularning aytishicha, ko‘chki ostida qolgan Usoy qishlog‘idan faqat bayram munosabati bilan Sarezga mehmonga borgan uch kishi tirik qolgan. Omon qolganlarning so‘zlariga ko‘ra, tug‘ilgan qishlog‘i ustidagi qalin chang pardasi uch kundan keyingina tarqalgan.
To‘siq paydo bo‘lganidan keyingi dastlabki yillarda olimlar hodisaning asl sababi haqida bahslashgan: zilzila ko‘chkini keltirib chiqarganmi yoki aksincha? Ko‘chkidan oldin (D. M. Ivanov — 1883-yilda va B. V. Stankevich — 1900-yilda) ham, undan keyin ham tadqiqotchilar dara yonbag‘irlari deyarli butunlay beqaror tosh-sochilmalardan iboratligi va bu yerda tog‘ jinslari muntazam qulab turishini qayd etgan. Knyaz B. B. Golitsin o‘tkazgan va 13 (26) may 1915yildagi fizika-matematika bo‘limi yig‘ilishida taqdim etgan hisob-kitoblar yuvilish natijasida 6 mlrd tonna tog‘ jinsining qulab tushishi ham shunday zilzilani keltirib chiqarishi mumkinligini tasdiqlagan. Biroq bahslar yakunida, XX asrning 40-yillariga kelib, falokatning birlamchi sababi zilzila bo‘lgan, degan qarash ustunlik qila boshlagan.
1915—1980-yillarda to‘siqning cho‘kishi taxminan 60 metrni tashkil etgan. To‘siqdan sizib o‘tuvchi suv oqimi kuzatuvlariga ko‘ra, cho‘kish jarayoni pulsatsiyali, ya’ni davriy tezlashib-sekinlashadigan xususiyatga ega.
Ko‘lning to‘lishi
Tasvirlar muallifi —
o‘sha davrdagi Pomir otryadi boshlig‘i G. A. Shpilko
(1913-yil oktabr)
Botiqni to‘ldirgan suv bir yildan ham kam vaqt o‘tib ko‘lga nom bergan Sarez qishlog‘ini asta-sekin suv ostida qoldirgan; 1913-yilda esa to‘siq yaqinidagi chuqurlik 279 metrga yetgan. Ko‘l 1914-yilgacha oqib chiqish yo‘li bo‘lmagan suv havzasi bo‘lib qolgan. 1914-yilda to‘siqda dastlabki buloqlar paydo bo‘lgan va suvning Usoy to‘sig‘i orqali sizib o‘ta boshlagani qayd etilgan. 1915-yilda to‘siq yaqinidagi chuqurlik 352 metr bo‘lgan, 1926-yilga kelib esa chuqurlik 477 metrga yetib, ko‘l dara bo‘ylab 75 kilometrga cho‘zilgan va suv hajmi 17 km³ deb baholangan. 1925-yilgacha ko‘l chuqurligi har yili 9 metrga, 1926—1938-yillarda esa yiliga 1,2 metrga ortgan. 1938-yilga kelib eng katta chuqurlik 480 metrdan oshgan. Shu davrda suv sathining ko‘tarilish sur’ati pasayishiga suv yuzasi maydonining kengayishi natijasida bug‘lanishning ortishi, shuningdek, to‘siq tanasidagi sizish yo‘llari sonining ko‘payishi sabab bo‘lgan. 1915—1939-yillarda to‘siqning quyi tomonidagi buloqlar soni 2 tadan 57 taga yetgan, 1915-yilda 2 m³/s deb qayd etilgan suv sarfi esa 1926—1930-yillarda 60—80 m3/s ni tashkil etgan.
| Ko‘lning jadal to‘lish davridagi ko‘rsatkichlari o‘zgarishi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yil | 1911 | 1913 | 1915 | 1923 | 1926 | 1938 | 1942 |
| Chuqurlik to‘siq yaqinida, m |
0 | 273 | 352 | 413 | 477 | 480 | 484 |
| Hajm, km³ |
0 | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | 17 | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q |
| Uzunligi dara bo‘ylab, km |
0 | ma’lumot yo‘q | 28 | 69 | 75 | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q |
| Suv sarfi, m³/s |
0 | 0 | 2 | 78 | 69 | 70 | ma’lumot yo‘q |
1939—1941-yillarda ko‘l sathi barqaror bo‘lgan, 1942-yilda esa to‘siq zichlashishi natijasida suv sathi birdaniga 4 metr ko‘tarilgan. 1943-yildan boshlab suv sathi har yili taxminan 0,2 metrga oshgan. 1946-yildan ko‘l nisbatan barqarorlashgan. O‘shandan buyon to‘siq yaqinidagi chuqurlik 500 metr atrofida, suv hajmi esa 16 va 18 km³ oralig‘ida o‘zgarib turgan, ko‘lning dara bo‘ylab uzunligi turli yillarda 65—75 kilometrni tashkil etgan. 1994-yilda ko‘lda rekord darajadagi toshqin kuzatilgan: suv sathi hisoblangan ko‘rsatkichdan 3 metrga yuqori bo‘lgan, holbuki odatda bu sath yiliga 20 santimetrdan kamroq ko‘tarilib borgan.
