Murrey daryosi

Murrey
ingl. Murray River
Вид на нижнее течение реки около города Марри-Бридж в 2010 году
Daryoning Marri-Bridj shahri yaqinidagi quyi oqimi manzarasi (2010-yil)
Asosiy xususiyatlari
Uzunligi 2530 km
Havzasi 1 061 469 km²
Daryo oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Qorli tog‘lar
 • Koordinatalari 36°47′46″ j. k. 148°11′40″ sh. u.HGЯO
Quyilish joyi Alegzandrina
 • Joylashuvi shahar yaqinida: Gulva (Janubiy Avstraliya)
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 35°33′32″ j. k. 138°52′48″ sh. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Alegzandrina → Hind okeani

Mamlakat
Hududlar Yangi Janubiy Uels, Janubiy Avstraliya, Viktoriya
Муррей (река) (Австралия)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Murrey (Marri; ingl. Murray) — Avstraliyaning eng yirik daryosidir. U o‘zining eng uzun irmog‘i — Darling bilan birgalikda mamlakatdagi maydoni 1 000 000 km² dan ortiq (butun qit’a maydonining taxminan 12 % i) bo‘lgan eng yirik daryo tizimini hosil qiladi. Daryoning uzunligi — 2530 km.

Etimologiyasi

Daryoni 1824-yilda mustamlakachilar Hyum va Hovell kashf etib, ulardan birining nomi bilan Hyum daryosi deb atashgan. 1829-yilda daryoni Ch. Sturt boshchiligidagi ekspeditsiya o‘rgangan va Styort uni Murrey (ingl. Murray) deb qayta nomlagan. Daryo Buyuk Britaniyaning mustamlakalar vaziri Jorj Murrey sharafiga nomlangan.

Asosiy xususiyatlari

Daryoning boshlanish joyi Te-Paylot tog‘i yonbag‘rida ( Kossyushko tog‘i yaqinida), Qorli tog‘lar tizmasining Yangi Janubiy Uels shtati janubi-sharqidagi qismida joylashgan. So‘ng Murrey g‘arb va shimoli-g‘arbga oqib, Yangi Janubiy Uels bilan Viktoriya shtatlari o‘rtasidagi chegaraning katta qismini tashkil etadi. Olberi shahridan yuqoriroqda daryo o‘zani to‘g‘on bilan to‘silib, suv keng yoyilgan va Hyum suv ombori [ingl.] hosil bo‘lgan. Morgan [ingl.] (Janubiy Avstraliya) yaqinida Murrey keskin janubga burilib, Alegzandrina ko‘li orqali oqadi va Enkanter qo‘ltig‘iga ( Katta Avstraliya qo‘ltig‘ining bir qismi) quyiladi. Yuqori oqimida (taxminan 320 km davomida) daryo tog‘li hududdan, o‘rta oqimida esa keng, qadimiy qayir bo‘ylab oqadi. O‘zanning shimolida, Yangi Janubiy Uels hududida Riverina tekisliklari, janubida esa Viktoriyaning shimoliy tekisliklari joylashgan. Murreyning quyi oqimidagi Janubiy Avstraliya hududidan o‘tuvchi taxminan 400 km masofada pastqam qayir torayib, ikki tomonini balandligi 30 metr bo‘lgan tik qoyalar o‘rab oladi. Daryoning umumiy uzunligi 2530 km bo‘lib, u Avstraliya materigidagi uzunligi bo‘yicha ikkinchi daryodir (birinchi o‘rinni Murreyning irmog‘i — Darling egallaydi, uning uzunligi 2740 km).

Ilgari daryo o‘z o‘zanini bir necha bor o‘zgartirgan: uning qadimgi yirik deltasi hozir ham xaritada Adelaida atrofida ko‘rinadi. Bu hududda ilgari ko‘plab qadimiy chuchuk suvli ko‘llar ham bo‘lgan. Keyinchalik daryodan kichik kemalar qatnovi uchun foydalanilgan, ammo sug‘orish sababli suv sathining pasayishi bunga to‘sqinlik qilgan.

Murrey o‘z irmoqlari bilan birgalikda suv yig‘ilish havzasini qamrab oladi. Uning maydoni taxminan 1,06 mln km² bo‘lib, Avstraliya umumiy maydonining qariyb 1/7 qismini egallaydi. Bu Avstraliyadagi eng yirik daryo tizimi bo‘lib, Yangi Janubiy Uelsning katta qismi, butun Avstraliya poytaxt hududi va Kvinslendning janubiy qismi, Janubiy Avstraliyaning sharqi va Viktoriyaning shimolini qamrab oladi. Bu tizimga 23 ta daryo kirib, ularning umumiy uzunligi turli manbalarga ko‘ra 77 mingdan 89 ming km gacha yetadi. Darling va Marrambidji (Murrey bilan birga Avstraliyaning eng uzun daryolari) Murreyga o‘ng tomondan, Mitta-Mitta, Ovens, Goulbern, Kampaspe va Loddon esa chap tomondan quyiladi.

