Psoriaz — surunkali, qaytalanib turuvchi, terining yallig‘lanishi bilan kechuvchi autoimmun kasallikdir. U terining turli sohalarida, ayniqsa tirsak, tizza, bosh terisi va bel sohalarida qizargan, qalin, tangachasimon toshmalar bilan namoyon bo‘ladi. Psoriaz inson hayoti davomida har qanday yoshda boshlanishi mumkin, biroq ko‘pincha 15-35 yosh oralig‘ida uchraydi. Kasallik jins va irqdan qat’i nazar, barcha odamlarda kuzatiladi. Psoriaz yuqumli emas, ya’ni u odamdan odamga yuqmaydi, lekin ko‘p hollarda irsiy moyillik mavjud bo‘ladi.
Kasallikning aniq sabablari hali to‘liq aniqlanmagan, ammo mutaxassislar uning rivojlanishida immun tizimining buzilishi, genetik omillar, tashqi muhit ta’siri va stress muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. Psoriazda immun tizimi teri hujayralarini begona sifatida tanib, ularga qarshi kurashishni boshlaydi. Natijada, teri hujayralari juda tez yangilanadi va to‘planib qoladi, bu esa yallig‘lanishga olib keladi.
Psoriaz turlari va ularning xususiyatlari
Psoriazning bir nechta klinik turlari mavjud bo‘lib, har biri o‘ziga xos belgilar bilan ajralib turadi. Eng keng tarqalgan shakli oddiy yoki blyashkali psoriaz bo‘lib, bu holatda terida yassi, qizargan, usti kumushrang tangachalar bilan qoplangan toshmalar paydo bo‘ladi. Ushbu blyashkalar ko‘pincha simmetrik joylashadi va qichishish bilan kechadi.
Yana bir shakli — tomchilashakl psoriaz bo‘lib, u odatda infeksion kasalliklardan so‘ng, ayniqsa streptokokk infeksiyasidan keyin paydo bo‘ladi. Bu turdagi psoriazda tananing katta qismida mayda, tomchi shaklidagi toshmalar kuzatiladi.
Invers yoki teskari psoriaz esa tana bukilmalari — qo‘ltiq osti, chov, ko‘krak osti sohalarida namoyon bo‘ladi. Bu joylarda teri nam va issiq bo‘lganligi sababli, blyashkalar silliq, qizil va nisbatan kam tangachali bo‘ladi.
Pustulyoz psoriaz esa kam uchraydi va og‘ir kechadi. U oq, yiringga o‘xshagan pufakchalar bilan namoyon bo‘ladi va umumiy tana harorati ko‘tarilishi, holsizlik bilan kechadi.
Shuningdek, og‘ir holatlardan biri bo‘lgan eritrodermik psoriazda terining katta qismi yallig‘lanib, qizaradi va shishadi. Bu holat hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Psoriazning sabablari va kuchaytiruvchi omillar
Psoriaz rivojlanishida asosiy rolni genetik omillar o‘ynaydi. Agar ota-onadan biri ushbu kasallik bilan og‘rigan bo‘lsa, bola uchun xavf ikki baravar oshadi. Agar ikki ota-ona ham psoriazga chalingan bo‘lsa, unda bola uchun xavf 50 foizdan yuqori bo‘ladi.
Bundan tashqari, psoriazni kuchaytiruvchi bir qator omillar mavjud. Kuchli stress, ruhiy zo‘riqish, surunkali charchoq, ayrim dori vositalari (masalan, beta-blokerlar, litiya preparatlari), sovuq ob-havo, alkogol va chekish kabi omillar kasallikni faollashtirishi mumkin. Gripp, angina, tonzillit kabi infeksiyalar ham psoriazni qo‘zg‘atib yuborishi mumkin.
Immunitet pasayganida, organizmda yallig‘lanish jarayonlari kuchayadi va bu ham psoriaz belgilari kuchayishiga olib keladi. Shuning uchun bemorlarga sog‘lom turmush tarzini olib borish tavsiya etiladi.
Psoriazning klinik belgilari
Psoriaz belgilarining og‘irligi har bir bemorda turlicha bo‘ladi. Ba’zilarida faqat kichik blyashkalar paydo bo‘lsa, boshqalarida esa terining katta qismi zararlanadi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar — terida qizarish, tangachalanish, qichishish, ba’zida esa qonash holatlari.
Ba’zi holatlarda tirnoqlar ham zararlanadi: tirnoqlarda o‘zgarishlar, chuqurchalar, sarg‘ayish, tirnoq plastinkasining ajralib chiqishi mumkin. Bunday holat tirnoq psoriazi deb ataladi va ba’zida artrit bilan birga kechadi.