To‘g‘on yorilishi xavfi
Ko‘l seysmik faol Pomir hududida joylashgan. Bu yerda 8—9 balli zilzilalar 1 marta har 250 yilda, boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa 1 marta har 2000 yilda, 7 balli zilzilalar esa 1 marta har 100 yilda sodir bo‘ladi. Ko‘l dastlab o‘rganila boshlangan davrdan ko‘pchilik mutaxassislar to‘siq barqaror, tashqi ta’sir bo‘lmasa yana minglab yillar turadi, deb hisoblagan. Ammo ayrim olimlar turli yillarda to‘siq mustahkamligi ortiqcha baholangan bo‘lishi mumkinligidan xavotir bildirgan. Usoy to‘sig‘i bu vodiyda ko‘l hosil qilgan birinchi to‘siq emasligi ham aniq: to‘rtlamchi davrda hosil bo‘lgan avvalgi 9 ta ko‘chki to‘sig‘i yemirilib ketgan.
1914-yilda to‘siqning quyi qismida birinchi buloqlar paydo bo‘lgach, suvning to‘siq ichidan harakatlanishi uning yuvilib ketishiga va ko‘ldagi katta suv bosimi ta’sirida qulashiga sabab bo‘lishi mumkinligi haqida xavotirlar yuzaga kelgan. Ammo Pomir otryadi podpolkovnigi G. A. Shpilko kuzatuvlariga ko‘ra, to‘siq yetarlicha mustahkam bo‘lib, Sarez ko‘li suvining bosimiga bardosh bera olardi. Shpilkoning taxminicha, suv ozmi-ko‘pmi katta oqib chiqish yo‘lini yuvib ochishi, shundan so‘ng kuchli yemirilish to‘xtashi kerak edi. Bu bashorat to‘g‘ri chiqqan.
1921-yil iyul oyi oxirida Amudaryo misli ko‘rilmagan darajada toshib, Chorjo‘y, Eski Forob va daryo bo‘yidagi qishloqlarni suv bosgan. Toshqin 25-avgustgacha davom etib, Forob stansiyasidan shimolda 200 metr temiryo‘l polotnosini vayron qilgan. Uning sababiga oid taxminlardan biri Sarez ko‘li Usoy to‘sig‘ini yuvib ketgani va o‘zi ham yo‘q bo‘lib qolgani edi. O‘sha paytda buni tasdiqlash yoki inkor etish imkoni bo‘lmagan, chunki mamlakat hali Fuqarolar urushi oqibatlaridan tiklanmagan va ekspeditsiyani moliyalashtira olmagan. Oxir-oqibat toshqin qorlarning ko‘proq erishi bilan izohlangan.
1947-yilda Irxt meteorologiya stansiyasi boshlig‘i V. V. Akulov to‘siq shaklining o‘zgarishini o‘lchash natijalariga asoslanib, ko‘l tomondan kengayib borayotgan kanyon tez orada dolomitli yotqiziqlarga yetib borishi mumkinligini bildirgan. Bu jarayon kanyonning tez kengayishiga va Usoy to‘sig‘ining yemirilishiga olib kelishi mumkin edi. Biroq 1956-yildan buyon kanyonning kengayishi kuzatilmagan.
1970-yillar boshida Soyuzvodproyekt instituti derivatsion tunnel qurish imkoniyatini o‘rganib chiqqan. Loyiha suv keltiruvchi tunnelga ega gidroelektr stansiyasi qurishni va ko‘ldagi suv sathini 100 metr pasaytirishni nazarda tutgan. Bu to‘g‘on yorilishi ehtimolini nolga tushirishi, Pomir infratuzilmasini rivojlantirish uchun elektr energiyasi va Markaziy Osiyo uchun suv zaxirasi yaratishi mumkin edi.
