

Pikselli grafika (ingl. pixel — picture element so‘zlari qisqartmasidan) — raqamli tasvirning kompyuterda rastrli grafik muharrir yordamida yaratiladigan turi bo‘lib, unda tasvir piksellar (nuqtalar) darajasida tahrirlanadi, tasvir aniqligi esa shunchalik past bo‘ladiki, alohida piksellar yaqqol ko‘rinadi. Eski (yoki imkoniyatlari cheklangan) kompyuterlarda, Game Boy uchun chiqarilgan o‘yinlarda, eski o‘yin konsollari va ko‘plab mobil telefonlar o‘yinlarida asosan pikselli grafikadan foydalaniladi. Chunki bu — ushbu qurilmalarga xos bo‘lgan past aniqlikdagi ekranlarda kichik tasvirni tiniq ko‘rsatishning yagona usulidir.
Pikselli grafikaning o‘ziga xos xususiyatlari
Rastrli muharrirda chizilgan har qanday rasm yoki eskiz pikselli grafika hisoblanadi, degan noto‘g‘ri qarash keng tarqalgan. Aslida «pikselli» tasvir «pikselsiz» tasvirdan yaratilish usuli — har bir pikselni qo‘lda alohida tahrirlash bilan farq qiladi. Shu sababli pikselli rasmlar kompyuter san’atining boshqa turlariga nisbatan kichik o‘lchami, cheklangan ranglar palitrasi va, odatda, silliqlashsiz yaratilishi.
Pikselli grafikada faqat rastrli grafik muharrirlarning «qalam», «to‘g‘ri chiziq» yoki «rang bilan to‘ldirish» kabi eng oddiy vositalari ishlatiladi. Shu sababli Microsoft Paint va boshqa imkoniyatlari cheklangan muharrirlarda ham pikselli grafikaning ajoyib namunalari yaratilgan.
Har qanday holatda alohida piksellar bilan ishlamaydigan vositalardan (masalan, «mo‘yqalam») va avtomatik filtrlardan (masalan, silliqlash) foydalanish «haqiqiy» pikselli grafika san’atida nomaqbul sanaladi. Chunki bunday vositalar yangi piksellarni avtomatik qo‘shib, ularni qo‘lda aniq joylashtirish tamoyilini buzadi. Ranglardan imkon qadar kam foydalanish yaxshi uslub hisoblanadi [manba 1298 kundan beri ko‘rsatilmagan]; eng maqbul holatda, hatto eng dastlabki video tizimlarning aksariyatida mavjud bo‘lgan standart 16 rangdan foydalaniladi: ularda uch bit R, G, B signallarini kodlaydi, to‘rtinchi bit esa yorqinlikni kodlaydi.
Pikselli grafika tasviriy san’atning ayrim an’anaviy turlariga, jumladan, xochsimon chok bilan kashta tikish, mozaika va munchoq bilan kashta tikishga o‘xshaydi. Chunki rasm zamonaviy monitor piksellariga o‘xshash kichik rangli elementlardan tashkil topadi.
Afzalliklari
- Kompyuter san’atining o‘rganish eng oson usullaridan biri (oddiy pikselli rasmni maxsus rassomlik mahoratisiz ham chizish mumkin).
- Cheklangan ranglar palitrasi va juda past aniqlik sharoitida, har bir piksel muhim bo‘lganida tabiiy tanlovdir.
- Ranglari kam bo‘lgan palitrali formatlardan foydalanilgani tufayli xotirada kam joy egallaydi.
- Ranglar juda yomon aks ettirilganda ham pikselli rasm o‘z ifodaliligini yo‘qotmaydi.
- Kineskopli ekranlarda silliqlash vazifasini kineskopning o‘zi bajargan. Shu sababli hozirgi sifatli monitorlarda o‘yinlarning grafikasi o‘sha davrdagidan boshqacha ko‘rinadi; bunga misol — Dendy.
