| Bibi-Xonim masjidi | |
|---|---|
| o‘zb. Bibi-Xonim masjidi / Биби-Хоним масжиди | |
| Bibi-Xonim masjidiga kirish qismi | |
| 39°39′38″ sh. k. 66°58′47″ sh. u.HGЯO | |
| Turi | Bibi-Xonim masjidi |
| Mamlakat |
|
| Shahar | Samarqand |
| Diniy mansubligi | Islom |
| Me’moriy uslub | Islom me’morchiligi |
| Asos solingan sana | 1404 |
| Qurilishi | 1399—1404 yillar |
Bibi-Xonim masjidi (so‘zma-so‘z «katta malika») (rasmiy nomi — jome yoki juma masjidi Masjidi jome) (o‘zb. Bibi-Xonim masjidi / Биби-Хоним масжиди) — 1399—1404-yillarda Samarqandda barpo etilgan me’moriy yodgorlik. Bu muhtasham jome masjid Amir Temur tomonidan qurdirilgan bo‘lib, nafis koshinlar, o‘yma marmar va devoriy naqshlar bilan boy bezatilgan. XX asr oxirida xarobalardan qayta tiklangan. Yodgorlik Islom Karimov ko‘chasida.
Masjidning bunyod etilishi
Masjidni Amir Temur zafarli harbiy yurish qilib Hindistondan qaytgach qurishni buyurgan. Qurilish may oyida 1399 yilda boshlangan. Bo‘lajak masjidning joylashadigan o‘rnini Temurning o‘zi tanlagan. Qurilishga turli mamlakatlardan — Hindiston, Eron, Xorazm, Oltin O‘rda kabi o‘lkalardan kelgan ustalar jalb qilingan. Sentabr oyiga kelib, 1404 yilda majmuaning asosiy qismi allaqachon qurib bitkazilgan edi. Masjid hovlisida bir vaqtning o‘zida 10 ming kishi namoz o‘qishi mumkin bo‘lgan.
Tarixchi G‘iyosiddin Ali shunday xabar beradi: «Yakshanba kuni — ramazon oyining 4-kunida, 801-yilda (bizning yil hisobimizda 1399-yilda) mohir muhandislar va tajribali ustalar yulduzlar orqali oldindan belgilangan xayrli vaqtda qurilish poydevorini qo‘ydilar. Ozarbayjon, Fors, Hindiston va boshqa mamlakatlardan kelgan ikki yuz nafar toshyo‘nar masjidning o‘zida ishladi, 500 kishi esa tog‘larda toshlarni yo‘nib, shaharga jo‘natish uchun tinimsiz mehnat qildi. Dunyoning turli burchaklaridan taxt poyiga yig‘ilgan usta va hunarmandlar guruhlari o‘z sohasi bo‘yicha bor mahorati va g‘ayratini ishga soldi. Qurilish materiallarini jamlash uchun Hindistondan tog‘dek keladigan 95 ta fil Samarqandga keltirilib, ishga solindi». Ishni tezlashtirish maqsadida Temur qurilishning ayrim qismlarini nazorat qilishni turli shahzodalar va amirlarga topshirdi. Ular ishni tez va puxta bajarib, o‘z sadoqatlarini ko‘rsatishga intildilar. Peshtoq ravog‘i, masjidning asosiy binosi, devorlar va ravoqli yo‘laklar inshootning hajmli maketiga ega bo‘lgan bosh quruvchi rahbarligidagi ustalar guruhlari tomonidan barpo etildi. Bu haqda qadimiy miniatyuralarda ham hikoya qilinadi.
Temur masjid qurilishini bor-yo‘g‘i bir necha oy nazorat qildi. Ko‘p o‘tmay, u yana bir necha yil davom etadigan yangi harbiy yurish — bu safar Usmonli imperiyasiga qarshi yurish bilan band bo‘ldi. Qurilish esa uning ishtirokisiz davom etdi. Xalq orasidagi rivoyatlar masjid qurilishidagi xizmatlarni Amir Temurning sevimli rafiqasi — Saroymulk xonimga bog‘laydi. Masjidning ikkinchi nomi ham uning sharafiga qo‘yilgan. Rivoyatga ko‘ra, amirning go‘zal rafiqasi Bibi-Xonim eri qaytguniga qadar unga sovg‘a sifatida dunyoda tengi yo‘q masjid qurdirishni niyat qilgan. Aslida esa uzoq yurishdan qaytgan Temur masjid peshtog‘i o‘zi istagan darajada mahobatli emasligidan qattiq g‘azablangan. Har holda, u qarshisida turgan va uning rafiqasi.
