Turizm Qirg‘izistonda nisbatan rivojlangan, biroq turizm sanoatining rivojlanishi kam miqdordagi investitsiyalar tufayli sekinlashmoqda. Issiqko‘l (maydoni bo‘yicha dunyodagi 30 ta eng yirik ko‘l qatoriga kiradi va eng chuqur ko‘llar ro‘yxatida yettinchi o‘rinni egallaydi) hamda Tyanshan tog‘lari sayyohlar orasida nisbatan mashhur yo‘nalishlardir. Mamlakat mehmonlarini jalb qiluvchi asosiy soha — tog‘ turizmi — Qirg‘iziston hududining 3/4 qismidan ortig‘ini tog‘lar egallaydi. Uning shimoli-sharqiy qismi Tyanshan, janubi-g‘arbiy qismi esa Pomir-Oloy tog‘lari hududida joylashgan. Bu yerda uchta yetti ming metrlik cho‘qqi: (Lenin cho‘qqisi, G‘alaba cho‘qqisi va Xontangri cho‘qqisi) hamda tog‘li va tekislik landshaftlarining qariyb 160 turi mavjud. Rossiyalik turoperatorlar asosan plyaj turizmiga e’tibor qaratib, rossiyaliklarga Issiqko‘lga yoki issiq buloqlarga dam olish yo‘llanmalarini taklif qiladi. Buning afzalliklari — to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviareyslar, turar joy va xizmatlarning arzonligi, viza talab qilinmasligi hamda til to‘sig‘ining yo‘qligi. Mamlakat o‘zining mashhur sharqona mehmondo‘stligi. Qirg‘iz milliy taomlari to‘yimli va o‘ziga xos. Qirg‘iziston dunyoviy davlat bo‘lsa-da, mahalliy aholining ko‘pchiligi musulmon an’analariga amal qiladi. Bu esa sayyohlarning xulq-atvoriga muayyan cheklovlar qo‘yadi.
Qirg‘izistonga sayohat qilish uchun eng qulay davrlar apreldan iyungacha va sentabrdan noyabrgacha. Yozda shaharlarda havo issiq bo‘ladi, tog‘li hududlar va ko‘llar atrofida esa salqinroq (masalan, iyun oxiridan avgust oxirigacha bo‘lgan davr Issiqko‘lda dam olish uchun eng yaxshi mavsumdir). 2000-yillarning boshida mamlakatga yiliga o‘rtacha 450 mingga yaqin sayyoh kelgan. Ularning aksariyati sobiq Sovet Ittifoqi mamlakatlaridan bo‘lgan. Keyinchalik sayyohlar oqimi oshib, ularning soni Qirg‘iziston aholisi soniga yaqinlashdi: 2013-yilda respublikaga 3,076 million kishi tashrif buyurdi, ularning mutlaq ko‘pchiligi MDH mamlakatlari aholisi (2921,6 ming kishi) edi.
2018-yilda Britaniyadagi bekpekerlar (mustaqil sayohatchilar) jamiyati Qirg‘izistonni sarguzashtli sayohatlar uchun dunyodagi eng yaxshi yo‘nalishlar orasida beshinchi o‘ringa qo‘ydi va mamlakatni sarguzashtlar sirini yashirgan maskan deb ta’rifladi.
Diqqatga sazovor joylar
Ilmiy-ommabop «National Geographic» jurnali Qirg‘izistondagi sayyohlarga borish tavsiya etiladigan sakkizta yovvoyi tabiat maskanini sanab o‘tdi: «Qirg‘iziston shaharlarida sovet uslubidagi ko‘plab binolar, keng bozorlar va rang-barang masjidlar bor. Ammo Bishkek va O‘shdan tashqariga chiqsangiz, mo‘jizaga duch kelasiz — baland tog‘ ko‘llari, qorli cho‘qqilar va yong‘oqzorlarni ko‘rasiz», — deb yozgan nashr va o‘z tanloviga quyidagi maskanlarni kiritgan:
- Ola-Archa milliy bog‘i — Bishkekdan 40 kilometr uzoqlikda joylashgan. Mamlakatdagi eng mashhur tabiiy hududlardan biri. Qirg‘iz tilida «ala-archa» «ola-bula archa» degan ma’noni bildiradi. Mahalliy aholi bu o‘simlikdan uy-joylarini yovuz ruhlardan himoya qilish uchun foydalanadi.