Kamchiliklari
- Zamonaviy TrueColor monitorlari va videoprotsessorlarning apparat darajasida alfa-aralashtirish imkoniyati mavjud bo‘lgan davrda cheklangan palitrada chizishga ehtiyoj yo‘q (ammo past aniqlikda chiziqlarni baribir piksel to‘riga moslashtirish kerak bo‘ladi).
- Avtomatik masshtablashga yomon moslashadi (ekran aniqligi o‘zgarganda tasvirni qayta chizish talab etiladi). Zamonaviy (2016-yildagi) shaxsiy kompyuterlarda monitor aniqligi pikselli o‘yinni 2:1 yoki undan katta masshtabda butun ekranda ishga tushirishga yetadi (quyiga qarang). Buning iloji bo‘lmasa, o‘yinni faqat oynada ishga tushirishga to‘g‘ri keladi.
- Sifatsiz monitorlarda (qatorlararo yoyilmali kineskopli ekranlar, analog kirishli yoki raqamli o‘tkazish kengligi yetarli bo‘lmagan ayrim LCD ekranlar) «to‘rsimon tonlash» (quyiga qarang) miltillashi yoki ranglarni siljitib ko‘rsatishi mumkin. Dendy o‘yinlari miltillamagan, chunki ularning tasviri balandligi taxminan 240 piksel — televizor aniqligining yarmi — edi va tasvir o‘zgarmaganda ikkala yarim kadrda bir xil rasm chizilgan.
- Yuqori sifatli pikselli grafika kompyuterda rasm chizishning qimmatga tushadigan usuli hisoblanadi.
- 2010-yillardan boshlab multimedia va ish dasturlariga mo‘ljallangan deyarli barcha platformalar, jumladan, Android va Windows, o‘zgaruvchan piksel zichligidan foydalanadi. Har bir aniqlik uchun alohida pikselli rasm chizish ko‘p mehnat talab qiladi; odatda vektorli yoki nihoyatda batafsil rastrli tasvir kichraytiriladi. Faqat eng kichik variantlar ba’zan noldan, shu jumladan pikselli grafika usulida yaratiladi.
Chizish usullari

Rasm chizish odatda asosiy chiziqlardan iborat, rassom tasvirlamoqchi bo‘lgan narsaning umumiy ko‘rinishini belgilaydigan eskizdan boshlanadi. Uni skanerdan o‘tkazilgan rasm konturini chizish orqali olish mumkin; rassomlar bunday eskizlarni tez-tez bir-birlari bilan ulashadilar. Boshqa usullar ham mavjud, ularning ayrimlari oddiy rasm chizishga o‘xshaydi.
Cheklangan ranglar palitrasi turli rang va tuslarni hosil qilish uchun ranglarni nuqtali aralashtirish (dizering) usulidan foydalanishni talab qiladi, ammo pikselli grafikaning xususiyati tufayli bu faqat qo‘lda bajariladi. Ba’zan qo‘lda bajarilgan silliqlash ham uchraydi; jumladan, alfa-kanalli PNG formatida ham. Bu tasvirni istalgan fonga joylashtirish imkonini beradi.
Quyida yuqorida tilga olingan usullardan foydalanish misollari keltirilgan:

- 1. Ranglarni nuqtali aralashtirishning asosiy shakli — «to‘rsimon tonlash» yoki dizering (dithering): ikki rang 2×2 piksel kataklardan iborat shaxmat tartibida joylashtiriladi. Har bir rangning zichligini o‘zgartirib, oraliq tuslar hosil qilish mumkin. 2×2 pikselli «shaxmat kataklari» ham ko‘plab rang tuslari bordek taassurot uyg‘otadi.
- 2. 2×2 pikselli kvadratlarni tartibsiz sochish orqali stilizatsiyalangan xiralashtirish noodatiy effektlar beradi. Kichik doiralardan ham foydalanish mumkin.
- 3. Silliqlash (ingl. Anti-aliasing) — silliqlash effektini qo‘lda qo‘llash orqali bajariladi.
