| Ili | |
|---|---|
| xitoycha 伊犁河, uyg‘urcha Ili, ئىلى, qozoqcha Ile | |
| | |
| Asosiy xususiyatlari | |
| Uzunligi | 1439 km |
| Havzasining maydoni | 140 000 km² |
| Suv sarfi | 329−470 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | daryolarning qo‘shilish joyi: Kunges va Tekes |
| • Joylashuvi | Tyanshan |
| • Balandligi | 794 m |
| • Koordinatalari | 43°35′19″ sh. k. 82°30′31″ shq. u.HGЯO |
| Quyilish joyi | Balxash |
| • Balandligi | 341 m |
| • Koordinatalari | 45°20′14″ sh. k. 74°03′21″ shq. u.HGЯO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Balxash |
|
|
|
| Xitoy | Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni |
| Qozog‘iston | Olmaota viloyati |
| Mamlakatlar | |
Ili (xitoycha 伊犁河, uyg‘urcha ئىلى / Ili, qozoqcha Ile) — quyidagi hududlardan oqib o‘tuvchi daryo: Xitoy (Ili-Qozoq avtonom okrugi , Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni) va Qozog‘iston (Olmaota viloyati).
Daryoning uzunligi — 1439 km, shundan 815 km (56,6 %) Qozog‘istonning quyidagi hududidan o‘tadi: Olmaota viloyati, Qozog‘iston. Bu yerda Ili viloyatning eng yirik va mamlakatdagi eng yirik daryolardan biridir. Suv yig‘ish havzasining maydoni 140 000 km² ni tashkil etadi.
Hozirgi vaqtda daryoning quyilish joyidagi yillik suv oqimi 12,3 km³/yil deb baholanadi (1970-yillarda Katta sovet ensiklopediyasi ma’lumotlariga ko‘ra, yiliga taxminan 23 km³ bo‘lgan). Balxash ko‘lining g‘arbiy qismiga quyiladigan Ili ko‘lga keladigan jami suvning 73—80 % ini ta’minlaydi va uning g‘arbiy qismidagi suvning sho‘rligini sezilarli darajada kamaytiradi.
O‘rtacha yillik suv sarfi Qozog‘iston davlat chegarasida (tabiiy hudud Kayergan) — 395 m³/s; 37 km quyi oqimda, Qapchag‘ay suv omboridan keyingi qismda — 470 m³/s, Ushjarma qishlog‘i yaqinida — 468 m³/s, daryoning Balxash ko‘liga quyilish joyida — 329 m³/s.
Etimologiyasi
Daryo nomining kelib chiqishi borasida turli fikrlar mavjud. V. A. Nikonov fikricha, gidronim mo‘g‘ulcha ili — «yarqiroq, yaltiraydigan» so‘zidan kelib chiqqan. Boshqa talqinga ko‘ra, u qadimgi turkiy tildagi «tez» yoki «katta daryo» ma’nolarini bildiruvchi so‘zdan kelib chiqqan. Ilgari keng tarqalgan, nomni ruscha il («loyqa cho‘kindi») so‘zi bilan bog‘lovchi izohni zamonaviy tadqiqotchilar rad etadilar.
Geografiyasi

Daryo Markaziy Tyanshan tog‘laridan, Xitoy Xalq Respublikasi hududidan boshlanadi. Daryoning boshlanish joyi Kunges va Tekes daryolari qo‘shilgan nuqtada joylashgan. Boshlanish joyining dengiz sathidan balandligi — 794 m. Daryo o‘zanida ko‘plab tarmoqlar va qamish hamda butalar bilan qoplangan kichik orolchalar bor. Daryo vodiysi faqat Qapchag‘ay hududida torayadi, undan keyin yana kengayadi. Ili Balxash ko‘lining g‘arbiy qismiga quyilib, undagi suvning sho‘rligini ancha kamaytiradi. Quyilish joyining dengiz sathidan balandligi — 341 m.
