Populyatsiya genetikasi

Populyatsiya genetikasi yoki populyatsiyalar genetikasi — genetikaning allellar chastotalari taqsimlanishi va ularning quyidagi evolyutsiya omillari: mutagenez, tabiiy tanlanish, genetik dreyf hamda genlar oqimi ta’sirida qanday o‘zgarishini o‘rganadigan bo‘limidir. Bunda populyatsiyaning fazoviy tuzilishi va subpopulyatsiyalar tuzilishi ham hisobga olinadi. Populyatsiya genetikasi moslanish va yangi turlar hosil bo‘lishi jarayonlarini tushuntirishga intiladi hamda evolyutsiyaning sintetik nazariyasining asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Populyatsiya genetikasining shakllanishiga quyidagi olimlar eng katta ta’sir ko‘rsatgan: Syuel Rayt (ingl. Sewall Wright), Jon Xoldeyn (ingl. John Haldane), Ronald Fisher (ingl. Ronald Fisher), Sergey Chetverikov; populyatsiyalardagi allellar chastotasini belgilovchi asosiy qonuniyatlarni esa Godfri Hardi (ingl. Godfrey Harold Hardy) va Vilgelm Vaynberg.

Qo‘llanish sohasi va nazariy asoslar

Jon Bordon Sanderson Xoldeyn

Evolyutsiyaning zamonaviy sintetik nazariyasining eng muhim «rasmiy» yutuqlaridan biri, ehtimol, populyatsiya genetikasining matematik asoslari yaratilganidir. Ayrim mualliflar (Bitti, 1986) hatto populyatsiyalar dinamikasini matematik jihatdan tushuntirish evolyutsiyaning sintetik nazariyasi asosini tashkil etadi, deb hisoblaydi.

Richard Levontin (1974) populyatsiya genetikasining nazariy vazifalarini belgilab bergan. U populyatsiya genetikasining ikki jihatini ajratgan: genetik va fenotipik. Populyatsiya genetikasining mukammal nazariyasi oldidagi asosiy maqsad — genotiplar to‘plamidan (G1) mumkin bo‘lgan fenotiplar majmuasiga (P1) o‘tishni, bunda tabiiy tanlanish ta’sirini ham hisobga olgan holda, ifodalovchi qonunlar tizimini yaratishdir. Shuningdek, hosil bo‘lgan populyatsiyadagi fenotiplar to‘plami (P2) orqali undagi genotiplar to‘plamini (G2) tavsiflash imkonini beradigan qonunlar ham zarur. Mendel genetikasi fenotiplar to‘plamiga asoslanib keyingi avlod genotiplarini oldindan aytish imkonini bergani sababli, bu bog‘lanish doirasi yopiladi. Quyida ushbu o‘zgarishning sxematik tasviri keltirilgan

G1→T1P1→T2P2→T3G2→T4G1′→⋯

(Levontin, 1974, 12-bet asosida).

Irsiyatni o‘rganish va molekulyar-genetik tadqiqotlarga oid klassik ishlarda Mendel qonunlariga mos kelmaydigan ko‘plab holatlar aniqlanganini bir chetga surib turganda ham, bu nihoyatda ulkan vazifa bo‘lib ko‘rinadi.

T1 genetik va epigenetik qonunlarni, shuningdek, genotipdan fenotipga o‘tishni tavsiflaydigan funksional biologiya yoki rivojlanish biologiyasi jihatlarini ifodalaydi. Buni «genotip–fenotip mosligi» deb ataymiz. T² — tabiiy tanlanish ta’siridagi o‘zgarishlar, T³ — tanlangan fenotiplarga asoslanib genotiplarni belgilovchi epigenetik bog‘lanishlar, nihoyat, T4 — Mendel genetikasining qonuniyatlarini ifodalaydi.

Amalda evolyutsiya nazariyasining ikki yo‘nalishi yonma-yon mavjud: genotiplar to‘plamini o‘rganadigan an’anaviy populyatsiya genetikasi va o‘rganilayotgan organizmlarning fenotiplari to‘plamiga asoslanadigan biometrik nazariya. Ikkinchisi o‘simlik va hayvonlar seleksiyasida qo‘llanadi. Tizimning muayyan qismi, ya’ni fenotipdan genotipga o‘tish jarayoni, odatda, e’tibordan chetda qoladi. Natijada bir yondashuvda barqaror yoki doimiy deb tavsiflangan tizimdagi o‘zgaruvchanlik boshqa yondashuvda yoki boshqa sharoitlarda evolyutsiya jarayonida qonuniyat asosida o‘zgarib boradigan hodisa sifatida baholanadi. Demak, populyatsiyaga oid har qanday tadqiqotni to‘g‘ri rejalashtirish uchun o‘rganilayotgan tizim haqida muayyan bilimlarga ega bo‘lish zarur. Xususan, fenotip deyarli butunlay genotip bilan belgilanadigan bo‘lsa (masalan, o‘roqsimon hujayrali anemiya holatida) yoki tadqiqotning vaqt oralig‘i yetarlicha qisqa bo‘lsa, aniqlangan parametrlarni doimiy deb hisoblash mumkin. Biroq ko‘p hollarda bunday yondashuv noto‘g‘ri bo‘ladi.

