Qashqadaryo viloyati

Viloyat
Qashqadaryo viloyati
o‘zb. Qashqadaryo viloyati / Қашқадарё вилояти
38°50′ sh. k. 66°05′ sh. u.HGЯO
Davlat
Tarkibiga kiradi 14 ta tuman
Ma’muriy markazi Qarshi
Viloyat hokimi Murotjon Berdialiyevich Azimov
Tarix va geografiya
Tashkil etilgan sana 20-yanvar 1943
Maydoni

28 570 km²

  • (4- o‘rin)
Balandligi 480 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Eng yirik aholi punkti Qarshi, Shahrisabz
Boshqa yirik aholi punktlari Shahrisabz, G‘uzor, Koson, Kitob, Muborak, Yakkabog‘
Iqtisodiyot
YaIM 19,5 trln so‘m (2026)
 • o‘rin 4-o‘rin
Aholi
Aholi

3 731 773 kishi (2026)

  • (3-o‘rin)
Zichligi 108 kishi/km² (10-o‘rin)
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi UZ-QA
Kod: ISO 3166-2 UZ-QA
Avtomobil raqamlari kodi 18 (eski), 70-74 (yangi, 01.10.2008 dan)

Rasmiy sayt
Кашкадарьинская область на карте
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Qashqadaryo viloyati (o‘zb. Qashqadaryo viloyati / Қашқадарё вилояти) — ma’muriy-hududiy birlik bo‘lib, O‘zbekiston tarkibiga kiradi. Ma’muriy markazi — Qarshi.

Dastlab viloyat hududidan oqib o‘tadigan Qashqadaryo daryosi nomiga ko‘ra Qashqa-Daryo viloyati deb atalgan. Keyinchalik uning nomi Qashqadaryo viloyati shakliga o‘zgargan.

Tarix

Bu zaminda voyaga yetgan Spitamen o‘z qahramonligi bilan Aleksandr Makedonskiyni miloddan avvalgi 329-yilda hayratda qoldirgan. Bu zamindan yana Amir Temur yetishib chiqib, Temuriylar saltanatiga asos solgan.

Eron hududidan Kopetdog‘ tog‘ tizmalari bilan ajralib turadigan bu keng o‘lkalar tabiiy sharoitlarining nihoyatda xilma-xilligi bilan ajralib turadi.

Kopetdog‘ning shimoliy etaklari, Eron tog‘ tizmalari etaklari singari, tog‘ soylarining suvidan kichik miqyosda foydalanishga qulay. Shimol va shimoli-sharqqa tomon esa janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga yo‘nalgan Tajang (Harirud), Murg‘ob, Amudaryo, Qashqadaryo, Zarafshon va ancha uzoqdagi Sirdaryo vodiylari kesib o‘tadigan bepoyon cho‘llar joylashgan. Tajang va Murg‘ob Qoraqum cho‘li qumlari orasida yo‘qolib ketadi; qadimda Qashqadaryo va Zarafshon Amudaryoga quyilgan; Amudaryo va Sirdaryo esa o‘z suvlarini Orol dengiziga olib boradi.

Qashqadaryo viloyati ilk bor O‘zbekiston SSR tashkil topgan 1925-yilda tuzilgan va atigi bir yil mavjud bo‘lgan. Viloyat qayta 20-yanvar 1943-yilda SSSR Oliy Soveti Prezidiumining farmoni bilan tashkil etilgan. Uning tarkibiga Qarshi (ma’muriy markaz) va Shahrisabz shaharlari, shuningdek, Buxoro viloyatidan Beshkent, G‘uzor, Dehqonobod, Qamashi, Qarshi, Koson, Kitob, Chiroqchi, Shahrisabz va Yakkabog‘ tumanlari ajratib olingan. 1943-yilda Ko‘kbuloq va Miraki tumanlari tashkil etilgan, ammo 1957-yildayoq tugatilgan. 1959-yilda Shahrisabz viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomidan mahrum bo‘lgan.

25-yanvar 1960-yilda viloyat tugatilib, uning hududi Surxondaryo viloyatiga o‘tkazilgan. 7-fevral 1964-yilda Qashqadaryo viloyati G‘uzor, Qarshi, Koson, Shahrisabz va Yakkabog‘ tumanlari hamda Qarshi va Shahrisabz shaharlari tarkibida qayta tiklangan.