- Ko‘l-Suu — Xitoy bilan chegaraga yaqin baland tog‘ hududidagi ko‘l. U yerga borish uchun Norindan avtomobilda to‘rt soat yurish, keyin esa piyoda yoki otda yo‘lni davom ettirish kerak.
- Lenin cho‘qqisi — Tojikiston bilan chegarada joylashgan. Yetti ming metrdan baland cho‘qqilardan biri, Markaziy Osiyoning eng yuksak cho‘qqilaridan hamda Qirg‘izistondagi eng mashhur cho‘qqilardan biridir. Tajribali alpinistlar har yili uni zabt etishga intiladi.
- Arslonbob — dunyodagi eng katta yong‘oqzorlardan biri. Miloddan avvalgi III asrdayoq bu joy ko‘chib kelgan aholining e’tiborini tortgan, bugun esa turli mamlakatlardan sayyohlarni jalb etmoqda.
- Milliy tabiat bog‘i «Sarkent» Batken viloyatida joylashgan, u yerda o‘tovlar shaharchasi bor.
- Ola-Ko‘l — Teskey Olatovning qorli tog‘ tizmasida, 3532 metr balandlikda joylashgan ko‘l. U yerga faqat piyoda yetib borish mumkin va buning uchun bir kundan ortiq vaqt kerak bo‘ladi.
- Shaar sharsharasi Norin viloyatidagi Boshqayindi darasida, 3200 metr balandlikda joylashgan. U Markaziy Osiyodagi eng katta beshta sharsharadan biri.
- Tosh-Rabot — tarixda Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab harakatlangan savdogarlar va karvonlarning asosiy to‘xtash joyi bo‘lgan. Karvonsaroy Otboshi tog‘lari orasidagi vodiyda qurilgan. Bugun sayyohlar kichik haq evaziga bu yerga tashrif buyurishi mumkin. Yaqindan ko‘lga hamda Chatirko‘l qo‘riqxonasiga olib boruvchi piyoda yo‘laklar o‘tadi.
- Bo‘konboyevo — Issiqko‘l sohilidagi kichik qishloq bo‘lib, saqlanib qolgan an’analari bilan sayyohlarni jalb etadi. Bu yerda ovchi qushlar ishtirokidagi ov o‘yinlari namoyish etiladi yoki ot minish taklif qilinadi.
Qirg‘iziston poytaxtida: Davlat tarix muzeyi, Markaziy masjid (Markaziy Osiyodagi eng katta masjid), mahalliy bozorlar (eng mashhur ikkitasi — O‘sh bozori va «Do‘rdoy»). Bishkek yaqinida issiq buloqlari bor go‘zal daralar mavjud. Masalan, Olamudin darasidagi «Issiq buloqlar» kurortida radonli buloq joylashgan.
Tarixiy O‘sh shahri — mamlakatning eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Unda qadimiy mahalla (o‘zbeklar yashaydigan dahasi) bor. Shahar markazida Sulaymon-Too tog‘i joylashgan — u mamlakatda YUNESKOning madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan ilk obyektdir.
Issiqko‘l ko‘li sovet davridan beri mashhur kurort hisoblanadi. Uning ko‘plab sanatoriylari, pansionatlari va dam olish uylari, asosan, Cho‘lponota shahri va uning atrofida joylashgan. Ko‘lning janubiy tomonini tog‘lar o‘rab turadi, shimolida esa o‘rmonlar o‘sadi. Bu yerda sog‘lomlashtiruvchi dam olish uchun barcha sharoitlar mavjud: tog‘ havosi, toza va salqin suv, shifobaxsh balchiq hamda mineral buloqlar. Issiqko‘lning janubiy sohilida, Tosor qishlog‘i yaqinida kanyon — Ertak kanyoni (Kanyon ertagi) joylashgan. U ming yillar davom etgan muzlik, suv va shamol eroziyasi natijasida hosil bo‘lgan va tosh hamda loydan yasalgan g‘aroyib shakllardan iborat. Uni ko‘pincha Katta kanyon bilan qiyoslashadi. Shuningdek, Cho‘lponotadan 60 km uzoqlikdagi Grigoryev darasi va undan naridagi Semyonov darasi ham diqqatga sazovor. Ko‘lning sharqida Qorako‘l shahri joylashgan. Unda tog‘-chang‘i kurorti.
