
Turizm — Qozog‘istonda — iqtisodiyotning bir tarmog‘i bo‘lib, 2014-yilda undan olingan daromad mamlakatning 0,3 % yalpi ichki mahsulotiga teng bo‘lgan. 2020-yilga kelib Qozog‘iston hukumati ushbu ko‘rsatkichni 3 % ga yetkazishni rejalashtirgan edi. 2000-yilda Qozog‘istonga 1,47 mln xorijiy sayyoh tashrif buyurgan. 2012-yilga kelib ularning soni 4,81 millionga yetdi. Bu ko‘rsatkich mamlakatni turistik tashriflar soni bo‘yicha dunyoda 51-o‘ringa olib chiqdi. Jahon matbuotida Qozog‘istonning turizm sohasi, diqqatga sazovor tabiiy maskanlari ko‘pligiga qaramay, yetarlicha rivojlanmagan deb ta’riflanadi. Sayyohlar oqimiga to‘sqinlik qilayotgan omillar sifatida xizmat ko‘rsatish sifati pastligi va logistika qiyinchiliklari qayd etiladi.
2013-yilda Qozog‘iston hukumati Qozog‘iston Respublikasining turizm sohasini 2020-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqdi. Dasturning maqsadi mamlakatda beshta turistik klaster — Ostona, Olmaota, Sharqiy Qozog‘iston, Janubiy Qozog‘iston va G‘arbiy Qozog‘istonni tashkil etishdan iborat. Konsepsiyada 4 mlrd dollar investitsiya jalb qilish va 2020-yilgacha turizm sanoatida 250 mingdan ortiq ish o‘rni yaratish ko‘zda tutilgan.
Qozog‘iston hukumati 2025-yilga kelib turizmning mamlakat YAIMidagi ulushi 8% ga yetishini kutmoqda. Hozir esa bu ko‘rsatkich atigi 1% ni tashkil etadi.
2025-yilda Qozog‘istonda 4482 ta joylashtirish obyekti (mehmonxonalar, sanatoriylar va boshqalar) faoliyat yuritgan. 2025-yilda ichki turizm barqaror o‘sdi. Ichki sayyohlar soni 10,1 mln kishiga yetib, 2024-yilga nisbatan 1 mln nafardan ko‘proqqa oshdi. Shu bilan birga, kirish turizmi doirasida Qozog‘istonga 15,7 mln xorijiy fuqaro tashrif buyurdi.
2025-yilda qozog‘istonliklarning turizmga sarflagan xarajatlari 1,134 trln tenge bo‘ldi, shundan ichki turizmga 659,2 mlrd tenge to‘g‘ri keldi. Turizm sohasiga kiritilgan investitsiyalar 1,25 trln tengeni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 32% ga oshdi.
2025-yilda Qozog‘istonning kurort hududlari 4,8 mln tashrif buyuruvchini qabul qildi.
Viza siyosati
Qozog‘iston quyidagi davlatlar fuqarolariga 90 kunlik vizasiz rejimni taqdim etadi: Albaniya, Andorra, Argentina, Armaniston, Belarus, Belgiya, Bolgariya, Braziliya, Vatikan, Vengriya, Isroil, Qirg‘iziston, Moldova, Mongoliya, Rossiya, Ukraina; quyidagi davlatlar fuqarolariga esa 30 kunlik vizasiz rejim amal qiladi: Avstraliya, Avstriya, Ozarbayjon, Bahrayn, Bosniya va Gersegovina, Buyuk Britaniya, Vyetnam, Venesuela, Germaniya, Gretsiya, Gruziya, Daniya, Indoneziya, Irlandiya, Islandiya, Ispaniya, Italiya, Kanada, Qatar, Kipr, Xitoy, Kolumbiya, Quvayt, Latviya, Litva, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Malayziya, Maldiv Respublikasi, Malta, Meksika, Monako, Niderlandiya, Yangi Zelandiya, Norvegiya, Birlashgan Arab Amirliklari, Ummon, Polsha, Portugaliya, Ruminiya, Saudiya Arabistoni, Serbiya, Singapur, Slovakiya, Sloveniya, AQSH, Tojikiston, Tailand, Turkiya, O‘zbekiston, Filippin, Finlyandiya, Fransiya, Xorvatiya, Chexiya, Chili, Shveytsariya, Shvetsiya, Ekvador, Estoniya, Janubiy Koreya, Yaponiya. Bundan tashqari, Qozog‘iston quyidagi hudud va davlatlar fuqarolariga 14 kunlik vizasiz kirish imkonini beradi: Gonkong, Hindiston, Eron.