1964-yilda Qamashi va Chiroqchi, 1968-yilda Kitob, 1970-yilda Ulyanov, 1971-yilda Dehqonobod, 1975-yilda Nishon, 1977-yilda Usmon Yusupov, 1978-yilda Muborak, 1980-yilda Talimarjon, 1981-yilda Ko‘kdala tumani. 1979-yilda viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini olganlar: Kitob va Muborak; 1980-yilda bu maqomni Koson ham olgan.

1986—1989-yillarda Qashqadaryo viloyatining rahbari — O‘zbekiston Respublikasining 1-prezidenti Islom Karimov.

Qadim zamonlarda Amudaryo suvining bir qismi Orol dengizidan janubi-g‘arbdagi Sariqamish botig‘ini to‘ldirib, Qoraqum orqali Kaspiy dengizi tomon cho‘zilgan O‘zboy o‘zaniga oqib ketgan. Biroq miloddan avvalgi I ming yillik boshlarida O‘zboy o‘zani, aftidan, qurib qolgan.

Daryolar — Zarafshon va Amudaryo oralig‘ida joylashgan bu hudud qadimda Qadimgi Yunoniston va Xitoy yilnomalarida Janubiy Sug‘d va Janubiy Turon nomlari bilan tilga olingan.

Qarshiga kelgan har bir kishi Qashqadaryo daryosining ikki qirg‘og‘ini bog‘lovchi noyob inshootlardan biri — g‘isht va toshdan qurilgan ko‘prikni ko‘rishga intiladi[manba 2417 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qadimda Markaziy Osiyoda pishiq g‘ishtdan ravoqli ko‘priklar qurish keng tarqalgan edi. Bizgacha yetib kelgan qadimiy ko‘priklar XIV asrning 2-yarmi — XVI asrlarga mansub.

Ular orasida Amir Temur bunyod ettirgan Qashqadaryo ustidagi ko‘prik eng kattasi hisoblanadi. Daryo o‘zanidan o‘tuvchi g‘ishtin ko‘prik keng va past ravoqlar bilan bog‘langan 12 ta mustahkam tayanchga tayanadi.

Bu ancha yirik muhandislik inshootidir: ko‘prikning uzunligi — 122 m, eni — 8,2 m. Tayanchlarning o‘ziga xos relyefi, ravoqlarning nafis chiziqlari va ko‘prik ustki yuzasining yengil egilishi mustahkam hamda barqaror inshootning ta’sirchan me’moriy qiyofasini yaratadi.

2016-yilda prezident Islom Karimov tashabbusi bilan Qashqadaryo ustidagi tarixiy ko‘prik tubdan rekonstruksiya qilinib, uning atrofida umumiy maydoni 24 ga bo‘lgan zamonaviy dam olish hududi barpo etildi.

Viloyatda 997 ta tarixiy yodgorlik mavjud. Shahrisabz shahri YUNESKOning Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. 2006-yilda ham xalqaro YUNESKO tashkiloti tashabbusi bilan Qarshi shahri o‘zining 2700 yilligini nishonladi.

Geografiya

Qashqadaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy qismida, Qashqadaryo daryosi havzasida, Pomir-Oloy tog‘larining g‘arbiy yonbag‘rida joylashgan. Viloyatning maydoni — 28 570 km² bo‘lib, Belgiya yoki Niderlandiya kabi mamlakatlarning maydoni bilan qiyoslash mumkin.

Janubi-sharqda Surxondaryo viloyati, shimoli-g‘arbda Buxoro viloyati, shimolda Navoiy va Samarqand viloyatlari bilan, g‘arbda esa Lebap viloyati (Turkmaniston), sharqda Panjikent tumani (nohiyasi) orqali Sug‘d viloyati (Tojikiston) bilan chegaradosh.

Hududda yoqilg‘i va gaz kondensati resurslarining salmoqli zaxiralari mavjud: Sho‘rtan, Olan, Pomuq, Tavakkal, Hujum va boshqalar.