Saqlash
Pikselli grafika odatda «yo‘qotishsiz» formatlarda, ya’ni tasvirning har bir pikselini aniqlikni yo‘qotmasdan saqlaydigan formatlarda saqlanadi. Pikselli rasmda alohida ranglar soni kam bo‘lgani uchun ko‘pincha palitrali formatlardan foydalaniladi. PNG va GIF — shu talablarga javob beradigan, ayni paytda diskdagi joyni tejaydigan formatlarga misol.
Pikselli grafikani JPEG formatida saqlamaslikka harakat qilinadi, chunki «yo‘qotishli» siqish hatto siqish darajasi minimal bo‘lsa ham, pikselli rasm elementlariga mos kelmaydi. JPEG siqish algoritmi ayrim piksellar rangini o‘zgartirishi mumkinligi sababli pikselli rasmning dastlabki ko‘rinishini jiddiy buzishi mumkin. Bundan tashqari, bunday rasmlar uchun JPEG fayllari hajmi GIF yoki PNG formatidagidan ham kattaroq bo‘lishi mumkin. BMP va siqilmaydigan boshqa formatlardan o‘yin yoki dastur talab qilganida foydalaniladi: yo‘qotishsiz siqishga ega palitrali formatlar (GIF, PNG-8) esa sifatni yo‘qotmagan holda kichikroq fayl hosil qiladi.
Tasnifi

Tekis pikselli grafika tasvirni oldidan, tepasidan yoki yonidan ko‘rsatishni nazarda tutadi.
Izometrik pikselli grafika izometrik proyeksiyaga yaqin shaklda chiziladi. Bunga uch o‘lchamli fazoni uch o‘lchamli qayta ishlashsiz aks ettiradigan o‘yinlar misol bo‘ladi. Texnik jihatdan izometriyada chiziqlar gorizontalga nisbatan 30° burchak ostida bo‘lishi kerak, ammo bunday holatda pikselli grafikadagi chiziqlar notekis ko‘rinadi. Shu ta’sirni bartaraf etish uchun piksellar nisbati 1:2 bo‘lgan chiziqlar tanlanadi. Bunda burchak 26,565° ga teng bo‘ladi (arktangens 0,5).
Kamroq hollarda boshqa proyeksiyalar — dimetrik yoki perspektivali ko‘rinishda uchraydi.
Tarixi

«pixel art» atamasini birinchi marta Adel Goldberg va Robert Flegal — Palo-Alto tadqiqot markazi («Xerox» korporatsiyasi) mutaxassislari — 1982-yilda[manba 1298 kundan beri ko‘rsatilmagan] qo‘llaganlar. Biroq pikselli grafika bundan 10 yil avval ham Richard Shoup dasturida, Xerox PARC va boshqa joylarda ishlatilgan.
Pikselli grafika 1980-yillarda ranglar palitrasi cheklangan kompyuterlar va konsollarda keng ishlatilgan. O‘zgartiriladigan 256 rangli palitralar paydo bo‘lishi o‘yinlarda pikselli rasmlarning ustunligiga barham berdi. true color keng tarqalgach, pikselli tasvirlar operatsion tizimlarning ish stollaridan ham siqib chiqarildi.
Shunga qaramay, ko‘chma qurilmalarda (mobil telefonlar, PSP va Nintendo DS) pikselli rasmlar hozirgacha keng tarqalgan. Ba’zan pikselli grafika reklama bannerlarida ham ishlatiladi.

Zamonaviy pikselli grafika uch o‘lchamli grafikaning ustunligiga o‘yin va rasm ixlosmandlarining javobi sifatida qo‘llanadi. Pikselli grafikaga murojaat qilish qadimiyroq tasvir uslubiga taqlid bilan bog‘liq, deb hisoblanadi. Ayrim ishqibozlar undan o‘tmishni eslatish uchun foydalanadi. Boshqalar esa u grafikasi estetik ko‘rina boshlagan ikkinchi va uchinchi avlod konsol o‘yinlari an’analarini qayta tiklaydi, deb hisoblaydi.