2014-yilda davlat Qozog‘iston iqtisodiyotiga eng ko‘p sarmoya kiritgan mamlakatlar fuqarolariga 15 kunlik vizasiz rejim berish dasturini boshladi. Bular quyidagi davlatlar edi: Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Malayziya, Niderlandiya, AQSH, Fransiya va Yaponiya. 2015-yilda dasturga qatnashuvchi mamlakatlar soni 19 taga yetdi; ularga quyidagilar ham qo‘shildi: Avstraliya, Belgiya, Vengriya, Ispaniya, Monako, Norvegiya, Birlashgan Arab Amirliklari, Singapur, Shvetsiya, Shveytsariya va Finlyandiya.
Mamlakatda 80 ta davlat fuqarolari uchun vizasiz kirish tartibi amal qiladi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatga 9 mln nafardan ortiq xorijiy sayyoh kelgan, shuningdek, 9,5 mln nafardan ortiq ichki sayyoh qayd etilgan.
Sayyohlar Qozog‘istonga borish uchun elektron viza ham olishlari mumkin. Bu haqdagi ma’lumotni milliy turizm portalidan topish mumkin: Kazakhstan.travel.
Turizm bo‘yicha Jahon iqtisodiy forumi reytingida Qozog‘iston
2024-yilda Jahon iqtisodiy forumining global Sayohat va turizmni rivojlantirish indeksida (bundan buyon — Indeks) Qozog‘iston 52-o‘rinni egalladi (119 ta mamlakat orasida). Shu yili Qozog‘iston oldingi reytingga nisbatan 6 pog‘onaga ko‘tarildi.
Turizm sohasini rivojlantirish konsepsiyasida Qozog‘iston Respublikasining Jahon iqtisodiy forumining global Sayohat va turizmni rivojlantirish indeksida 50-o‘ringa chiqishi belgilangan.
Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida Qozog‘iston qo‘shnilaridan oldinda, ya’ni quyidagi davlatlardan yuqori o‘rinni egallaydi: O‘zbekiston (78-o‘rin), Tojikiston (99-o‘rin) va Qirg‘iziston (102-o‘rin).
Jahon iqtisodiy forumi taqdim etgan Sayohat va turizmni rivojlantirish indeksi mamlakatning turistik salohiyatini baholashga mo‘ljallangan kompleks tizimdir. U 5 ta ko‘rsatkich, ularning tarkibidagi 17 ta asosiy indeks hamda turli toifalarga ajratilgan qo‘shimcha 102 ta kichik indeksdan iborat.
Asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha Qozog‘iston quyidagi o‘rinlarni egallaydi:
- Qulay muhit ko‘rsatkichi — 47-o‘rin. Bu ko‘rsatkich mamlakatda biznes yuritish va sarmoya kiritish uchun zarur umumiy sharoitlarni aks ettiradi. U beshta asosiy tarkibiy qismdan iborat: biznes muhiti, mehnatni muhofaza qilish, sog‘liqni saqlash va gigiyena, inson resurslari va mehnat bozori, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga tayyorlik.
- Turizm siyosati va qulay sharoitlarni yaratish — 43-o‘rin. Bu yo‘nalish turizm sohasiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi siyosiy va strategik jihatlarni qamrab oladi. U uchta asosiy qismdan iborat: turizmga ustuvor ahamiyat berish, ochiqlik va narx bo‘yicha raqobatbardoshlik.
- Infratuzilma va xizmatlar — 70-o‘rin. Ushbu ko‘rsatkich infratuzilma va turistik xizmatlarning mavjudligi hamda sifatini aks ettiradi. U uchta asosiy tarkibiy qismdan iborat: havo transporti infratuzilmasi, quruqlik va port infratuzilmasi, turizm infratuzilmasi va xizmatlari.