Кашкадарьинская область Хисарские горы природные пейзажи
Qashqadaryo viloyati Hisor tog‘larining tabiiy manzaralari
Кашкадарьинской области
Qashqadaryo viloyatining tabiiy manzarasi

Iqlim

Iqlimi — kontinental, quruq, ayrim joylarda subtropik.

Aholi

1-avgust, 2022-yil holatiga ko‘ra Qashqadaryo viloyati aholisi 3,438,600 kishini tashkil etgan. Viloyat 3-o‘rinda bo‘lib, O‘zbekistonning 14 ta hududi ichida yetakchilardan biri hisoblangan.

Milliy tarkib

Qashqadaryo viloyati aholisining 2021-yildagi milliy tarkibi:

Ro‘yxatda viloyatda soni 150 kishidan ortiq bo‘lgan millatlar ko‘rsatilgan.

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Qashqadaryo viloyatining ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Viloyat 14 ta tumandan iborat:

  1. Chiroqchi tumani (markazi — Chiroqchi);
  2. Dehqonobod tumani (markazi — shaharcha Qorashina);
  3. G‘uzor tumani (markazi — G‘uzor);
  4. Qamashi tumani (markazi — Qamashi);
  5. Qarshi tumani (markazi — Beshkent);
  6. Koson tumani (markazi — Koson);
  7. Kasbi tumani (markazi — shaharcha Mug‘lon);
  8. Kitob tumani (markazi — Kitob);
  9. Mirishkor tumani (markazi — shaharcha Yangi Mirishkor);
  10. Muborak tumani (markazi — shaharcha Yangi Mirishkor);
  11. Nishon tumani (markazi — Yangi Nishon);
  12. Shahrisabz tumani (markazi — Shahrisabz);
  13. Yakkabog‘ tumani (markazi — Yakkabog‘);
  14. Ko‘kdala tumani (markazi — Yettitom).

Iqtisodiyot

Sanoatning asosiy tarmoqlari: yoqilg‘i-energetika, qurilish materiallari ishlab chiqarish, yengil sanoat, oziq-ovqat sanoati hamda un va yorma ishlab chiqarish.

Viloyat uglevodorod xomashyosini (neft, gaz, kondensat) qazib olish va tabiiy gazni qayta ishlash bo‘yicha mamlakatda 1-o‘rinni egallaydi. Xorijiy investorlar ishtirokidagi 14 ta qo‘shma korxona faoliyat ko‘rsatadi.

Viloyatdagi eng yirik sanoat korxonalari:

  • «O‘zgeoburneftgaz» aksiyadorlik kompaniyasi,
  • «Muborakneftgaz» unitar sho‘ba korxonasi,
  • «Sho‘rtanneftgaz» unitar sho‘ba korxonasi,
  • «Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi» unitar sho‘ba korxonasi,
  • Muborak gazni qayta ishlash zavodi,
  • Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodi,
  • Talimarjon davlat tuman elektr stansiyasi.

2017-yilda «LUKOYL» OAJ O‘zbekistondagi Janubi-g‘arbiy Hisor loyihasining asosiy bosqichi doirasida muhim ishlab chiqarish va texnologik obyektlarni muvaffaqiyatli ishga tushirdi. Ishga tushirilgan obyektlar orasida yiliga 4,4 mlrd kub. m nominal quvvatga ega gazni kompleks tayyorlash qurilmasi, gazni dastlabki tayyorlash qurilmasi hamda to‘rtta gaz yig‘ish punkti mavjud.

Ushbu obyektlarning ishga tushirilishi natijasida Hisor konlar guruhida gaz qazib olish loyihaviy darajaga — sutkasiga qariyb 14 mln kub. m yoki yiliga 5 mlrd kub. m ga yetkazildi. Hozirgi vaqtda konlarning ekspluatatsion fondi 37 ta qazib olish qudug‘idan iborat.

Loyiha doirasida, shuningdek, 300 km yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari, ikkita elektr podstansiyasi va 126 km kirish avtomobil yo‘llari qurildi. Loyiha obyektlariga 64 ming kubometr beton quyildi, qariyb 12 ming tonna metall konstruksiya va 4 ming tonnadan ortiq uskunalar o‘rnatildi, 286 km liniyaviy quvurlar yotqizildi.

