Samarqand Registoni

Registon
oʻzb. Registon / Регистон
Площадь Регистан в Самарканде с тремя медресе (слева — Улугбека, справа — Шердор, прямо — Тилля-Кари)
Samarqanddagi uchta madrasa joylashgan Registon maydoni (chapda — Ulugʻbek madrasasi, oʻngda — Sherdor madrasasi, roʻparada — Tillakori madrasasi)
39°39′17″ sh. k. 66°58′32″ sh. u.HGYaO
Turi Maydon va binolar majmuasi
Mamlakat  Oʻzbekiston
Shahar Samarqand
Joylashuvi Samarqand
Diniy mansubligi Islom
Meʼmoriy uslub Islom meʼmorchiligi Oʻzbek uslubi
Asoschisi Temuriylar
Asos solingan sana XV asr
Faoliyati tugatilgan sana 1420
Qurilish materiali sopol koshin[Vikimaʼlumot] va gʻisht
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar
Registon. SSSRning 1963-yilgi pochta markasi
Registon. Oʻzbekistonning 1992-yilgi pochta markasi
Registon. Oʻzbekistonning 2003-yilgi pochta markasi

Registon (oʻzb. Registon / Регистон; fors. ریگستان‎ Rēgistān, soʻzma-soʻz — «qum bilan qoplangan joy») — Samarqand markazidagi maydon. «Registon» deb Oʻrta Sharq shaharlaridagi bosh maydonlar atalgan. Samarqanddagi maydon unda joylashgan mashhur meʼmoriy majmua XV—XVII asrlarga oid boʻlgani bilan dong taratgan. Majmuaning markazida Ulugʻbek madrasasi (1417—1420-yillar), Sherdor madrasasi (1619—1636-yillar) va Tillakori madrasasi (1646—1660-yillar) joylashgan. Uchta madrasadan iborat majmua shaharsozlik sanʼatining noyob namunasi hamda shaharning bosh maydonini meʼmoriy bezashning ajoyib namunasidir. U islom meʼmorchiligining eng yorqin namunalaridan biri hisoblanadi. 2001-yilda ushbu majmua Samarqandning boshqa qadimiy tarixiy binolari bilan birgalikda Jahon merosi roʻyxatiga YUNESKO tomonidan kiritilgan.

Ulugʻbek madrasasi

Registon maydonidagi Ulugʻbek madrasasi

Ulugʻbek madrasasi eng qadimgi madrasalardan biri boʻlib, Registon maydonida 1417—1420-yillarda Temuriylar davlati hukmdori va astronom olim Ulugʻbek tomonidan bunyod etilgan. Bu inshootning, biroz keyinroq esa rasadxonaning qurilishi Samarqandga oʻrta asrlar Sharqidagi yirik ilm-fan markazlaridan biri sifatida shuhrat keltirdi.

Madrasa Registon maydonining gʻarbiy qismida qurilgan. Uning roʻparasida bir necha yil oʻtib Ulugʻbekning xonaqohi bunyod etilgan, shimoliy tomonida esa karvonsaroy joylashgan edi. Soʻnggi ikki inshoot qariyb ikki asr saqlanib turgan, keyinchalik XVII asr boshlarida ularning oʻrnida hozirgacha yetib kelgan Sherdor va Tillakori madrasalari qad koʻtargan.

Toʻrtburchak shaklli madrasa rejasida toʻrtta ayvon va kvadrat ichki hovli boʻlgan. Hovli atrofiga talabalar istiqomat qiladigan ikki qavatli hujralarga olib boruvchi chuqur ravoqli tokchalar joylashtirilgan. Hovlining orqa tomonini masjid egallagan. Madrasaning burchakdagi darsxonalari ustida toʻrtta gumbaz koʻtarilib turgan, binoning burchaklarida esa toʻrtta minora boʻlgan. Bino maydonga qaragan ulugʻvor sharqona peshtoqi bilan ajralib turadi. Uning baland nayzasimon ravogʻi tepasida mozaikali panno joylashgan boʻlib, u rangli gʻishtchalar, sirlangan va oʻyma sopoldan ishlangan geometrik naqsh bilan bezatilgan.

Ulugʻbek madrasasi XV asrda musulmon Sharqining eng yaxshi diniy oliy oʻquv yurtlaridan biri hisoblangan. Bu yerda mashhur shoir, olim va faylasuf Abdurahmon Jomiy taʼlim olgan. Madrasada matematika, geometriya, mantiq, tabiiy fanlar, inson va olam ruhi haqidagi taʼlimotlar hamda ilohiyotdan maʼruzalar oʻqilgan. Darslarni oʻsha davrning mashhur olimlari — Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ali Qushchi, shuningdek, Ulugʻbekning oʻzi ham olib borgan.