- Turistik resurslar — 44-o‘rin. Bu ko‘rsatkich sayohat manzilini tanlashning asosiy sabablarini ifodalaydi. U uchta asosiy qismdan iborat: tabiiy resurslar, madaniy resurslar va dam olish bilan bog‘liq bo‘lmagan resurslar.
- Turizmning barqaror rivojlanishi — 40-o‘rin. Ushbu ko‘rsatkich turizm oldidagi mavjud yoki ehtimoliy muammolar va xavflarni aks ettiradi. U uchta asosiy tarkibiy qismdan iborat: ekologik barqarorlik, turizmning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri va turistik talabning barqarorligi.
Bundan tashqari, Qozog‘iston turli kichik indekslar bo‘yicha bir qator muhim yo‘nalishlarda yuqori natijalarni ko‘rsatmoqda. Mamlakat narx bo‘yicha raqobatbardoshlikda 2-o‘rinni, turizmning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri bo‘yicha 5-o‘rinni, sog‘liqni saqlash va gigiyenada 23-o‘rinni, tabiiy resurslar bo‘yicha 30-o‘rinni, inson kapitali va mehnat bozori bo‘yicha 43-o‘rinni, turizm infratuzilmasi va xizmatlarida 47-o‘rinni, madaniy resurslar bo‘yicha esa 48-o‘rinni egallagan.
Ayniqsa, Qozog‘istonning ayrim kichik indekslardagi ijobiy o‘sishi e’tiborga loyiq. Masalan, viza talablari bo‘yicha mamlakat 57 pog‘onaga yuqorilab, 14-o‘ringa chiqdi. Shuningdek, mehmonxona, restoran va dam olish xizmatlarini ko‘rsatishda raqamli platformalardan foydalanish bo‘yicha ham o‘sish qayd etilib, bu yo‘nalishda Qozog‘iston 29 pog‘onaga ko‘tarilib, 50-o‘rinni egalladi. Kichik va o‘rta biznesning moliyalashtirish imkoniyatlaridan foydalanishi bo‘yicha 11 pog‘onaga (83-o‘rin), 3G mobil tarmog‘i qamrovi bo‘yicha 24 pog‘onaga (75-o‘rin), raqamli to‘lovlardan foydalanish bo‘yicha esa 14 pog‘onaga (50-o‘rin) yaxshilanish kuzatildi.
Infratuzilma toifasidagi umumiy natijalar nisbatan past bo‘lishiga qaramay, ayrim kichik indekslarda ijobiy o‘zgarishlar qayd etilgan. Xususan, havo transporti infratuzilmasi bo‘yicha Qozog‘iston 5 pog‘ona ko‘tarilib, 70-o‘ringa chiqdi. Bundan tashqari, mamlakat turistik xizmatlar va infratuzilma ko‘rsatkichi bo‘yicha 6 pog‘ona yuqorilab, 47-o‘ringa yetdi.
Biroq bu yaxshilanishlar bilan birga, ayrim kichik indekslarda pasayishlar ham mavjud. Qozog‘iston qonun ustuvorligi kichik indeksi bo‘yicha 20 pog‘ona pastlab, 71-o‘rinni egalladi. Shuningdek, mahalliy politsiyaga ishonch ko‘rsatkichi 12 pog‘onaga (80-o‘rin), tunda yolg‘iz sayr qilish xavfsizligi bo‘yicha ko‘rsatkich esa 29 pog‘onaga (77-o‘rin) pasaydi.
Turizmni raqamlashtirish
2021-yildan beri Qozog‘iston turizm sohasida raqamli mahsulotlarni joriy etib kelmoqda. Ulardan biri — «eQonaq» axborot tizimi. U sayyohlarni hisobga olish, turistik oqimni tahlil qilish va migratsiya nazoratini amalga oshirish uchun mo‘ljallangan.