Ili vodiysidagi eng baland cho‘qqining balandligi 6350 m bo‘lib, u Agiaz darasida, Xitoy hududida joylashgan.
Deltasi

Daryo Balxash ko‘liga quyilganda, keng delta hosil qiladi. Unda Jideli, Topar, Qug‘ali, Norin kabi bir necha doimiy tarmoqlar va ko‘plab kichik ko‘llar mavjud. Ularning eng yiriklari Asaubay ko‘li hamda Aynako‘l bo‘lib, ular alohida ko‘llar tizimini hosil qiladi. Daryo suvining qariyb 80 % i Jideli tarmog‘i orqali oqadi.
Daryo deltasi — Ili suvining turli tarmoqlar o‘rtasida taqsimlanishi doimiy o‘zgarib turadigan beqaror tizimdir. Ili daryosi hozirgi deltasining maydoni 415 000 ga (2017).
Bu hududga Uzoq Sharqdan yo‘lbarslarni ko‘chirib keltirish orqali Turon yo‘lbarsini qayta tabiiy muhitga kiritish (reintroduksiya) loyihasi mavjud.
Hozirgi daryoning o‘ng tomonida Ilining ko‘plab qadimiy o‘zanlari joylashgan bo‘lib, ulardan eng kattasi Janatasdir. Bu hudud cho‘lda joylashgan. Deltada Quygan aholi punkti bor. Ili deltasi (Balxash ko‘li singari) tekislikda joylashgan.
Irmoqlari
Daryoning eng yirik irmoqlari: Qurti, Qaskelen, Katta Olmaatinka, Talgar, Turgen, Issiq, Chilik (Shelek), Charin, Xorgos, Qash, Kyunes, Ko‘ksuv, Agiaz, Muzart, Bayanko‘l. Ayrim daryo va soylar quyidagi tog‘ tizmasining janubiy yonbag‘ridan oqadi: Jung‘or Olatovi (Boroxudzir, Usek va uning irmoqlari Chijin, Burxon va Tishqon). Sanab o‘tilgan daryo va soylar Ili o‘zaniga yetib bormaydi, chunki ularning suvi sug‘orish uchun olinadi va/yoki o‘zlarining yarim botqoqlashgan yoyilma konuslarida shimilib ketadi. Faqat chegara bo‘ylab oqadigan Xorgos daryosi bundan mustasno.
Aholi punktlari
Aralto‘be, Bakanas, Ushjarma, Aqdala, Aqko‘l, Qo‘nayev, G‘ulja, Gyukyure, Tamuqun, Salaqun, Dudou, Qalatuox, Quolaqun, Quyi Tekes, Tuobi Erqun, Yuqori Tekes, Dubin.
Faunasi
Ili daryosi va uning sohillari hayvonot dunyosiga boy. Suvida laqqa baliq, zog‘orabaliq, oqqayroq, sudak, Balxash olabug‘asi, karas, ilonbosh baliq, oq amur, karp, do‘ngpeshona baliq, plotva, qizilqanot baliq, qumbaliq, ship bakrasi, daryo qisqichbaqalari, midiyalar va krevetkalar yashaydi. Sohilbo‘yi hududlarida oqbosh turnalar, ondatralar, oddiy qirg‘ovullar, qamish mushuklari, quyonlar, shuningdek, ko‘plab qushlar, jumladan, qora kalxatlar, dasht burgutlari, yovvoyi o‘rdaklar, daryo baliqchisi (Sterna hirundo), ko‘l chag‘alayi, oddiy kakkular, ko‘kqarg‘alar, shahar qaldirg‘ochlari, kulrang to‘rg‘aylar, tog‘ jiblajibonlari, qora qarg‘alar, cho‘l quzg‘unlari, sassiqpopishaklar va boshqa ko‘plab qushlar uchraydi.
