| Ichan qal’a | |||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| o‘zb. Ichan qal’a | |||||||||||||||||||||||
| | |||||||||||||||||||||||
| 41°22′40″ sh. k. 60°21′34″ sh. u.HGYaO | |||||||||||||||||||||||
| Turi | qal’a | ||||||||||||||||||||||
| Mamlakat | |||||||||||||||||||||||
| Joylashuvi | Xiva | ||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Ichan qal’a (o‘zb. Ichan qal’a) — Xivaning qal’a devori bilan o‘ralgan ichki shahri, me’morchilik va tarixning noyob yodgorligidir. U qadimiy Xivaning yuragi va Markaziy Osiyo hududida eng yaxshi saqlangan o‘rta asr shahar majmualaridan biridir. 1990-yildan buyon YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Ichan qal’aning qariyb 26 gektar maydonida islom me’morchiligining o‘nlab noyob yodgorliklari jamlangan: madrasalar, masjidlar, maqbaralar, karvonsaroylar, minoralar, saroylar va turar joylar. Eng mashhur obidalar qatoriga Kalta Minor minorasi, Juma masjidi, Toshhovli saroyi, Muhammad Aminxon madrasasi va Ko‘hna Ark (Xiva xonlarining qal’asi) kiradi.
Ichan qal’a faqat muzeyga aylangan, hayot to‘xtab qolgan maskan emas: qal’a devorlari ichida hanuz odamlar yashaydi, bozor faoliyat yuritadi, hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi va sayyohlar qabul qilinadi. Ushbu majmua XVI—XIX asrlarga xos shahar muhiti, an’anaviy turmush tarzi hamda betakror me’moriy shakllarning noyob uyg‘unligidir.
Tavsif
Ichan qal’aning tarixi ikki ming yildan oshadi. Maydoni 26 gektar bo‘lgan ichki shahar Markaziy Osiyoning qadimiy shaharsozlik an’analariga muvofiq, janubdan shimolga cho‘zilgan muntazam to‘rtburchak (650x400 metr) shaklida barpo etilgan va balandligi o‘n metrgacha yetadigan g‘ishtli qal’a devorlari bilan o‘ralgan.
Majmua hududida 51 ta qadimiy mahobatli inshoot va 250 ta turar joy mavjud. Bu yerda Juma masjidi, Oq masjid, Olloqulixon, Muhammad Aminxon va Muhammad Rahimxon madrasalari, Pahlavon Mahmud, Sayid Alovuddin va Sherg‘ozixon maqbaralari, shuningdek, karvonsaroylar hamda bozorlar kabi ajoyib me’moriy majmualar joylashgan. Ushbu obidalar islom me’morchiligi ning Markaziy Osiyodagi yorqin namunalaridir. Markaziy Osiyoning keskin iqlim sharoitini hisobga olib loyihalashtirilgan yopiq hovlili Juma masjidi o‘zining mutanosibligi va ichki o‘lchamlari (55x46 metr) bilan ajralib turadi. Uning ichi ikkita sakkiz qirrali yorug‘lik tuynugi orqali xira yoritiladi, shuningdek, masjid 212 ta ustun bilan bezatilgan. Madrasalar jamoat hududlarining muhim qismini tashkil etib, mahobatli nisbatlari va sodda bezaklari bilan ajralib turadi hamda Markaziy Osiyoga xos islom me’morchiligining yana bir turini namoyon etadi.
Hozirgi kunda Ichan qal’a o‘zining asl qiyofasini saqlab qolgan va dastlabki holatiga mos ravishda asrab-avaylanmoqda. Restavratsiya ishlari davomida an’anaviy qurilish usullariga amal qilinib, pishiq g‘isht, yog‘och va tosh kabi mahalliy an’anaviy materiallardan foydalanilgan.
Devorlar

Xivada shaharni an’anaviy ravishda bir-biridan ajralgan ikki qismga bo‘lishgan:
- Ichki shahar (qal’a, shahriston) — Ichan qal’a (so‘zma-so‘z: mudofaaning ichki to‘sig‘i) va
- Tashqi shahar (rabod) — Dishan qal’a (mudofaaning tashqi to‘sig‘i).
Ichan qal’a devorlarining balandligi 8—10 metr, qalinligi 5—6 metr, tashqi perimetri bo‘ylab uzunligi esa 6250 metrni tashkil etadi.
Shaharning tashqi va ichki mudofaa halqalari xom g‘ishtdan qurilgan. Ichan qal’a devorlarida har 30 metrda devor sathidan tashqariga chiqib turadigan aylana shaklidagi mudofaa minoralari qurilgan. Devorlarning yuqori qismida qamal vaqtida dushmanga o‘q uzish uchun tor shinaklari bo‘lgan tishsimon to‘siqlar mavjud.
Mudofaa istehkomlari tizimida suv to‘ldirilgan xandaqlar bo‘lgan. Ularning izlari hozir ham janubiy qism relyefida ko‘rinadi, shimoliy va g‘arbiy qismlarda esa qadimiy xandaqlar asfalt ostida qolgan.
Shahar darvozalari ham mudofaa tizimining bir qismi bo‘lgan. Saqlanib qolgan darvozalardan ko‘rinishicha, ravoqli kirish yo‘lagining har ikki tomonida zarbaga qarshi mudofaa minoralari, darvozalar ustida esa kuzatuv yo‘laklari mavjud. Darvoza ravoqlaridan shaharga kiradigan yo‘lak ravoqsimon tom (Qo‘y darvoza) bilan, yo‘lak juda uzun bo‘lsa, bir nechta gumbaz bilan yopilgan.
