| Issiqlik kengayish koeffitsiyenti | |
|---|---|
| O‘lchamlik | Θ−1 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | K−1 |
| CGS | K−1 |
Issiqlik kengayish koeffitsiyenti — fizik kattalik bo‘lib, jismning hajmi yoki chiziqli o‘lchamlarining nisbiy o‘zgarishini harorat 1 K ga oshganda, bosim o‘zgarmas bo‘lgan sharoitda ifodalaydi.
Issiqlik kengayish koeffitsiyentining o‘lchamligi — haroratning teskari darajasiga teng. Hajmiy va chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyentlari. Issiqlik kengayish koeffitsiyenti turli haroratlarda o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin.
Hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti
- , K −1 (°C−1) — jism hajmining nisbiy o‘zgarishini ifodalovchi fizik kattalik; bu o‘zgarish harorat 1 K ga o‘zgarganda, bosim o‘zgarmas bo‘lganda yuz beradi. Hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti moddaning uchala o‘lchami (uzunligi, kengligi va balandligi) birgalikda o‘zgarishi bilan bog‘liq.
- Hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyentini (β) chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti (α) orqali ifodalash mumkin: β = 3α,
Hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti moddaning tuzilishi va kimyoviy xossalariga bog‘liq.
Chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti

- , K −1 (°C−1) — jismning chiziqli o‘lchamlaridagi nisbiy o‘zgarishni ifodalovchi kattalik; bu o‘zgarish harorat 1 K ga o‘zgarganda, bosim o‘zgarmas bo‘lganda yuz beradi.
Umuman olganda, chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti turli yo‘nalishlar bo‘ylab o‘lchanganda har xil bo‘lishi mumkin. Masalan, anizotrop kristallar va yog‘och uchun chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyentlari uchta o‘zaro perpendikulyar o‘q bo‘ylab quyidagicha bo‘ladi: . Izotrop jismlarda barcha o‘qlar bo‘yicha issiqlik kengayish koeffitsiyentlari teng:
Izotrop jismlarda hajmiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyentining uch baravariga teng, ya’ni chunki:
ikkinchi va uchinchi tartibli kichik hadlarni e’tiborga olmaslik mumkin.
Ayrim moddalarning issiqlik kengayish koeffitsiyentlari
Suv uchun
Suv haroratga qarab turlicha hajmiy kengayish koeffitsiyentiga ega:
- 0—4 °C harorat oralig‘ida manfiy
- 0,53⋅10−4 K−1 (harorat 5—10 °C bo‘lganda);
- 1,50⋅10−4 K−1 (harorat 10—20 °C bo‘lganda);
- 3,02⋅10−4 K−1 (harorat 20—40 °C bo‘lganda);
- 4,58⋅10−4 K−1 (harorat 40—60 °C bo‘lganda);
- 5,87⋅10−4 K−1 (harorat 60—80 °C bo‘lganda).
Simob uchun
Hajmiy kengayish koeffitsiyenti simob uchun haroratga juda kam bog‘liq:
- 1,77⋅10−4 K−1 (harorat −23 °C bo‘lganda);
- 1,81⋅10−4 K−1 (harorat 27 °C bo‘lganda);
- 1,82⋅10−4 K−1 (harorat 87 °C bo‘lganda);
- 1,82⋅10−4 K−1 (harorat 137 °C bo‘lganda).
Temir va konstruksion po‘latlar uchun
Masalan, temirning chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti 11,3×10−6 K−1.
Chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti α qiymatlari, 10−6K−1
| Po‘lat markasi | 20—100 °C | 20—200 °C | 20—300 °C | 20—400 °C | 20—500 °C | 20—600 °C | 20—700 °C | 20—800 °C | 20—900 °C | 20—1000 °C |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 08кп | 12,5 | 13,4 | 14,0 | 14,5 | 14,9 | 15,1 | 15,3 | 14,7 | 12,7 | 13,8 |
| 08 | 12,5 | 13,4 | 14,0 | 14,5 | 14,9 | 15,1 | 15,3 | 14,7 | 12,7 | 13,8 |
| 10кп | 12,4 | 13,2 | 13,9 | 14,5 | 14,9 | 15,1 | 15,3 | 14,7 | 14,8 | 12,6 |
| 10 | 11,6 | 12,6 | - | 13,0 | - | 14,6 | - | - | - | - |
| 15кп | 12,4 | 13,2 | 13,9 | 14,5 | 14,8 | 15,1 | 15,3 | 14,1 | 13,2 | 13,3 |
| 15 | 12,4 | 13,2 | 13,9 | 14,4 | 14,8 | 15,1 | 15,3 | 14,1 | 13,2 | 13,3 |
| 20кп | 12,3 | 13,1 | 13,8 | 14,3 | 14,8 | 15,1 | 20 | - | - | - |
| 20 | 11,1 | 12,1 | 12,7 | 13,4 | 13,9 | 14,5 | 14,8 | - | - | - |
| 25 | 12,2 | 13,0 | 13,7 | 14,4 | 14,7 | 15,0 | 15,2 | 12,7 | 12,4 | 13,4 |
| 30 | 12,1 | 12,9 | 13,6 | 14,2 | 14,7 | 15,0 | 15,2 | - | - | - |
| 35 | 11,1 | 11,9 | 13,0 | 13,4 | 14,0 | 14,4 | 15,0 | - | - | - |
| 40 | 12,4 | 12,6 | 14,5 | 13,3 | 13,9 | 14,6 | 15,3 | - | - | - |
| 45 | 11,9 | 12,7 | 13,4 | 13,7 | 14,3 | 14,9 | 15,2 | - | - | - |
| 50 | 11,2 | 12,0 | 12,9 | 13,3 | 13,7 | 13,9 | 14,5 | 13,4 | - | - |
| 55 | 11,0 | 11,8 | 12,6 | 13,4 | 14,0 | 14,5 | 14,8 | 12,5 | 13,5 | 14,4 |
| 60 | 11,1 | 11,9 | - | 13,5 | 14,6 | - | - | - | - | - |
| 15К | - | 12,0 | 12,8 | 13,6 | 13,8 | 14,0 | - | - | - | - |
| 20К | - | 12,0 | 12,8 | 13,6 | 13,8 | 14,2 | - | - | - | - |
| 22 | 12,6 | 12,9 | 13,3 | 13,9 | - | - | - | - | - | - |
| А12 | 11,9 | 12,5 | - | 13,6 | 14,2 | - | - | - | - | - |
| 16ГС | 11,1 | 12,1 | 12,9 | 13,5 | 13,9 | 14,1 | - | - | - | - |
| 20Х | 11,3 | 11,6 | 12,5 | 13,2 | 13,7 | - | - | - | - | - |
| 30Х | 12,4 | 13,0 | 13,4 | 13,8 | 14,2 | 14,6 | 14,8 | 12,0 | 12,8 | 13,8 |
| 35Х | 11,3 | 12,0 | 12,9 | 13,7 | 14,2 | 14,6 | - | - | - | - |
| 38ХА | 11,0 | 12,0 | 12,2 | 12,9 | 13,5 | - | - | - | - | - |
| 40Х | 11,8 | 12,2 | 13,2 | 13,7 | 14,1 | 14,6 | 14,8 | 12,0 | - | - |
| 45Х | 12,8 | 13,0 | 13,7 | - | - | - | - | - | - | - |
| 50Х | 12,8 | 13,0 | 13,7 | - | - | - | - | - | - | - |
Manfiy issiqlik kengayish koeffitsiyenti
Ayrim materiallar harorat oshganda kengaymaydi, aksincha, siqiladi, ya’ni ularda issiqlik kengayish koeffitsiyenti manfiy bo‘ladi. Ba’zi moddalarda bu xususiyat haroratning ancha tor oralig‘ida, masalan, suvda 0 dan +3,984 °C gacha bo‘lgan harorat oralig‘ida namoyon bo‘ladi; boshqa moddalar va materiallarda, masalan, skandiy(III) ftorid, sirkoniy volframat (ZrW2O8), ayrim uglerod tolali kompozitlarning harorat oralig‘i juda keng. Bunday xususiyatni oddiy rezina ham namoyon qiladi. O‘ta past haroratlarda kvars, kremniy va boshqa bir qator materiallar ham shunday xususiyat namoyon qiladi.
Shuningdek, invar qotishmalari (temir-nikelli) bo‘lib, ular haroratning ma’lum oralig‘ida issiqlik kengayish koeffitsiyenti nolga yaqin bo‘ladi.
Manfiy issiqlik kengayish koeffitsiyentiga ega boshqa materiallar ham bor, biroq ular juda kam uchraydi va xossalari jihatidan o‘ziga xosdir.
Aksariyat hollarda materiallarning issiqlik kengayish koeffitsiyenti musbat bo‘ladi va ular qizdirilganda kengayadi.
Issiqlik kengayish koeffitsiyentini o‘lchash
Suyuqliklar, gazlar va qattiq jismlarning issiqlik kengayish koeffitsiyentini o‘lchaydigan asboblar, ya’ni dilatometrlar.
Interferometriya usuli namunadan o‘tayotgan yorug‘lik interferensiyasining o‘zgarishini o‘lchash orqali namuna uzunligidagi o‘zgarishni yuqori aniqlikda kuzatish imkonini beradi.