Belgilar operatsion tizimlarning tasvirlash imkoniyatlari cheklangan variantlarida ham pikselli grafika asosida yaratiladi. Windows tizimida ish stoli belgilari turli o‘lchamdagi rastrli tasvirlardir. Eng kichiklari ba’zan kattaroq belgilarning shunchaki kichraytirilgan ko‘rinishi emas, balki mustaqil pikselli grafika namunasi bo‘ladi. GNOME va KDE ish stollaridagi tasvirlar asosan SVG formatida bo‘ladi, ammo ular ham kichik o‘lchamlar uchun pikselli grafikani PNG formatida, masalan, 16×16 va 24×24 o‘lchamlarda ishlatadi. Zamonaviy kompyuterlardagi yana bir qo‘llanish sohasi — veb-saytlar va turli tanlanganlar ro‘yxatlari belgilari (ingl. favicon).
2- va 3-avlod konsol videoo‘yinlari grafikasini qayta ishlab chiqish
8 va 16 bitli, 2- va 3-avlod konsollardagi videoo‘yinlarda spraytlar aniqligi va rang palitrasi bo‘yicha bir qator texnik cheklovlar mavjud edi. Kompyuterlar quvvati oshishi bilan bu cheklovlar yo‘qoldi, ammo eski videoo‘yinlar hozirgacha pikselli grafika rassomlari uchun ilhom manbai bo‘lib kelmoqda. Shuning uchun rassomlar ko‘pincha eski o‘yinlar grafikasini qayta chizib, pikselli spraytlarning ranglar palitrasi va aniqligini oshiradilar. Natijada mokap (mock-up) — go‘yoki eski videoo‘yin 8 bitli emas, balki 16 bitli konsol uchun chiqarilgandagi ekran tasviri hosil bo‘ladi.
Ayrim o‘yin studiyalari eski videoo‘yinlarning remeyklarini ham chiqaradi. Masalan, 2017-yilda River City Ransom o‘yinining River City Ransom: Underground nomli remeyki mustaqil ishlab chiquvchi tomonidan chiqarilgan. Eski o‘yinlarning grafikasini qayta talqin qilishda Mesen retro-konsol emulyatori ham yordam beradi: u dasturlashni uncha yaxshi bilmaydigan foydalanuvchilarga ham eski videoo‘yinlar uchun grafik modifikatsiyalar yaratish va ishga tushirish imkonini beradi. Retroo‘yinlar ishqibozlari allaqachon quyidagi o‘yinlar uchun grafik modifikatsiyalar yaratgan: Battle City, Super Metroid, Castlevania, Ice Climber va NES konsolidagi boshqa o‘yinlar. Emulyator nafaqat spraytlarni o‘zgartirish, ularning aniqligini oshirish yoki yangi spraytlar qo‘shish, balki yangi animatsiyalar yaratish imkonini ham beradi.
Buning teskarisi ham uchraydi: zamonaviy o‘yin uchun demeyk yaratiladi, ya’ni o‘yin soddalashtirilib, grafikasi xuddi retro-konsollarda chiqqandek pikselli ko‘rinishga keltiriladi.