Populyatsiyalar genetikasi rivojlanishining bosqichlari

  1. XX asrning 20-yillari ikkinchi yarmi — 30-yillari oxiri. Bu davrda populyatsiyalarning genetik jihatdan xilma-xilligi haqidagi ma’lumotlar to‘plandi. Davr yakunida populyatsiyalarning polimorfizmi haqidagi tasavvurlar shakllandi.
  2. XX asrning 40-yillaridan 60-yillari o‘rtalarigacha. Populyatsiyalardagi genetik polimorfizmni saqlab turuvchi mexanizmlar o‘rganildi. Genetik polimorfizm shakllanishida geterozisning muhim roli haqidagi tasavvurlar paydo bo‘ldi va rivojlandi.
  3. XX asrning 60-yillari ikkinchi yarmi — 70-yillari oxiri. Bu bosqichda populyatsiyalarning polimorfizmini o‘rganish uchun oqsillar elektroforezi keng qo‘llanildi. Evolyutsiyaning neytral xususiyati haqidagi tasavvurlar shakllandi.
  4. 1970-yillar oxiridan boshlab populyatsiyalarda kechadigan jarayonlarning xususiyatlarini o‘rganishda DNK texnologiyalarini qo‘llashga uslubiy jihatdan ko‘proq e’tibor qaratildi. Ushbu bosqichning muhim xususiyati (taxminan 1990-yillar boshidan) turli xil genetik ma’lumotlarni tahlil qilish uchun kompyuter texnikasi va maxsus dasturlarning (masalan, PHYLIP, Clustal, Popgene) keng qo‘llanilishi bo‘ldi.

Mashhur populyatsiya genetiklari

Genlar allellarining chastotalari va fenotiplar o‘rtasidagi nisbatni tavsiflovchi asosiy qonuniyatni Hardi va Vaynberg bir-biridan mustaqil ravishda 1908-yilda kashf etgan. O‘sha paytda populyatsiya genetikasi alohida fan sifatida hali mavjud bo‘lmagan, biroq olimlar aniqlagan bog‘liqlik ushbu fanning asosini tashkil etadi. S. S. Chetverikovning tabiiy Drosophila melanogaster populyatsiyalari retsessiv mutatsiyalar bilan qanchalik to‘yinganini aniqlashga qaratilgan ishlari ham populyatsiya-genetik tadqiqotlar rivojiga muhim turtki berdi.

Populyatsiya genetikasining nazariy va matematik asoschilariga ingliz biologlari Ronald Fisher (1890—1962) va Jon Xoldeyn (1892—1964), shuningdek, amerikalik olim Syuel Rayt (1889—1998) kiradi. Fisher va Rayt ayrim fundamental masalalarda bir fikrga kelmagan hamda tabiiy tanlanish bilan genetik dreyfning o‘zaro ahamiyati haqida bahslashgan. Fransuz tadqiqotchisi Gustav Maleko (1911—1998) ham bu fanning dastlabki rivojiga muhim hissa qo‘shgan. Amerika va Britaniya «maktablari» o‘rtasidagi kelishmovchiliklar ko‘p yillar davom etgan. Jon Meynard Smit (1920—2004) Xoldeynning shogirdi bo‘lgan, U. D. Gamilton (1936—2000) esa Fisher ishlarining kuchli ta’siri ostida bo‘lgan. Amerikalik tadqiqotchi Jorj Prays (1922—1975) ularning ikkalasi bilan ham ishlagan. AQSHda Raytning izdoshlari Richard Levontin (1929-yilda tug‘ilgan) va yapon genetigi Motoo Kimura (1924—1994) bo‘lgan. Italiyalik Luiji Luka Kavalli-Sforsa (1922—2018) — 1970-yillardan buyon Stenfordda ishlagan populyatsiya genetigi — inson populyatsiyalari genetikasiga alohida e’tibor qaratgan.

Adabiyotlar

  1. Kaydanov L. Z. Populyatsiyalar genetikasi. Moskva: «Oliy maktab» nashriyoti, 1996. 320 bet.