2000-yilda manfaatdor to‘rt davlat — Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston — hukumatlari Sarez ko‘li muammosini hal qilishda ilmiy-texnik va moliyaviy yordam ko‘rsatishni so‘rab jahon hamjamiyatiga murojaat qilgan. O‘sha yili Jahon banki boshqaruvida Sarez ko‘li to‘g‘onining yorilish xavfini kamaytirishga qaratilgan 2000—2006-yillardagi xalqaro loyiha boshlangan. Ishlar faqat ogohlantirish tizimini yaratish bilan cheklangan. Ammo katta ko‘lamli yorilish yuz bersa, to‘lqin kuzatuv stansiyasining o‘zini ham vayron qilishi va signal yuborilmay qolishi mumkinligi sababli tizim ishonchliligi shubha ostida qolgan. Suv oqimi yo‘lida joylashgan qishloqlar aholisi xavf signali kelganda oziq-ovqat va dori-darmon tayyorlab qo‘yilgan maxsus «xavfsizlik orolchalari»ga ko‘chishga o‘rgatilgan.
O‘ng qirg‘oqdagi ko‘chki
Ehtimol, yana bir xavf ham mavjud: 1967-yilda ko‘lning o‘ng qirg‘og‘ida ko‘chki xavfi yuqori bo‘lgan, «O‘ng qirg‘oqdagi ko‘chki» deb ataluvchi hudud aniqlangan. Ayrim olimlarning prognozlariga ko‘ra, zilzila paytida bu yerda tog‘ jinslari qulab, ko‘l yuzasida baland to‘lqin paydo qilishi mumkin. To‘lqin to‘siqdan oshib o‘tib, birinchidan, kuchli sel oqimi hosil qiladi, ikkinchidan esa to‘siq tanasini yuvib ketadi. Tabiiy to‘g‘on yorilgan taqdirda, ko‘ldagi suvning oqib chiqishi nihoyatda kuchli va uzoq davom etadigan sel oqimlariga sabab bo‘ladi. Natijada Amudaryoning quyi oqimigacha bo‘lgan hududlar suv ostida qoladi va Afg‘oniston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston hududidagi ko‘plab aholi punktlari hamda sanoat obyektlari vayron bo‘lishi mumkin. Xavf ostidagi hududda taxminan 6 mln kishi yashaydi.
Shu bilan birga, beqaror tog‘ jinslari hajmi turli yillarda turlicha baholangan. 1968-yilda A. I. Sheko havodan o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra uning hajmini 2 km³ deb baholagan; V. S. Fedorenko 1981-yilda 0,9 km³ deb ko‘rsatgan; 1990-yilda Yu. M. Kazakov, N. R. Ishchuk va Yu. Akdodov o‘ng qirg‘oq ko‘chkisi hajmini 0,633 km³ deb hisoblagan. 2002-yilda esa A. R. Ishchuk, N. R. Ishchuk va S. X. Negmatullayev ayni ma’lumotlarga asoslanib, Yer fizikasi institutida qilgan ma’ruzasida aslida bunday ko‘chki yo‘qligini ta’kidlagan. Donald Alford va Patrik Droz ham ayni davrda ko‘chki hajmini 0,5 km³ deb olgan. Tojikiston Favqulodda vaziyatlar vazirligi esa Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyatiga 2006-yilda taqdim etgan hisobotida har biri 0,6 km³ hajmga ega ikkita ko‘chki mavjudligini, ulardan faqat bittasi xavf tug‘dirishini ma’lum qilgan. L. P. Papirin ko‘chki hududida burg‘ilangan yagona quduq ma’lumotlariga asoslanib, uning umumiy hajmini 1,25 km³ deb baholagan; shundan 0,5 km³ qismi nisbatan bo‘shroq tog‘ jinslari qoplamasiga to‘g‘ri keladi.
Gidrologiya
Ko‘ldagi suv hajmi taxminan 17 km³ ni tashkil etadi. Bartang daryosining Usoy to‘sig‘idan yuqoridagi umumiy havza maydoni 15 775 km² ga teng. Bunda daryo oqimi hajmining taxminan 50 foizi Pomirning baland tog‘ cho‘llarida yo‘qoladi. Ko‘l asosan muzliklardan muntazam suv oladigan Murg‘ob, Langar va Marjonay daryolarining oqimi hisobiga to‘yinadi. Boshqa daryolarning boshlanish joyi ko‘ldan uncha uzoq emas; ular yaqin tog‘lardagi qor erishidan suv oladi. Qo‘shni Shadau ko‘li Sarez ko‘li bilan gidrologik jihatdan bog‘langan.