Tarixi


XX asr boshlaridayoq bu daryo G‘arbiy Xitoydan o‘tuvchi serqatnov suv yo‘li bo‘lgan. Hozir Ili sarguzasht turizmini yoqtiruvchilar, xususan, daryo bo‘ylab solda Balxashgacha suzib boruvchilar orasida mashhur. Janubdan Ili daryosiga Charin daryosi quyiladi. U o‘zining mashhur kanyoni bilan tanilgan. Charinning Ili daryosiga quyilish joyidan uncha uzoqda, daryo sohilida mashhur qumli tepalik — Kuylovchi barxan joylashgan. Qapchag‘ay to‘g‘onidan quyiroqda esa qoyaga tirmashuvchilar orasida mashhur bo‘lgan Tamg‘ali-Tas («belgili toshlar / yozuvli toshlar») tabiiy maskani bor. Ilining o‘ng sohilida, Qapchag‘ay suv omboridan yuqorida «Oltin-Emel» milliy tabiat bog‘i joylashgan. Bu yerda hozir qulonlar va Prjevalskiy otlari ko‘paytiriladi.
XI asrda Ili sohilida Aqquyash shahri bo‘lgan. 1729-yilda daryo bo‘yida qozoqlar va jung‘orlar o‘rtasida jang bo‘lib o‘tgan.
Xo‘jalikdagi ahamiyati
O‘rta oqimida suv sathi pastligi sababli Ili suvidan vodiyni sug‘orish uchun foydalanish ko‘pincha qiyin bo‘lgan. Shu bois 1965—1970-yillarda quyida nomi keltirilgan shaharchadan 12 km quyi oqimda — Iliysk — Olmaota — Taldiqo‘rg‘on avtomobil yo‘li bo‘yida Qapchag‘ay GESi to‘g‘oni qurildi. Natijada Qapchag‘ay suv ombori barpo etildi. Suv omboridan 60 km uzoqlikdagi shahar — Olmaota. Qapchag‘ayni «dengiz» deb ham atashadi: issiq mavsumda u shahar aholisining sevimli dam olish maskanidir. Uning maksimal kengligi — 22 km, chuqurligi — 45 m. Sohil bo‘ylab sanatoriylar, pansionatlar va plyajlar bor, Qapchag‘ay shahrida akvapark qurilgan. Suv ombori turli baliqlarga boy.
Hozir Xitoy Ili daryosidan Tarim botig‘ining g‘arbiy qismigacha kanal qurmoqda. 2007-yil holatiga ko‘ra, Xitoy Ili oqimining taxminan ⅓ qismini Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayonini suv bilan ta’minlash uchun olayotgan edi va bu hajmni oshirishni rejalashtirgan. Bu Balxash ko‘lining ekologik holati yomonlashishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ilining Qo‘nayev shahridan Balxash ko‘liga quyilish joyigacha bo‘lgan qismida shimoliy va janubiy sohillarni bog‘laydigan bitta avtomobil ko‘prigi mavjud. U Bakanas qishlog‘idan 40 kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan va quyidagi shaxs nomi bilan ataladi: Dinmuhammad Qo‘nayev.
Qo‘nayev ko‘prigining fotogalereyasi
- Qo‘nayev ko‘prigi. U quyidagi qishloqdan 40 kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan: Bakanas
- Janubiy sohildagi Qo‘nayev ko‘prigi haqidagi plakat
- Sharq tomondan ko‘rinishi
- Janubi-g‘arbdan ko‘rinishi
- Janubi-g‘arbdan ko‘rinishi
- Shimoli-sharqdan ko‘rinishi
Adabiyotlar
- Yettisuv viloyatidagi Ili daryosi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Ili daryosining baliqlar olami. www.kazakh.ru. Murojaat qilingan sana: 7-sentabr, 2020-yil.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — Moskva: «Misl», 1966. — 509 bet — 32 000 nusxa
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