Tizimning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: turizm uchun qulay muhitni yaxshilash; Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksning 518-moddasiga muvofiq xorijiy sayyoh kelgani haqida xabar berishni avtomatlashtirish; joylashtirish obyektlarining yagona reyestrini yaratish; turistik oqimni tahlil qilish; migratsiya nazorati; davlat xavfsizligini oshirish; Bed-Tax turistik yig‘imini hisobga olish infratuzilmasi (faoliyati to‘xtatilgan); turistik xizmatlar sifatini oshirishga qaratilgan servislar.
«... Turizmni raqamlashtirish darajasi bo‘yicha ancha oldinga siljiganimiz yaxshi. Hozirgi vaziyatda mehmonxonalarga “Qazaq Tourism” ishlab chiqqan eQonaq axborot tizimi katta yordam bermoqda. O‘zbekistonda ham shunga o‘xshash e-mehmon tizimi bor, ammo unda ma’lumotlar to‘liq qo‘lda kiritiladi. Qo‘lda kiritishda xatolar bo‘lishi muqarrar, chunki inson omili mavjud. Ayniqsa, xorijliklarning ismlari yoki hujjatlarining seriya raqamlarida xato bo‘lishi tahlilni qiyinlashtirishi mumkin. Gruziya va Ozarbayjonda esa bunday tizimlar umuman yo‘q. eQonaq tizimida sayyoh faqat pasportini taqdim etadi. Tizim ikki soniyada dunyoning 190 dan ortiq turdagi pasportidagi ma’lumotlarni o‘qiy oladi. Endi sayyohlar migratsiya kartalarini to‘ldirish va migratsiya idoralariga borishga vaqt sarflamaydi. Ilgari migratsiya idorasida ro‘yxatdan o‘tish uchun yarim kun ketgan bo‘lsa, endi mehmonxona qabulxonasida mobil ilova orqali ushbu tizim yordamida ro‘yxatdan o‘tish 5 daqiqa davom etadi — shularni bir taqqoslab ko‘ring ...», — deydi Qozog‘iston turizm assotsiatsiyasi direktori Rashida Shaykenova.
31-yanvar 2024-yil holatiga ko‘ra, eQonaq tizimida 316 012 nafar yuridik va jismoniy shaxs ro‘yxatdan o‘tgan. Tizim faoliyat yuritgan davrda eQonaq orqali 2 189 977 nafar sayyoh ro‘yxatga olingan. Yanvar oyida 101 mingdan ortiq bildirishnoma yuborilgan.
Diqqatga sazovor joylar
2020-yil holatiga ko‘ra, Qozog‘istonda Jahon merosi YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan beshta obyekt bor. Ulardan uchtasi madaniy, ikkitasi esa tabiiy ahamiyatga ega. Ular quyidagilar: Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi, Tamg‘ali arxeologik landshafti, Buyuk Ipak yo‘lining Chan’an–Tyanshan yo‘lagidagi obyektlar hamda Sariarqa — Shimoliy Qozog‘iston dashtlari va ko‘llari. Yana 13 ta obyekt ushbu ro‘yxatga kiritilish uchun nomzod hisoblanadi.
Muammolar
Qozog‘istonliklarning 70% i mamlakat ichidagi kurortlarga borishdan ko‘ra chet elda dam olishni afzal ko‘radi. Chunki bu arzonroq, qulayroq va hammaboproq.
«Qozog‘istonga kirib kelayotgan odamlar asosan ishlash uchun keladi. Haqiqiy sayyohlar juda oz. Ularning barchasini sayyoh deb bo‘lmaydi. Kirish sababini 1,2 mln kishi ishbilarmonlik va kasbiy faoliyat deb, 6,5 mln nafardan ortig‘i esa shaxsiy maqsad deb ko‘rsatgan. “Turizm” katagiga esa atigi 81 635 nafar xorijlik belgi qo‘ygan», — deydi geografiya professori Aday Sekenov.
Uning so‘zlariga ko‘ra, Qozog‘istonda raqamlashtirish dasturlari yetarli darajada rivojlanmagan, shu sababli sayyohlar sonini hech kim aniq hisoblamaydi. Davlat kompaniyalari o‘z faoliyatini samarali ko‘rsatish uchun ma’lumotlarni manipulyatsiya qiladi.