Sherdor madrasasi

Sherdor madrasasi

Sherdor madrasasi qurilgan yerda ilgari xonaqoh Ulugʻbek tomonidan 1424-yilda maydonning sharqiy qismida, Ulugʻbek madrasasi roʻparasida bunyod etilgan edi. XVII asr boshlariga kelib xonaqoh maydondagi boshqa binolar kabi eskirib, yaroqsiz holga kelgan. Oʻzbek hukmdori — Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir farmoniga binoan Sherdor va Tillakori madrasalarining qurilishi boshlangan. Sherdor madrasasini («yoʻlbarsli madrasa», «sherlar maskani») Abduljabbor ismli meʼmor bunyod etgan, bezak ishlarini esa Muhammad Abbos bajargan.

Sherdor madrasasi roʻparasidagi Ulugʻbek madrasasining tuzilishini deyarli oynadagidek takrorlaydi, biroq uning nisbatlari oʻzgargan. Bino haddan tashqari katta gumbazi bilan ajralib turadi; aynan shu jihat qurilganidan bir necha oʻn yil oʻtib binoning asta-sekin yemirilishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Madrasa devorlariga Qurʼon va hadislardan iqtiboslar bitilgan. Kirish peshtoqida Samarqandning ramzi — orqasida quyosh tasvirlangan qoplonlar aks etgan, ravoq markazida svastika tasviri, yuqori qismida esa arab yozuvining maxsus uslubida «Qodir Tangri!» degan yozuv bor. Tashqi va ichki fasadlar sirlangan gʻisht, mozaika bezaklari va koʻp miqdorda zarhallangan naqshli rasmlar bilan bezatilgan. Sherdor madrasasining bezaklari nafislik jihatidan Samarqand meʼmorchiligining «oltin davri» sanalgan XV asrda qurilgan Ulugʻbek madrasasinikidan sezilarli darajada ortda qoladi. Shunga qaramay, katta va kichik shakllar uygʻunligi, mozaikalarning nafis naqshlari, mahobatlilik va aniq simmetriya bu madrasani shaharning eng yaxshi meʼmoriy yodgorliklari qatoriga qoʻyadi. 1920-yillardan hozirgi kungacha bino madrasa sifatida emas, muzey sifatida faoliyat yuritmoqda.

XX asr boshlarida Sherdor madrasasi talabalari, oʻqituvchilari va Samarqand aholisi. Prokudin-Gorskiy surati
Sherdor madrasasi peshtoqidagi, orqasida quyosh aks etgan yoʻlbars tasvirli mozaika parchasi


Sher va quyosh ramzi turkiy Saljuqiylar anʼanasidan (XII asr) kelib chiqqan. U turkiy Saljuqiylar sulolasi tangalarida uchraydi; uni avval moʻgʻullar, keyinroq Amir Temur va uning avlodlari — Boburiylar (Hindiston) oʻzlashtirgan. Bu astrologik va burjlar bilan bogʻliq ramz edi.

Tillakori madrasasi

Tillakori madrasasi

Mazkur Tillakori madrasasining qurilishi 1646-yilda Samarqandning mahalliy hukmdori (hokimi) Yalangtoʻsh Bahodirning buyrugʻi bilan boshlangan. Oʻzbeklarning olchin urugʻidan boʻlgan bu hukmdor XV asrda bunyod etilgan, ancha xarob boʻlib qolgan karvonsaroy — Mirzo Ulugʻbekka tegishli shu inshoot — oʻrnini tanlagan. Qurilishda karvonsaroyning poydevori va devorlaridan qisman foydalanilgan.

Rejasi kvadrat shakldagi binoning bosh fasadi simmetrik boʻlib, markaziy peshtoq hamda ravoqli tokchalar va burchak minoralariga ega boʻlgan ikki qavatli old qanotlardan iborat. Keng hovli atrofi kichik yashash xonalari — hujralar bilan oʻralgan. Hovlining gʻarbiy tomonida ikkita tutash ustunli galereyaga ega gumbazli masjid binosi joylashgan. Madrasa binosi mozaika va mayolika bilan boy bezatilgan, ularda geometrik va oʻsimliksimon naqshlar ishlatilgan. Ichki bezaklarda zarhaldan keng foydalanilgani madrasaga «oltin bilan bezatilgan» maʼnosidagi nom berilishiga sabab boʻlgan. Masjidning mehrobi va minbari zarhallangan, devor va ravoqlarning yuzasi koʻp miqdorda oltin qoʻllangan kundal uslubidagi naqshlar bilan qoplangan. Tillakori madrasasi oʻz tarixi davomida nafaqat talabalar taʼlim oladigan maskan, balki 1920-yillargacha jome masjidi vazifasini ham bajargan. 1927-yildan hozirgi kungacha madrasa binosi muzey sifatida faoliyat koʻrsatmoqda.