Qurilishning yakuniy bosqichi
1404-yil sentabrida masjidni ko‘rishga kelgan Temur g‘azablanib, qurilishni nazorat qilgan amaldorni qatl etishni buyurdi. Hukmdor kirish peshtog‘ini buzib, uning o‘rniga yangisini qurishni amr qildi. Poydevor yonidan chuqurlar qazildi, tayanchlar mustahkamligini yo‘qotib qulab tushishi uchun devor g‘ishtlari ajratib olindi. Temur kasal bo‘lsa-da, o‘zini ish ketayotgan joyga ko‘tarib borishni buyurardi. «Keyin, — deb yozadi de Klavixo o‘z kundaligida, — u yerga qaynatilgan go‘sht olib kelishni va uni chuqurda ishlayotganlarga xuddi itlarga tashlagandek tashlashni buyurardi; ba’zan o‘zi ham qo‘llari bilan go‘sht tashlar va ishchilarni shu qadar qizishtirardiki, hayratda qolardingiz; ba’zan esa chuqurlarga pul tashlashni buyurardi. Bu qurilishda ham kecha-yu kunduz ishlashdi; ko‘cha o‘tkazish ishlari singari, qor yog‘a boshlagani sababli u ham to‘xtadi». Markaziy ravoq ustidan qudratli ark qurildi. Ulkan qo‘sh gumbaz qirq metr balandlikka ko‘tarilgan edi. Quduqli hovlini to‘rt va to‘qqiz qator qilib tiklangan son-sanoqsiz ustunlar o‘rab turardi. Ularning soyasida juma kuni peshin namozi paytida o‘n minglab mo‘minlar joynamozlarini yoyishardi.
O‘yma marmar bilan bezatilgan keng va mahobatli peshtoqqa yetti xil metall, jumladan, oltin va kumush qotishmasidan quyilgan darvoza tavaqalari o‘rnatilgan edi. Darvoza ochilganda yupqa metall tebranib, jarangdor ovoz chiqarardi.
Asosiy gumbaz ostida son-sanoqsiz chiroqlar va qandillar yorug‘i ham doimiy nimqorong‘ilikni tarqata olmasdi. Shu yerda zinapoyali minbardan Qur’onning muqaddas suralarini tilovat qilayotgan imomning bir maromdagi ovozi taralardi. Sharafiddin al-Yazdiy bejiz bunday demagan: «Agar uning maqsurasi (максура) ravog‘iga qiyos izlasang, Somon yo‘li va osmon gumbazidan boshqa hech narsani tilga olib bo‘lmaydi. Agar osmon unga o‘xshamaganida, gumbaz yagona bo‘lardi; agar Somon yo‘li unga juft bo‘lmaganida, ravoq ham yagona bo‘lardi. Yetti metall qotishmasidan yasalgan ulkan darvozalarining tovushi yetti iqlimdagi namozxonlarni islom uyiga chorlaydi. Uning devorlaridagi «Kahf» surasi harflari va so‘zlari hamda Qur’onning boshqa ajoyib oyatlari nur sochib tovlanadi».
Bibi-Xonim masjidini to‘ldirib turgan Saroymulk xonim madrasasidan burchakda joylashgan sakkiz qirrali maqbara saqlanib qolgan. U koshinli va rangli naqshlar bilan bezatilgan.
Masjid hovli atrofida shakllangan me’moriy rejaga ega (78х64 м). To‘g‘ri to‘rtburchak hovlining asosiy o‘qi bo‘ylab kirishning tantanavor peshtog‘i va hovlining ichkari qismida masjidning asosiy gumbazli binosi joylashgan. Hovlining ko‘ndalang o‘qida peshtoq va gumbazga ega ikkita bir xil bino bor. Ushbu 4 ta asosiy bino ko‘p gumbazli galereya orqali tutashgan bo‘lib, u 400 ta tosh ustunga tayanadi.
O‘zbekiston mustaqilligi yillarida masjid binolari katta miqyosda ta’mirlanib, qayta tiklandi.
Bibi-Xonim masjidi Samarqand davlat muzey-qo‘riqxonasining filialidir.
Fotosuratlar
Adabiyotlar
- Bibi-Xonim // Berezna — Botokudi. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1950. — B. 134-135. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [51 jildda] / bosh muharrir S. I. Vavilov ; 1949—1958, j. 5).
Havolalar
- Bibi-Xonim jome masjidi (havola ishlamaydi)
- Samarqand fotosuratlarda. «Bibi-Xonim jome masjidi» albomi (havola ishlamaydi)
- Bibi-Xonim, Samarqand