Qozog‘iston Hisob qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, Sanoat va turizm qo‘mitasi hisob siyosatini ishlab chiqish, loyihalar taqdimotlari, forum va konferensiyalarga 100 mln tengedan ortiq mablag‘ni samarasiz sarflagan.
Shu bilan birga, mamlakatda turizm markazlariga aylanishi mumkin bo‘lgan ko‘plab tarixiy va go‘zal maskanlar bor. Davlat investorlarni jalb etmoqda, infratuzilma va yil bo‘yi ishlaydigan yangi mehmonxonalar qurmoqda. Biroq sayyohlar yo‘llarning yomonligi, oziq-ovqat va mehmonxona xonalari narxlarining haddan tashqari yuqoriligidan shikoyat qiladi.
Turizm sohasidagi monopolistlar
«Turistik Qamqor» korporativ jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, qozog‘istonliklarning 70% i chet elda dam olishni afzal ko‘radi. Ichki turizm yetarli darajada rivojlanmagani bois buning ajablanarli joyi yo‘q. Qozog‘iston shimolidagi Borovoye kurort qishlog‘ida dam olish Turkiyadagidan qimmatroq.
Turkiyadagi besh yulduzli, barcha xizmatlar narxga kiritilgan (all inclusive) mehmonxonada yetti kun dam olish 250-300 ming tenge (650-780 AQSH dollari) turadi. Borovoyedagi faqat nonushta narxga kiritilgan oddiy mehmonxonada bir haftalik dam olish esa 310 ming tengedan (806 AQSH dollari) boshlanadi.
O‘zbekistonda sanatoriyda o‘n kun dam olish o‘rtacha 120 ming tenge (312 AQSH dollari), Qozog‘istonda esa 150 ming tengedan (390 AQSH dollari) boshlanadi.
Dam olish hududlaridagi mehmonxonalar narxi hammaning ham cho‘ntagiga to‘g‘ri kelavermaydi. Shu bois odamlar juda yomon sharoitdagi uylar va vaqtinchalik turar joylarni ijaraga oladi. Borovoyening mahalliy aholisi esa turizm sohasidagi monopolistlarga aylangan.
Janlay Kansitova Turkiston viloyatidan Borovoyega dam olish uchun kelgan. Oddiy o‘qituvchi oilasi bilan dam olishga bir necha oy davomida pul yig‘gan:
«Borovoyening tabiatini yaxshi ko‘raman, lekin xizmat ko‘rsatish meni hafsalasiz qoldirdi. Bolalarim bilan keldim, tunashga vaqtinchalik uy topishga zo‘rg‘a muvaffaq bo‘ldik. Ko‘rpa-to‘shak kir, idishlar yuvilmagan. Uychada hatto suv ham yo‘q, suvni ko‘chadagi jo‘mrakdan idishlarda tashishga to‘g‘ri keldi».
Qozog‘istonning «Shveytsariyasi» deb ataladigan Borovoye kurorti sayyohlarni noxush hayratda qoldirmoqda: infratuzilma puxta o‘ylanmagan, tabiat esa ifloslangan.
Hozir Borovoye to‘siqlar poytaxtiga aylangan: hamma joy o‘rab tashlangan, hech qayerga bepul kirib bo‘lmaydi. Bir umr bepul bo‘lgan plyaj ham endi pulli. Qozog‘iston prezidenti bundan oldin bir necha bor odamlarning dam olishi uchun munosib sharoit yaratish zarurligini ta’kidlagan.
«Yo‘llar yaxshi bo‘ladi»
Jahon iqtisodiy forumi reytingida avtomobil yo‘llari sifati bo‘yicha Qozog‘iston 108-o‘rinni egallaydi (138 ta mamlakat orasida). Yo‘llarga milliardlab mablag‘ sarflansa-da, hukumat na ularning sifatini yaxshilay oldi, na yo‘l-transport hodisalarini kamaytira oldi. Tarixiy ahamiyatga ega joylar va dam olish hududlariga olib boruvchi yo‘llar shu qadar yaroqsizki, sayyohlar u yerlarga borishni istamaydi.