Boshqa inshootlar

Shayboniylar daxmasi

Shayboniylar daxmasi

Tillakori madrasasining sharqida Shayboniylar daxmasi joylashgan. U bir joyga toʻplangan qabr toshlaridan iborat boʻlib, ulardan eng qadimgisi XVI asrga tegishli. Shayboniylar davlatining asoschisi Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniy boʻlgan. U 1500-yilda Samarqand va Buxoroni egallab, u yerda hukmronlik qilgan Temuriylar sulolasining soʻnggi hukmdorlarini taxtdan agʻdargan. Shundan soʻng Shayboniy 1503-yilda Toshkentni zabt etgan. 1506-yilda u Xivani egallagan, 1507-yilda esa Xuroson va Marvni egallagan. Shayboniylar Safaviylarning hujumini toʻxtatgan. Safaviylar 1502-yilda Eronni bosib olgan edi. Muhammad Shayboniy koʻchmanchi oʻzbeklarning yetakchisi boʻlgan. Shayboniylar daxmasi toʻrtburchak prizma shaklidagi dafn inshootidir. Bu qabrlar Shayboniyxonning kelini, oʻgʻli Muhammad Temur Sultonning rafiqasi Mehr Sulton xonim farmoniga koʻra oʻziga xos oilaviy maqbara — daxma shaklini olgan. Keyinchalik bu yerga Hamza Sulton (1511-yil), Mahdi Sulton (1511-yil), Shayboniyxonning qizi Shahrbonu xonim (1536-yil) va Shayboniylar sulolasining boshqa vakillari dafn etilgan. Eng keyingi qabr toshi 1586-yilga tegishli. Dastlab Shayboniylar Toshkent koʻchasidagi daxmada dafn etilgan, biroq 1870-yillarda hokimiyat buyrugʻi bilan u buzib tashlangan. Qabr toshlari ikki marta koʻchirilgan, oxirgi marta esa Registon hududiga keltirilgan.

Chorsu savdo gumbazi

Chorsu savdo gumbazi

Sherdor madrasasining orqasida qadimiy savdo gumbazi — Chorsu joylashgan. U Registon maydoni oʻrta asrlarda Samarqandning savdo markazi boʻlganini tasdiqlaydi. Hozirgacha saqlanib qolgan olti qirrali gumbazli bino XV asrda qurilgan, XVIII asrning ikkinchi yarmida esa Samarqand hokimi, keyinchalik Buxoro amiri boʻlgan, oʻzbeklarning mangʻit urugʻidan chiqqan hukmdor buyrugʻi bilan qayta qurilgan. Oʻsha hukmdor — Shohmurod.

2005-yilda savdo gumbazi taʼmirlanib, binoning dastlabki toʻliq balandligini tiklash uchun uch metrli tuproq qatlami olib tashlangan. Hozir bu yerda oʻzbek rassomlari va haykaltaroshlarining asarlari namoyish etiladigan tasviriy sanʼat galereyasi joylashgan.

Registondagi qabrlar

Musulmon avliyosi Xoja Muhammad Katongu qabri

Registon maydoni hududida musulmon avliyosi Xoja Muhammad Katonguning qabri bor. Bu qabr haqidagi dastlabki maʼlumotlar Abu Tohirxoʻja Samarqandiy yozgan asar — «Samariya» kitobida uchraydi. Kitobda ayrimlarning fikricha, bu qabr Xoja Ahmad Yassaviyning taniqli avlodlaridan biri boʻlgan mashhur turkiy shayx — Xoja Muhammad Katanguga tegishli ekani aytiladi.

1932-yilda bu yerga arxeolog V. L. Vyatkinning ilmiy va amaliy xizmatlarini eʼtirof etish maqsadida uning jasadi dafn etilgan. 29-dekabr 1934-yilda esa uning qabri oʻzi kashf qilgan Samarqanddagi rasadxona hududiga koʻchirilgan. Bu — Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi.

Musulmon avliyosi Xoja Muhammad Katonguning Registon maydonidagi qabri

Galereya

Registon numizmatikada

  • 1989-yilda SSSRda Registonga bagʻishlangan, nominal qiymati 5 rubl boʻlgan yubiley tangasi zarb etilgan.

Adabiyotlar

Havolalar