Ko‘l suv sathi dengiz sathidan 3255 metr balandda joylashgan. O‘lchangan eng katta chuqurlik — 505 metr. Suvning taxminan 50 metrgacha bo‘lgan yuqori qatlami nihoyatda chuchuk va juda toza bo‘lib, kislorod miqdori 93 foizga teng. Undan pastda suvi deyarli aralashmaydigan, minerallashuvi yuqori qatlam hosil bo‘lgan; undagi kislorod miqdori 21 foizgacha tushadi. Eng tiniq suv ko‘lning g‘arbiy qismida bo‘lib, ko‘rinish masofasi 15,6 metrga yetadi; sharqiy qismida esa bu ko‘rsatkich eng past — atigi 5,8 metr. Haroratning sutkalik o‘zgarishi 20 m chuqurlikkacha, mavsumiy o‘zgarishi esa 120 m chuqurlikkacha kuzatiladi. Suvning rangi och moviy.
Flora va fauna
Ko‘l qirg‘oqlarida va atrofida taxminan 350 turdagi gulli o‘simlik qayd etilgan. O‘simliklar ikki balandlik mintaqasiga ajraladi: o‘rta tog‘ mintaqasi (ko‘l sathidan dengiz sathiga nisbatan 3700 metrgacha) va baland tog‘ mintaqasi (3700—4700 metr). Birinchi mintaqada daraxt va butali to‘qaylar ko‘p uchraydi; shuningdek, tosh-sochilma yonbag‘irlardagi o‘simliklar jamoalarida butalar katta o‘rin tutadi. Kengligi 20 metrgacha bo‘lgan qirg‘oqbo‘yi mintaqasini bir yillik va ikki yillik, asosan begona o‘t o‘simliklari qoplagan. Ikkinchi mintaqa o‘simliklari tarkibi balandlikka qarab o‘zgaradi: quyi qismidagi shuvoqli cho‘llardan tortib, yuqori qismidagi yostiqsimon o‘simliklar (yerga yopishib o‘sadigan zich butachalar va ko‘p yillik o‘tlar ustunlik qiladigan hududlar)gacha. Yu. D. Gusev va S. S. Ikonnikov Sarez ko‘li atrofida daraxt-buta o‘simliklari Pomirning boshqa hududlariga qaraganda balandroqda o‘sishini qayd etganlar. Ular 1958-yil yozidagi ekspeditsiyada 3600—3710 metr balandlikda qayinzorlarni, 3800 metrgacha balandlikda esa terakzorlarni topganlar.
Ko‘lning baliq faunasi uncha boy emas. Ma’lum turlardan bu yerda marinkalar, soxta osman baliqlari (лжеосманы), Tibet goltslari uchraydi. Ularda parazitlik qiluvchi nematodalar Contracaecum squalii[ingl.], trematodalar Diplostomum spathaceum, 3 turdagi monogeneyalar va 8 turdagi miksosporidiyalar uchraydi. Plankton ko‘lda 4 tur bilan ifodalangan: Diaptomus paulseni, Daphnia longispina[ingl.], Ceratium hirundinella va Filinia longiseta[ingl.]. Baliqlarning oshqozonida kam tukli halqali chuvalchanglar kichik sinfi vakillari aniqlangan.
Filateliyada
2005-yilda xalqaro «Water for Life» («Hayot uchun suv») tashkiloti tuzilganining 10 yilligi munosabati bilan Tojikiston pochtasi ko‘lga bag‘ishlangan 2 ta, har birining nominal qiymati 2 somoniy bo‘lgan pochta markasini chiqargan.
Adabiyotlar
- Книги
- Преображенский И. А. Усойский завал. Материалы по общей и прикладной геологии. — Петроград, 1920. — 21 с.
- Лукницкий П. Н. Путешествия по Памиру. — М.: Молодая гвардия, 1955. — 502 с. — 90 000 экз.
- Станюкович К. В. По следам удивительной загадки: (Из дневника экспедиции) / Предисл. С. В. Обручева; Худож. А. Пушкарёв. — М.: Молодая гвардия, 1965. — 112, [8] с. — 65 000 экз.
- Таджикистан (Природа и природные ресурсы) / Х. М. Саидмурадов, К. В. Станюкович. — Душанбе: Дониш, 1982. — 604 с.