Butun tizim asosan yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi, shu bois suv sathi mavsumga juda bog‘liq: yomg‘irli davrda daryolar tez to‘lib, toshqinlar yuz beradi, qurg‘oqchil davrda esa sayozlashadi. Bu mavsumda ko‘plab irmoqlar Murreyga yetmasdan qurib qoladi va daryodagi suv yanada kamayadi. Tarixiy davrda Murreyning ayrim qismlari kamida uch marta butunlay qurib qolgan. Ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi 2020-yillarga kelib atigi 0,89 m3/s ni tashkil etadi. Daryo oqimini tartibga solish yomg‘irli mavsumda suvni to‘plash va qurg‘oqchil mavsumda uni sug‘orish, sanoat va shaharlarning suv ta’minoti hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun asta-sekin sarflashga mo‘ljallangan ko‘plab suv omborlari, to‘g‘onlar va shlyuzlar orqali amalga oshiriladi. Tabiiy yillik oqim hajmi 23,9 km3 bo‘lgan, biroq xo‘jalik ehtiyojlari uchun suvning ko‘p miqdorda olinishi sababli daryoning quyilish joyiga yiliga faqat quyidagi miqdorda suv yetib boradi: 8,1 km3.

Ekologiyasi

Daryo havzasida 16 ta suv-botqoq hududi xalqaro ahamiyatga ega bo‘lib, havzada yo‘qolib ketish xavfi ostidagi 35 tur hayvon yashaydi. O‘troq va ko‘chib yuruvchi suv qushlarining turlari soni 120 taga yetadi. Qushlarning, jumladan Avstraliya saqoqushlarining katta koloniyasi uya quradigan mashhur maskanlardan biri — Te-Kurong [ingl.].

Murreyga tutash yerlarning jadal sug‘orilishi daryo suvining sho‘rlanishiga sabab bo‘lgan. 1970-yillar va 1980-yillarda sho‘rlanish darajasi shu qadar oshganki, Murreyning quyi oqimida, Adelaida yaqinidagi suv JSST me’yorlariga ko‘ra ichishga yaroqsiz deb topilgan. XXI asrning birinchi va ikkinchi o‘n yilligida ketma-ket qurg‘oqchil yillar ortidan Murrey quyilish joyiga suv yetib bormay qolishi xavfi yuzaga kelgan. Buning oldini olish uchun daryo tubini chuqurlashtirish ishlari bajarilgan. Te-Kurong lagunasida 1980-yillardan beri suv sho‘rligining oshishi sababli ko‘chib yuruvchi qushlar va ko‘plab baliq turlarining soni kamaymoqda. Yevropaliklar bu hududga kelganidan buyon Murrey havzasida sutemizuvchilarning kamida 20 turi qirilib ketgan.

Xo‘jalik ahamiyati

Murrey–Darling daryo tizimi Avstraliya iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega. Havzada 2,4 mln kishi yashaydi. Murrey daryosi bo‘yida, yuqori oqimdan quyilish joyigacha quyidagi shaharlar joylashgan: Olberi, Echuka, Suon-Xill, Mildyura, Renmark [ingl.], Marri-Bridj va Gulva. Sug‘oriladigan dalalar va yaylovlarning maydoni 1,5 mln ga bo‘lib, bu Avstraliyadagi shu turdagi qishloq xo‘jaligi yerlarining umumiy maydonidan 70 % dan ortiqdir. Mintaqada mamlakat qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 40 % dan ortig‘i, jumladan guruchning 100 % i va uzumning 74 % i yetishtiriladi. Bu Avstraliya vinosining asosiy manbai hisoblanadi. Hududda chorvachilik, jumladan qo‘ychilik ham rivojlangan. Murrey havzasi Avstraliyada sut ishlab chiqarishning 30 % ini ta’minlaydi. Turizm ham iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lib, yiliga taxminan 15 mlrd dollar daromad keltiradi.

XIX asrning ikkinchi yarmida Murrey muhim transport yo‘li bo‘lgan. Biroq sug‘orish uchun suvga ehtiyojning ortishi hamda temiryo‘l transporti bilan raqobat daryodagi yuk va yo‘lovchi tashuvlarining deyarli butunlay to‘xtashiga olib kelgan.

Adabiyotlar