Psoriatik artrit — psoriazning bo‘g‘imlarga ta’sir qiluvchi shaklidir. Bu holatda qo‘l, oyoq yoki umurtqa bo‘g‘imlarida og‘riq, shish, harakatning cheklanishi kuzatiladi. Bu holat bemorning hayot sifati va kundalik faoliyatini keskin pasaytiradi.
Psoriaz tashxisi qanday qo‘yiladi
Psoriazni tashxislash uchun ko‘pincha klinik ko‘rinishlar yetarli bo‘ladi. Dermatolog bemorning terisini tekshiradi va blyashkalar, tangachalar, blyashka atrofidagi yallig‘lanish darajasi asosida tashxis qo‘yadi. Zarur bo‘lsa, teri biopsiyasi olinadi va mikroskop ostida o‘rganiladi.
Ba’zida boshqa teri kasalliklari bilan farqlash lozim bo‘ladi, masalan, ekzema yoki zamburug'li infeksiyalar. Shuningdek, bo‘g‘im og‘rig‘i mavjud bo‘lsa, psoriatik artritga shubha qilingan hollarda rentgen, qon tahlillari, ultratovush tekshiruvlari o‘tkaziladi.
Psoriazni davolash usullari
Hozirda psoriazni butunlay davolash usuli mavjud emas, ammo simptomlarni nazorat qilish va kasallikning kuchayishini oldini olish imkonini beruvchi samarali terapiyalar mavjud. Davolashning asosiy maqsadi — teri yallig‘lanishini kamaytirish, blyashkalarni yo‘qotish va kasallik remissiyasiga erishishdir.
Eng keng tarqalgan usullardan biri — tashqi davolash vositalari. Bu guruhga kortikosteroid kremlar, D vitamini analoglari, salisilik kislota va ko‘mir smolasi asosidagi malhamlar kiradi. Ular blyashkalarni yumshatadi, qichishishni kamaytiradi va yallig‘lanishni bostiradi.
Fototerapiya usuli ham samarali hisoblanadi. Bu usulda bemorning terisiga ultrabinafsha nurlar yordamida ta’sir qilinadi. Ultrabinafsha B (UVB) nurlari yoki PUVA-terapiya yordamida teri yangilanishi sekinlashtiriladi.
Og‘iz orqali qabul qilinadigan dorilar yoki in’ektsiyalar asosan o‘rta va og‘ir shakllarida qo‘llaniladi. Bular metotreksat, siklosporin, retinoidlar kabi immunosupressiv vositalardir. So‘nggi yillarda esa biologik preparatlar keng qo‘llanilmoqda. Biologik terapiya psoriaz rivojlanishiga sabab bo‘luvchi immun tizimi elementlarini aniq nishonga olib bostiradi va kasallikni ancha samarali nazorat qilish imkonini beradi.
Sog‘lom turmush tarzi va profilaktika
Psoriaz bilan yashayotgan insonlar uchun sog‘lom turmush tarzini saqlash juda muhim. Avvalo, ruhiy salomatlikni asrash, stressdan qochish, meditatsiya yoki psixologik yordamdan foydalanish foydali. To‘g‘ri ovqatlanish, vitaminlarga boy mahsulotlar iste’mol qilish, semirishdan saqlanish kerak.
Spirtli ichimliklar va tamaki mahsulotlar kasallikni kuchaytirishi mumkin, shu bois ularni butunlay tark etish tavsiya etiladi. Har kuni terini namlantirish, sovuq havoda terini himoya qilish va haddan tashqari qurib ketishining oldini olish lozim.
Infeksion kasalliklardan ehtiyot bo‘lish, immunitetni mustahkamlash orqali ham psoriazning avj olish ehtimolini kamaytirish mumkin. Shuningdek, o‘z holatini doimiy ravishda kuzatib borish, dermatolog bilan aloqada bo‘lish va belgilangan davolash rejimiga rioya qilish muhimdir.
Xulosa
Psoriaz — uzoq muddatli, lekin nazorat ostiga olinishi mumkin bo‘lgan kasallikdir. To‘g‘ri tashxis, zamonaviy davolash usullari va sog‘lom hayot tarzi yordamida bemorlar kasallik bilan sifatli hayot kechirishlari mumkin. Eng asosiysi — bu kasallik haqida yetarli bilimga ega bo‘lish, uni tushunish va unga nisbatan ongli yondashuvni shakllantirishdir. Psoriazdan aziyat chekayotgan har bir inson o‘z holatida umidni yo‘qotmasligi va shifokorlar bilan yaqin hamkorlikda harakat qilishi zarur.