Hisor konlar guruhini jihozlash ishlari faol olib borilgan davrda qurilish maydonchasida pudratchi tashkilotlarning qariyb 3500 nafar ishchisi, «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani»ning («LUKOYL» OAJ sho‘ba korxonasi) 250 nafar mutaxassisi hamda 350 dan ortiq maxsus texnika jalb qilingan.

Qishloq xo‘jaligining asosiy tarmoqlari: paxtachilik, mo‘ynali hayvonlar yetishtirish, bog‘dorchilik va uzumchilik, go‘sht-sut chorvachiligi, qo‘ychilik va pillachilik.

2013-yilda ekin maydonlari taxminan 680 000 ga ni tashkil etgan (ularning qariyb yarmi yaylovlarga to‘g‘ri kelgan), viloyatda 8025 ta fermer xo‘jaligi faoliyat yuritgan va ular 744 400 ga maydonni egallagan. Fermer xo‘jaliklari kichik bo‘lib, har biriga o‘rtacha 92,7 ga yer va 13 nafar band kishi to‘g‘ri kelgan.

Mintaqaning yetakchi ekini bug‘doy bo‘lgan: uning ekin maydonlari 235 700 ga ni, o‘rtacha hosildorligi esa 38,7 s/ga ni tashkil etgan. 2013-yilda bug‘doy hosilining 85% i fermer xo‘jaliklarida yetishtirilgan.

Tarqalishi bo‘yicha 2-o‘rinda g‘o‘za bo‘lib, 2013-yilda undan 424 000 tonna hosil 162 600 ga maydonda yig‘ib olingan. Shuningdek, 2013-yilda viloyatda 7000 ga yerda kartoshka (126 300 tonna), 15 600 ga yerda sabzavot (254 600 tonna) yetishtirilgan.

2014-yil boshida viloyatda 1 267 700 bosh qo‘y va echki bo‘lgan. 2013-yildagi chorvachilik mahsulotlarining yillik ko‘rsatkichlari quyidagicha: tirik vaznda 219 000 tonna go‘sht, 829 400 tonna sut, 279,6 mln dona tuxum, 5000 tonna jun.

Transport

Umumiy foydalanishdagi temir yo‘llarning jami uzunligi — 494,4 km. Umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llarining jami uzunligi — 3500 km (shundan takomillashtirilgan qoplamali yo‘llar — 1500 km).

Hokimlar

  1. Xidirov Temir Po‘latovich (1991-1995),
  2. Parmonov Ozod Davronovich (29.11.1995-03.06.1998),
  3. Begmatov Shuhrat Rahimovich (03.06.1998-28.07.2000),
  4. Hamidov Baxtiyor Sultonovich (28.07.2000-26.12.2002),
  5. Zayniyev Nuriddin Zayniyevich (26.12.2002-2011),
  6. Jo‘rayev To‘rob Ikromovich (2011-2013),
  7. Ro‘ziyev Zafar Sharopovich (2013-2019).
  8. Mirzayev Zoyir Toirovich (2019-2021).
  9. Azimov Murotjon Berdialiyevich (2021-yildan).

Diqqatga sazovor joylar

Xususan, Yakkabog‘ shahri yaqinida Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘i joylashgan — u Amir Temur (Temurlang) tug‘ilgan joy.

Qashqadaryo viloyatida sug‘orish

Qashqadaryo — Sug‘dning kattaligi bo‘yicha 2-daryosi — qadim zamonlardan buyon mintaqada qadimgi dehqonchilik madaniyatlarining shakllanishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib kelgan.

Qarshi vohasida sun’iy sug‘orish hozirgi Xonobod qishlog‘idan boshlanadi. Shu yerdan Qashqadaryoning chap va o‘ng qirg‘oqlari bo‘ylab bir nechta yirik ariq chiqarilgan.

Ayni shu ariqlar Qarshi vohasidagi sug‘oriladigan yerlarning deyarli barchasini qamrab oladi. Qashqadaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan Qo‘rg‘ontepadan (o‘rta asrlardagi Farxurdiza) «Koson ariq» boshlanadi.

XX asrning 70-yillari o‘rtalarigacha, Qarshi magistral kanali qurilishidan oldin, bu ariq Koson shahrigacha yetib borgan. Hozirda uning ayrim qoldiqlari Boyterak qishlog‘ining boshlanish qismida saqlanib qolgan.