- Лжеосман-нагорец водоёмов Памира (морфология, биология, распространение, рыбохозяйственное значение) / Е. В. Грищенко. — Душанбе: АН ТаджССР, 1986. — 137 с.
- Паршин М. А. Сарезское озеро. — Душанбе: Ирфон, 1977. — 40 с. — 2000 экз.
- Агаханянц О. Е. Сарез: Озеро на Памире / Худож. Е. Е. Городная. — Л.: Гидрометеоиздат, 1989. — 112, [16] с. — (Реки и озёра нашей Родины). — 40 000 экз. — ISBN 5-286-00099-1.
- Любушкина С., Пашканг К., Чернов А. Общее землеведение. — М.: Просвещение, 2004. — 288 с.
- Bolt B. A., Horn W. L., Macdonald G. A., Scott R. F. Geological hazards: earthquakes, tsunamis, volcanoes, avalanches, landslides, floods (англ.). — New York: Springer-Verlag, 1975. — ISBN 0-387-06948-8.
- Статьи
- Голицынъ Б. Б. О землетрясеніи 18-го февраля 1911 года // Доложено въ засѣданіи Физико-Математическаго Отдѣленія. — 1915. — 13 мая. Архивировано 27 июля 2013 года.
- Маллицкий Н. Г. Разлив Аму-Дарьи в августе 1921 года // Известия Туркестанского отдела Русского географического общества. — Ташкент: Туркестанское государственное издательство, 1922. — Т. XV. — С. 55—62.
- Корженевский Н. Л. Краткий отчёт о поездке на Памир летом 1923 г. // Известия Туркестанского Отдела Русского Географического Общества. — Ташкент, 1924.
- Ланге О. К. Экспедиция по обследованию Усойского завала и Сарезского озера // Народное хозяйство Средней Азии. — Ташкент, 1926. — № 10. — С. 76—79.
- Акулов В. В. Некоторые наблюдения за состоянием Сарезского озера в 1946 г // Известия Всесоюзного географического общества. — М., 1948. — Т. 80, вып. 3. — С. 246—258.
- Гусев Ю. Д., Иконников С. С. Ботаническое обследование района Сарезского озера (Восточный Бадахшан) // Ботанический журнал. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1959. — Март (т. XLIV, вып. 3). — С. 400—402.
- Гусев Ю. Д. Флора Сарезского района Бадахшана и её связь с флорой Памира // Ботанический журнал. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1966. — Январь (т. LI, вып. 1). — С. 64—73.
- Пославский В. В. Об одной катастрофе на Памире. (История Сарезского озера) // Гидротехника и мелиорация. — М., 1968. — № 3.
- Деникаев Ш. Ш. О древнем завале в районе Сарезского озера // Доклады Академии наук Таджикской ССР. — Душанбе, 1970. — Т. XIII, № 3.
- Ашурова М. Паразиты рыб Сарезского озера (Памир) // Паразитология / Институт зоологии и паразитологии им. академика Е. Н. Павловского АН ТаджССР. — Душанбе, 1973. — № 2. — С. 164—167.
- Полад-заде А. Возвращение к Сарезу // Вокруг света. — 1977. — Июль (№ 7 (2622)). — С. 45—47.
- Водный баланс Сарезского озера // Труды Среднеазиатского регионального научно-исследовательского института имени В. А. Бугаева / под ред. Г. Е. Глазырина, Государственный комитет СССР по гидрометеорологии и контролю природной среды. — М.: Гидрометеоиздат, 1986. — Вып. 113 (194). — С. 1—88. — ISSN 0130-4887.
- Пиров А. У. На зимнем Сарезе. Записки гидролога // Памир. — 1988. — № 3.
- Монографии
- Папырин Л. П. Сарезская катастрофа: геофизический прогноз.
Havolalar
- NASA fotosuratlari. Murojaat sanasi: 23-mart, 2016-yil. Arxivlangan 8-mart, 2016-yil.
- Pomirdagi Sarez ko‘li: tarixi, muammolari, yechimlari… Murojaat sanasi: 23-mart, 2016-yil.
- 1883—1992: Sarez ko‘lidagi rus geologlari (inglizcha, ruscha). Murojaat sanasi: 15-iyul, 2012-yil. Arxivlangan 6-avgust, 2012-yil.
- Papirin L. P. Sarez ko‘li >> Sarez falokati: geofizik prognoz. Murojaat sanasi: 29-noyabr, 2017-yil.