«QazAvtoJol» milliy kompaniyasi aksiyadorlik jamiyati boshqaruvi raisi Ulan Alipovning so‘zlariga ko‘ra, joriy yildan mamlakat qimmat kapital loyihalardan voz kechib, yo‘llarni tiklashning tejamkorroq usuliga o‘tmoqda.
«Eksimbankdan qarz oldik. Bungacha loyiha-smeta hujjatlarini tayyorladik, tez orada ish boshlaymiz. Ikki yil ichida ishlar bajariladi, yo‘llar yaxshi bo‘ladi. Dam olish hududlariga olib boradigan barcha yo‘llar yuqori sifatli bo‘ladi. 2025-yilga kelib esa mahalliy yo‘llar tarmog‘ining 90% ini yaxshilaymiz», — dedi Alipov.
Aleksandr va Tatyana Buzinnikovlar Qozog‘istonga ilk bor dam olish uchun kelgan. Omsklik bu sayyohlar tabiat va suvdan zavqlanmoqda. Ular kuniga 82 ming tenge (213 AQSH dollari) turadigan juda qimmat mehmonxonani ijaraga olgan:
«Borovoye MDH mamlakatlari orasida rossiyalik sayyohlar eng ko‘p talab qiladigan kurort hisoblanadi. Anchadan beri kelishni istardik, shu yil samolyot chiptalarini oldindan sotib oldik. Mehmonxonani ikki hafta oldin band qildik. Albatta, qimmat, lekin barcha sharoit bor. Shu pulga Dubayga o‘n kunga borishimiz ham mumkin edi. Ammo u yerda hamma narsa sun’iy, Borovoyeda esa haqiqiy, nisbatan daxlsiz qolgan tabiat, dasht xalqlari tarixi va odamlarning turmush tarzi bor. Bularning hammasi biz uchun juda qiziq», — deydi Tatyana.
Mutaxassis Kenenbay Mambetaliyevning fikricha, Qozog‘istonda turizmning deyarli barcha turlarini — ekologik turizmdan ishbilarmonlik turizmigacha — rivojlantirish uchun katta salohiyat mavjud. Biroq mamlakatda bu sohani tartibga soluvchi qonunlar yo‘q.
«Bugungi kunda sayyohlarning xavfsizligi yetarli darajada ta’minlanmagan. Davlat qo‘llab-quvvatlashi, viza va migratsiya nazoratini soddalashtirish, transport qatnovini qulaylashtirish hamda turistik obyektlar uchun zarur infratuzilmani yaratish kerak. Shundagina turizm Qozog‘iston iqtisodiyotining daromadli tarmog‘iga aylanadi», — deydi Mambetaliyev.
Turizm sanoati qo‘mitasi boshqarmasi rahbari Abay Qojamjarovning so‘zlariga ko‘ra, o‘tgan yili mamlakatda sohani rivojlantirish bo‘yicha katta umid bog‘lanayotgan davlat dasturi ishlab chiqila boshlandi. Uning bandlaridan biri elektron vizani bir necha soat ichida berishdir. Hozir bu jarayon uch kun davom etadi.
«Biz xalqaro tajribani o‘rganmoqdamiz. Asosiy muammo — malakali kadrlar va mablag‘ yetishmasligi. Chexiya turizm marketingiga yiliga 100 mln dollar sarflasa, Qozog‘iston reklama uchun hatto 1 million dollar ham ajratmaydi. Bu masalani ko‘targanimizda, uni doimo keyinga qoldirishadi va natijada masala ochiq qoladi», — deydi Qojamjarov.
2023-yilda respublika budjetidan milliy turistik mahsulotni shakllantirish va uni xalqaro hamda ichki bozorlarda targ‘ib qilish uchun 1,1 milliard tenge (2,87 mln AQSH dollari) ajratish rejalashtirilgan. Bu 2017-yildagi xarajatlardan besh baravar ko‘p.
Havolalar
«Qozog‘iston» sayohat qo‘llanmasi — Vikisayohatda