XV-XVI asrlarga oid yozma manbalarda Naxshabning shimolidan oqib o‘tgan Amtadi Kalon arig‘i tilga olinadi. Amtadi Kalon — «Koson ariq»ning qadimgi nomi. U Parg‘uza qishlog‘i atrofidagi o‘rta asr qishloqlari, keyin esa Piron (Dag‘aytepa) va Shayxalitepa manzilgohlari yerlarini sug‘organ.

Shayxalitepadan keyin ariq Ragsarsana (Oltintepa) va Mudan (Mudintepa) shaharlari orqali oqib, o‘rta asrlarga oid Badyana va Tadyana manzilgohlari joylashgan Pudina qishlog‘i tomon g‘arbga buriladi. Keyin ariq Shahri Xaybar (o‘rta asrlardagi Oxuron) shahristonidan o‘tib, Koson shahrigacha yetadi.

Amtadi Kalon, aftidan, magistral kanal bo‘lgan, chunki undan bir qancha kichik ariqlar ajratilgan. Ularning nomlari keyinchalik Sherbek ariq, Bo‘lmas ariq, Po‘lati ariq, Oqtepa ariq va boshqalar sifatida saqlanib qolgan.

Xonobod qishlog‘i yaqinida, Qashqadaryoning chap qirg‘og‘idan keyinchalik «Beshkent ariq» deb atalgan yana bir magistral kanal boshlanadi. Uning 5 ta tarmog‘i bo‘lgan va bu tarmoqlar hozirgi Qarshi shahri atrofidagi deyarli barcha yerlarni qamrab olgan.

XV-XVI asrlarga oid yozma manbalarda Jo‘yi Borin arig‘i tilga olinadi. Bu «Beshkent ariq»ning qadimgi nomi ekaniga shubha yo‘q. Jo‘yi Borinning eng shimoliy tarmog‘i hozirgacha Anhor kanali nomi bilan saqlanib qolgan; u Qarshi shahristonidan 600 m shimolda, Chakar mahallasi orqali oqadi.

2-tarmoq Ayrum arig‘i nomi bilan mavjud bo‘lgan. Uning qoldiqlari hozirgi kunda viloyat ichki ishlar boshqarmasi va viloyat hokimligi binolaridan janubda, favvoralar barpo etilgan hududda saqlanib qolgan.

XV-XVI asrlarga oid yozma manbalarga ko‘ra, Ayrum arig‘ining davomi Kofirtepaning janubiy chekkasi, Gubdin (Talliso‘rtepa), Fijakas (Teshiktepa, Qaxloqtepa) va Ko‘jar (Ko‘jartepa) shahristonlari orqali oqib o‘tgan. Ayrum arig‘ining yana bir tarmog‘i Kat qishlog‘i orqali Qal’ayi Zohaki Moron shahristoni tomon oqgan.

XV-XVI asr yozma manbalarida Shibliota arig‘i tilga olinadi. Ariqning nomi hozirgi Shilvi qishlog‘i nomiga yaqin. Bu ariq Qoratepa, Shilvi, Dasht, Fayziobod va boshqa qishloqlarni suv bilan ta’minlagan.

Umuman, Qashqadaryo vohasining qadimgi ariqlari qadimgi Janubiy Sug‘dning barcha sug‘oriladigan yerlarini suv bilan ta’minlagan va qamrab olgan hamda ajdodlarimiz hayotida muhim o‘rin tutgan.

Arxeologiya

2003-yilda Zarafshon tizmasining janubiy etagida (Hisor tizmasidan shimolda), Angilyak g‘orida (Anghilak cave), Teshiktoshdan shimoli-g‘arbda mustye davriga oid mehnat qurollari va odamning 5-oyoq kafti suyagi topilgan. Uning o‘lchamlari neandertal odam bilan anatomik jihatdan zamonaviy odam o‘lchamlari orasidagi o‘zgaruvchanlik doirasiga to‘g‘ri keladi. Paleoantropologik topilma aniqlangan IV qatlamning radiouglerod tahliliga ko‘ra yoshi 38 000-44 000 yilni tashkil etadi.

Havolalar