Ko‘ngilochar sohalarda pikselli grafika
Pikselli grafikadan ko‘pincha kutilmagan ko‘ngilochar sohalarda, masalan, stol o‘yinlarida foydalaniladi. Pikselli uslubdagi rasmlarga ega stol o‘yinlarining yorqin misollari quyidagilar: Pixel Tactics, Boss Monster, SUPERTANK. Odatda bunday o‘yinlar videoo‘yinlarga ishora qiladi yoki ularning stol usti uchun moslashtirilgan ko‘rinishi bo‘ladi. Masalan, SUPERTANK stol o‘yini Battle City videoo‘yinining moslashtirilgan shakli, Boss Monster o‘yini esa turli yon tomonga siljib boriladigan o‘yinlar (side-scroller) va rolli o‘yinlarga, ayniqsa fentezi (fantasy) janridagilariga ishora qiladi. Stol o‘yinlari jarayoni videoo‘yinlarnikidan keskin farq qilgani uchun, asl videoo‘yin muhitini imkon qadar to‘liq ifodalovchi mexanikalar tanlanadi. Masalan, SUPERTANK stol o‘yinida tanklar xuddi asl Battle City o‘yinidagidek kataklar bo‘ylab gorizontal yoki vertikal yo‘nalishda harakatlanadi. O‘yinda burgut shaklidagi o‘z shtabini himoya qilish ham talab etiladi. O‘yin maydoni ham asl Battle City o‘yinidagidek g‘isht, beton, suv, muz va butalar kabi turli to‘siqlardan iborat labirintdir. Muhit bilan o‘zaro ta’sir ham videoo‘yindagidek: g‘isht devorlarni o‘q otib buzish, muz ustida esa tankni harakat yo‘nalishida uzoqroq sirpantirish mumkin va hokazo. O‘yinda asl videoo‘yindagidek ishlaydigan bonuslar ham bor: «yulduzcha» tankni kuchaytirib, tezroq yurishiga yordam beradi, «kaska» esa vaqtincha daxlsizlik beradi. 8 yoki 16 bitli konsol uchun chiqarilgan retrovideoo‘yin muhitini yaratish maqsadida SUPERTANK stol o‘yinidagi barcha rasmlar pikselli grafika uslubida ishlangan. Bu 2- va 3-avlod konsollari grafikasini eslatadi. O‘yinda, shuningdek, 80–90-yillardagi jangari filmlar qahramonlariga hazilomuz ishora qiluvchi «Generallar» personajlari ham bor: Rembo, Terminator, Chak Norris, Bryus Li, Robokop va boshqa qahramonlar.
Hamjamiyatlar
Internetda pikselli grafikaga bag‘ishlangan ko‘plab hamjamiyatlar mavjud. Rassomlar o‘z mahoratini oshirish uchun foydali tanqid va fikr-mulohazalar olish umidida ishlarini e’lon qilishadi. Pikselli grafika musobaqalari ham o‘tkaziladi: ishtirokchilar katta tasvirning kvadrat yoki oltiburchak qismlaridan birini yaratishlari va qo‘shni qismlarni chizadiganlar uchun vazifani imkon qadar murakkablashtirishlari kerak.
Ba’zan rassomlar ma’lum qolip yoki mavzu asosida asar yaratadigan «mavzu bo‘yicha rasm» topshiriqlari beriladi. Ayrim shunday ishlar keyinchalik bitta katta rasmga birlashtirilishi mumkin.
«Qo‘g‘irchoqni kiyintir» o‘yini ham keng tarqalgan: kimdir yalang‘och qo‘g‘irchoq tasvirini chizadi (odatda nisbatlari ataylab o‘zgartirilgan), boshqalar esa unga soch turmagi va kiyim chizib qo‘shadilar.
Avtomatik masshtablash algoritmlari

Pikselli grafika o‘lcham o‘zgarishini yomon qabul qiladi: boshqa aniqlikka o‘tilganda tasvirni qayta chizishga to‘g‘ri keladi. ikki chiziqli (bilinear) va bikubik interpolyatsiya kabi odatiy masshtablash algoritmlari fotosuratlar uchun mo‘ljallangan va pikselli rasmga mutlaqo mos kelmaydi — tasvir xiralashib ketadi. Shunga qaramay, yuqori aniqlikda grafikaning tiniqligini oshiradigan algoritmlar mavjud. Zamonaviy kompyuterlar bu algoritmlarni hatto real vaqt rejimida ham bajara oladi.
Butun son marta kattalashtirish

Tasvirni 2, 3 va hokazo marta kattalashtirishga mos eng oddiy algoritm — «eng yaqin qo‘shni». Tasvirga avtomatik ravishda qo‘shimcha tafsilot kiritadigan algoritmlarning ayrimlari:
- EPx (Scale2x) — Eric’s Pixel Expansion
- Scale3x
- SaI — Scaling and Interpolation
- Eagle ; SuperEagle
- Hq2x, Hq3x, Hq4x
- Vector Scaling
Butun son bo‘lmagan koeffitsiyentlar bilan
2016-yil boshiga kelib, butun son bo‘lmagan koeffitsiyentlarda yetishmayotgan tafsilotlarni avtomatik «taxmin qilib chizadigan» algoritmlar ma’lum emas edi. Biroq o‘yinni butun son bo‘lmagan koeffitsiyentlarda masshtablashning bir nechta usuli mavjud.