Har bir viloyatda bir nechta o‘tovli lagerlar (o‘tov kempingi) bor. Ular sayyohlarga xizmat ko‘rsatadi — o‘tovlar sayyohlar uchun maxsus jihozlangan, ularning ichki bezagi esa qirg‘iz xalqining an’analarini aks ettiradi. Bunday lagerlar Issiqko‘l sohilida ham bor. Eng ko‘zga ko‘ringan (va olis) lagerlardan ayrimlari Tosh-Rabotda, Norin viloyatida (shahar tashqarisidagi «tosh uy» hududida, Norin shahri yaqinida hamda baland tog‘dagi So‘nko‘l sohilida), shuningdek, Jetio‘g‘uz («Yetti buqa») vodiysida, Jetio‘g‘uz tumanida, Qorako‘l shahri yaqinida, Issiqko‘l bo‘yida joylashgan. Shuningdek, Ko‘kjar qishlog‘idagi «Supara» etnomajmuasi Olamudin tumanida.
Hozirgi vaqtda Qirg‘izistonda ekologik toza turizmni rivojlantirish uchun bir qator sa’y-harakatlar amalga oshirilmoqda. Shveytsariyaning madaniy taraqqiyot bilan shug‘ullanuvchi Helvetas tashkiloti bir necha shunday loyihaga, jumladan, «Shepard hayoti» va «Jamoalarga asoslangan turizm» loyihalariga homiylik qilgan. Qirg‘izistondagi ko‘plab sayyohlik kompaniyalari mamlakatga keladigan sayyohlar uchun «eko-» so‘zi juda jozibador eshitilishini yaxshi biladi. Shu sababli, atrof-muhitga ta’siri kam bo‘lgan tadbirlarni rivojlantirish yoki «iz qoldirmaydigan» kempinglar tashkil etish uchun hech qanday ish qilmasa ham, o‘z tashkilotini shu so‘z bilan ta’riflashga moyil. Kelgan sayyohlarni atrofdagi tabiatning go‘zalligi jalb etadi.
2010-yilda Qirg‘iziston turizm bilan bog‘liq tashkilotlarning uch mintaqani qamrab olgan birlashmasi — The Region Initiative (TRI) mintaqaviy tashabbusiga qo‘shildi. TRI Janubiy Osiyo, Markaziy Osiyo va Sharqiy Yevropa o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘in vazifasini bajaradi. Bu tashabbusga quyidagi mamlakatlar ham qo‘shilgan: Armaniston, Bangladesh, Hindiston, Gruziya, Qozog‘iston, Pokiston, Nepal, Tojikiston, Rossiya, Shri-Lanka, Turkiya, Ukraina va O‘zbekiston.
Statistika
Qirg‘izistonga kelganlarning aksariyati quyidagi mamlakatlardan bo‘lgan:
Havolalar
Sayohat qo‘llanmasi «Qirg‘izistonda turizm» Vikisayohatda (ingl.)
- Qirg‘izistonda turizm — havolalar katalogida: Curlie (dmoz)
- «Shveysariyaning tog‘ yaylovlariga o‘xshaydi». Qirg‘iziston bo‘yicha to‘liq qo‘llanma: bu mamlakatda dam olish haqida sayyoh bilishi kerak bo‘lgan barcha ma’lumotlar // Lenta.ru, 24-iyul, 2023-yil
- Qirg‘iziston — Globetrooper saytida Arxiv nusxasi (3-mart 2016) — Wayback Machine
- Qirg‘iziston va Tojikistonda tog‘ turizmi hamda barqarorlik: tadqiqotlar sharhi // ucentralasia.org
- Qirg‘izistonda alpinizm va tog‘ piyoda sayohatlari (trekking) //asiamountains.net (havola ishlamaydi)