Michigan ko‘li

Ko‘l
Michigan
ingl. Lake Michigan
Снимок озера Мичиган, сделанный спутником Aqua 9 октября 2011 года.
Sun’iy yo‘ldoshdan olingan surat — Michigan ko‘li. Uni Aqua sun’iy yo‘ldoshi 9-oktabr 2011-yilda olgan.
Morfometriya
Dengiz sathidan balandligi176,42 m
O‘lchamlari517 × 190 gacha km
Maydoni58 016 km²
Hajmi4871 km³
Sohil chizig‘i2656 km
Eng katta chuqurligi281 m
O‘rtacha chuqurligi84 m
Gidrologiya
Minerallashuv turichuchuk suvli 
Suvning tiniqligi5,5–6 m
Havzasi
Havza maydoni117 845 km²
Joylashuvi
44° sh. k. 87° g‘. u.HGЯO
Mamlakat
ShtatlarMichigan, Indiana, Illinoys, Viskonsin
США
Точка
Michigan
Мичиган
Точка
Michigan
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Michigán yoki Míchigan (ingl. Lake Michigan [leɪkˈmɪʃɪɡən]) — AQSH hududida joylashgan chuchuk suvli ko‘l bo‘lib, Shimoliy Amerikadagi Buyuk ko‘llar orasida hajmi bo‘yicha ikkinchi, maydoni bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi. U Buyuk ko‘llar orasida to‘liq AQSH hududida joylashgan yagona ko‘l hamda AQSHdagi eng katta ko‘l hisoblanadi. U Yuqori ko‘lning janubida joylashgan bo‘lib, Guron ko‘li bilan Makino bo‘g‘ozi, Missisipi daryosi tizimi bilan esa Chikago sanitariya va kema qatnovi kanali orqali tutashgan. Gidrografik nuqtayi nazardan Michigan va Guron yagona tizimni tashkil etsa-da, geografik jihatdan ularni alohida ko‘llar deb hisoblash qabul qilingan.

Etimologiyasi

Rus tilida ko‘l nomi an’anaviy ravishda Michigán shaklida beriladi, ammo talaffuzga fonetik jihatdan aniqroq mos keladigan shakli Míshigan.

Ko‘lning Michigan nomi ojibve hindulari tilidagi «katta suv», «katta suv havzasi», «katta ko‘l», «katta ichki ko‘l» ma’nolarini anglatuvchi so‘zlardan kelib chiqqan: michigami, mich-au-gau-mee, kitchigama, michigama, mishigamaw, mitchaw sagaigan.

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografiyasi

Michigan ko‘li Buyuk ko‘llar orasida hajmi bo‘yicha ikkinchi, maydoni bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi. Shuningdek, u Buyuk ko‘llar orasida to‘liq AQSH hududida joylashgan yagona ko‘l va AQSHdagi eng katta ko‘ldir. Yuqori ko‘lning janubida joylashgan. Ko‘l maydoni — 58 016 km², uzunligi — 517 km, eng katta kengligi taxminan 190 km. Suv yuzasi dengiz sathidan 176,42 m balandda joylashgan, chuqurligi 281 m gacha yetadi. Ko‘ldagi suv sathining o‘rtacha yillik o‘zgarishi uncha katta emas — 0,3 m. Sekki diski yordamida o‘lchanganda suvning o‘rtacha tiniqligi 5,5—6 m ni tashkil etadi. Ko‘l yiliga qariyb to‘rt oy muz bilan qoplanadi. Orollari — Biver, Nort-Manitu, Saut-Manitu va boshqalar. Guron ko‘li bilan Makino bo‘g‘ozi orqali tutashadi. Chikago sanitariya va kema qatnovi kanali ko‘lni Missisipi daryosi tizimi bilan bog‘laydi.

Ko‘l qirg‘oqlariga Michigan, Indiana, Illinoys va Viskonsin shtatlari tutashadi. Michigan ko‘li bo‘yidagi yirik shaharlar — Chikago, Evanston va Xaylend-Park (Illinoys), Milvoki va Grin-Bey (Viskonsin), Geri va Xammond (Indiana). Michigan ko‘liga ko‘plab daryolar quyiladi. Ulardan ayrimlari: Manisti, Maskigon, Grand-River, Kalamazu va Menomini.

Tarixi

Milodiy IX asr boshlarigacha ko‘l qirg‘oqlarida Xoupvell madaniyatiga mansub hindular yashagan. XVII asr boshlarida yevropalik tadqiqotchilar ko‘l atrofida chippeva, menomini, sauk, foks, vinnebago, mayami, ottava va potavatomi qabilalarini uchratgan. Fransuz tadqiqotchisi Jan Nikole Michigan ko‘liga yetib kelgan birinchi yevropalik hisoblanadi. Turli ma’lumotlarga ko‘ra, bu 1634 yoki 1638-yilda sodir bo‘lgan. Mintaqaning dastlabki Yevropa xaritalarida «Michigan» nomidan tashqari Illinoys qabilalari ittifoqi sharafiga qo‘yilgan «Illinoys ko‘li» nomi ham uchraydi.

Makino bo‘g‘ozining janubiy tomonida Michigan shahri joylashgan bo‘lib, unga 1715-yilda fransuz qal’asi sifatida asos solingan. Shimoliy tomonida esa 1671-yilda katolik missiyasi tashkil etilgan Ignak shahri joylashgan. 1673-yilda Jak Markett, Lui Jole va ularning besh nafar metis sayohatchidan iborat ekipaji Michigan ko‘li orqali Grin-Beyga, so‘ng Foks[ingl.] daryosi bo‘ylab deyarli uning boshlanish joyigacha, Missisipini izlab yo‘l bosgan (Foks–Viskonsin suv yo‘li). Bo‘g‘ozning sharqiy qismi Makino qal’asi orqali nazorat qilingan. U Makino orolida 1781-yilda barpo etilgan.

Keyinchalik Michigan ko‘li orqali Avliyo Lavrentiy daryosidan Missisipiga va undan Meksika qo‘ltig‘iga olib boruvchi suv yo‘llari o‘tgan. XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida fransuz sayohatchilari ko‘l bo‘yida kichik portlar va savdo manzilgohlariga asos solgan. Shunday maskanlardan biri — Grin-Bey.

XIX asrda Michigan ko‘li Chikago va AQSHning O‘rta G‘arbiy hududi rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Masalan, Chikagodan jo‘natilgan donning 50 % dan 90 % gacha qismi Michigan ko‘li orqali tashilgan.

7-sentabrda, 1860-yili Michigan ko‘lida, ob-havo yaxshi bo‘lishiga qaramay, g‘ildirakli «Ledi Eljin» paroxodi yonidan o‘tayotgan «Ogasta» yelkanli kemasi bilan to‘qnashib, halokatga uchragan. To‘qnashuv oqibatida 300 ga yaqin kishi halok bo‘lgan; o‘sha paytda sayohat qilayotgan kema bortida 400 nafardan ortiq yo‘lovchi va ekipaj a’zosi bor edi.

Ko‘lning eng chuqur nuqtasiga J. Klump 1985-yildagi tadqiqot ekspeditsiyasi davomida yetib borgan.

2007-yilda Shimoli-g‘arbiy Michigan kollejining suvosti arxeologiyasi professori Mark Xolli 12 metr chuqurlikda qadimgi qirg‘oq chizig‘iga parallel joylashgan bir qator toshlarni topgan.

1980-yildan boshlab ko‘l suvining o‘rtacha harorati ko‘tarilish tendensiyasi kuzatilmoqda.