Qal’aning qurilishi
1598-yilda Amudaryo o‘z o‘zanini yana o‘zgartirib, Xorazmning qadimiy poytaxti Gurganjni suv manbalaridan mahrum qilgach, davlat poytaxti Xorazm vohasining qadimiy shaharlaridan biri — Xivaga ko‘chirildi. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Xiva V—VI asrlardayoq qadimgi Marvdan Gurganjga olib boradigan yo‘lda, Xeyvaq (Xiva—Xeyva—Xeyvaq) qudug‘i yonidagi to‘xtash maskani yoki karvonsaroy sifatida mavjud bo‘lgan. Shundan kelib chiqib, arxeologlar Ichan qal’a devorlari poydevorining bir qismini V asrga oid, karvonsaroy atrofidagi qadimiy mudofaa inshooti qoldiqlari tashkil etadi, deb hisoblaydilar.
Xeyvaq qudug‘i hozir ham Ichan qal’aning shimoli-g‘arbiy devori yaqinida joylashgan. Quduq ta’mirlanganda juda qadimiy tosh terimi izlari va hozir tuproq bilan qoplangan gumbazli inshoot qoldiqlari topilgan. Devorlar uchun loy shahardan ikki kilometr naridagi Govukko‘l deb ataladigan hududdan olingan; hozir u yerda katta ko‘l bor. Mahalliy sifatli loydan avvalgidek bugun ham zamonaviy kulollar foydalanadilar.
Yodgorliklar
Qadimiy shahar ko‘plab tarixiy binolari bilan mashhur. Ularning aksariyati XIX asrda, o‘zbek Qo‘ng‘irotlar sulolasi hukmronligi davrida qurilgan va hozirgacha juda yaxshi saqlanib qolgan. Xivaga tashrif buyurgan kishi qadimda Markaziy Osiyoning boshqa shaharlari qanday ko‘rinishda bo‘lganini bemalol tasavvur qilishi mumkin.
Shaharga to‘rtta darvozadan biri orqali kirish mumkin:
- Shimoliy (Bog‘cha darvoza — bog‘ darvozasi),
- Janubiy (Tosh darvoza — tosh darvoza),
- Sharqiy (Polvon darvoza — pahlavonlar darvozasi),
- G‘arbiy (Ota darvoza — bosh darvoza).
Maydoni bir kvadrat kilometrdan kam bo‘lgan Ichan qal’a ichki shahri zich qurilgan. Shu sababli Xivaning diqqatga sazovor obidalari shahar devorlari bilan chegaralangan kichik hududda bir-biriga yaqin joylashgan. Sayyohlarning aksariyati shaharga G‘arbiy (Ota) darvoza orqali kiradi. Darvozaning chap tomonida Ko‘hna Ark — eski qal’a joylashgan bo‘lib, uning ayrim qismlari V asrga borib taqaladi.
Darvozaning o‘ng tomonida Muhammad Aminxon madrasasi joylashgan. Ulkan Kalta Minor minorasi esa biroz oldinroqda qad rostlagan. Shahar markaziga yaqin, taxminan 200 metr narida Muhammad Rahimxon II madrasasi joylashgan.
Undan keyin, sharqiy darvoza tomonida Toshhovli saroyi (XIX asr) va Olloqulixon madrasasi joylashgan. Shahar markazidan janubga qarab besh daqiqalik piyoda yo‘l masofasida Sayid Alovuddin maqbarasi va Pahlavon Mahmud maqbarasi (XVIII—XX asrlar), Sherg‘ozixon madrasasi (1718—1726), shuningdek, minora va Islomxo‘ja masjidi (1908—1910-yillardagi majmua) joylashgan.
Naqsh va bezaklar
Mayolika bilan qoplash uslubi Xivada o‘ziga xos bo‘lib, asosan to‘q ko‘kdan havorang va oq ranggacha bo‘lgan sokin tuslarda, ba’zan jigarrang chiziqlar bilan bajarilgan. Buxoro va Samarqandning an’anaviy geometrik naqshlaridan faqat bittasi — beshburchak ichidagi besh qirrali yulduzlar — Xivada ishlatilgan. Xiva naqshlarida ko‘pincha o‘simliksimon tasvirlar, xususan, chirmashib o‘suvchi uzum novdalari va barglar uchraydi.
Yog‘och o‘ymakorligi — Xorazm san’atining bir turidir. Bu yerda hamma joyda o‘yma naqshlar bilan bezatilgan yog‘och ustunlar va eshiklarni ko‘rish mumkin.
Ichan qal’a kino san’atida
1970-yilda sovet ekranlariga «Atamanning oxiri» (Qozoqfilm, rejissyor Shaken Aymanov, ssenariy mualliflari E. Tropinin va A. S. Konchalovskiy) nomli badiiy film chiqdi. Film Shinjonning chegara shahri Suydunda Orenburg kazak qo‘shinlari atamani Aleksandr Ilich Dutovning o‘ldirilishi haqida hikoya qiladi. Filmda Suydun qal’asi «rolini» Ichan qal’a bajargan.
Galereya
- G‘arbiy darvoza
- Eski shahardagi ko‘cha
- Pahlavon Mahmud maqbarasining ichki qismi