- 2:1 dan katta masshtablar uchun piksel to‘rini saqlaydigan sodda usul mavjud. Avval sahna o‘yin aniqligiga mos oraliq tasvir maydonida yig‘iladi. Keyin bu maydon yuqori aniqlikdagi ekranga quyidagicha chiqariladi: ekrandagi har bir pikselni sahnaning qaysi piksellari (ular to‘rttadan ko‘p bo‘lmaydi) va qanday nisbatda qoplashini aniqlaymiz. So‘ng shu nisbatda piksel ranglarini aralashtiramiz. Ushbu tamoyil asosida Shovel Knight, DOSBox ishlaydi. Masshtab 2× yoki undan katta bo‘lganda o‘yindagi har bir piksel ichiga to‘liq (aralashtirilmagan holda) sig‘adigan kamida bitta apparat pikseli topiladi.
- Juda qisqa vaqt ko‘rinadigan kadrlar uchun maxsus effektlar yaratishda ba’zan turli piksel to‘rlari usuli qo‘llanadi: obyekt o‘yinning piksel to‘riga mos kelmaydi, balki boshqa to‘r bo‘yicha yirik piksellar bilan chiziladi — eng yaqin qo‘shni yoki yirik piksellarni saqlaydigan boshqa usul yordamida. Retro misol: TMNT: Turtles in Time o‘yinida tomoshabin tomon uchib keladigan dushmanlar. Soxta uch o‘lchamli poyga o‘yinlari ham o‘sha davrda (masalan, Mario Kart, Out Run, Lotus Challenge) o‘yinchi avtomobilini 1:1 masshtabda (o‘lchamini o‘zgartirmasdan), qolgan obyektlarni esa texnika va algoritmlar imkon bergancha ko‘rsatgan. Zamonaviy misol: Terraria — unda pikselli qilichlar o‘zlarining yirik piksellari bilan birga shunchaki aylantiriladi.
- Tasvir uzoq vaqt ko‘rinib turadigan holatlarda turli piksel to‘rlaridan foydalanish ma’qul emas.
- Agar tasvirni 1 dan 2 gacha bo‘lgan masshtabda, masalan, muharrirda ko‘rsatish va asl ko‘rinishdan keskin uzoqlashmaslik kerak bo‘lsa, tiniqlikni oshiruvchi algoritmlardan, masalan, Lanshos (Lanczos) algoritmidan foydalanish mumkin. O‘yinlarda esa 1 dan 2 gacha bo‘lgan masshtabdan qochishga harakat qilinadi.
Wikimedia dvijogida pikselli grafika
Adabiyotlar
- Kolodnikov A. I. Kompyuter dizaynining dastlabki shakllari: pikselli grafika va rastrli tizim // Terra artis. San’at va dizayn. 2022. № 3. 36–41-betlar.
- Benjaminsson K. Pikselli grafika ustalari. 1–3-jildlar. Gyoteborg, Shvetsiya: Nicepixel, 2016–2019.
- Donovan T. Qayta o‘ynash: videoo‘yinlar tarixi. Lyues: Yellow Ant, 2010. 192 bet.
- Ekilson S. Grafik dizayn: yangi tarix. Gyoteborg, Shvetsiya: Simon & Schuster, 2012.
- Silber D. O‘yin ishlab chiquvchilar uchun pikselli grafika. San-Fransisko, Kaliforniya, AQSH: William Pollock, 2016. ISBN 978-1-59327-886-1.
- Wolf M. J. P. Inqirozdan avval: videoo‘yinlarning dastlabki tarixi. Detroyt: Wayne State University Press, 2012. 272 bet.


