Hazm fermentlari, ovqat hazm qilish fermentlari — fermentlar bo‘lib, ular oziq-ovqatning murakkab tarkibiy qismlarini (polisaxaridlarni) oddiyroq moddalarga (oligosaxaridlarga) parchalaydi; hosil bo‘lgan moddalar keyinchalik organizmga so‘riladi. Kengroq ma’noda katta (odatda polimer) molekulalarni monomerlarga yoki kichikroq qismlarga parchalovchi barcha fermentlar ham hazm fermentlari deb ataladi. Oshqozon-ichak yo‘lidagi barcha fermentlar gidrolazalar guruhiga kiradi. Bu oziq-ovqat polimerlarining parchalanishi har doim suv molekulasi ishtirokida kechishini anglatadi.
Hazm fermentlari inson va hayvonlarning hazm tizimida mavjud. Bundan tashqari, hazm fermentlariga hujayra ichidagi lizosoma fermentlari ham kiradi.
Inson va hayvonlar organizmida hazm fermentlari asosan quyidagi joylarda ta’sir ko‘rsatadi: og‘iz bo‘shlig‘i, oshqozon, ingichka ichak. Bu fermentlarni quyidagi bezlar ishlab chiqaradi: so‘lak bezlari, oshqozon bezlari, oshqozonosti bezi va ingichka ichak bezlari. Fermentativ funksiyalarning bir qismini ichakning doimiy (obligat) mikroflorasi bajaradi.
Hazm fermentlari substratga xosligiga ko‘ra bir necha asosiy guruhga bo‘linadi:
- proteazalar: endopeptidazalar, ular ichki peptid bog‘larining parchalanishini katalizlaydi (pepsin, rennin, gastriksin oshqozon shirasida, tripsin, ximotripsin, elastaza oshqozonosti bezi shirasida) hamda ekzopeptidazalar, ular bittadan aminokislotani karboksil uchidan ajratib oladi (oshqozonosti bezi shirasidagi karboksipeptidaza hamda ichak shirasidagi aminopeptidaza va peptidazalar);
- lipazalar lipidlarni yog‘ kislotalari va glitseringa parchalaydi;
- karbogidrazalar uglevodlarni gidrolizlaydi;
- saxaraza saxarozani parchalaydi, maltaza maltozani parchalaydi, laktaza laktozani parchalaydi;
- nukleazalar parchalaydi — nuklein kislotalarni nukleotidlargacha.
Og‘iz bo‘shlig‘i
So‘lak bezlari og‘iz bo‘shlig‘iga quyidagilarni ajratadi:
- alfa-amilaza (ptialin) yuqori molekulali kraxmalni qisqaroq bo‘laklarga va alohida eruvchan shakarlarga parchalaydi (dekstrinlar, maltoza, maltotrioza);
- alfa-glukozidaza (maltaza) maltozani ikkita glukoza molekulasiga parchalaydi.
- laktoperoksidaza bakteritsid ta’sirga ega.
Oshqozon
Oshqozonda ajratiladigan fermentlar oshqozon fermentlari deb ataladi. Kimyoviy tabiatiga ko‘ra deyarli barcha fermentlar oqsillardir. Oshqozonda bakteritsid ta’sir ko‘rsatadigan xlorid kislota ham ishlab chiqariladi; u pepsin fermentini faollashtiradi, oqsillarning denaturatsiyalanishini va bo‘rtishini keltirib chiqaradi.
- Pepsin — oshqozonning asosiy fermenti. U denaturatsiyalangan oqsillarning peptid bog‘larini gidroliz orqali peptidlargacha parchalaydi. Oshqozon shilliq qavatining o‘z-o‘zini hazm qilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun u «asosiy hujayralar» deb ataladigan hujayralarda faol bo‘lmagan pepsinogen shaklida ishlab chiqariladi. Oshqozon bo‘shlig‘idagi kislotali muhitda (рН=1.5—2,5) pepsinogen faol pepsinga aylanadi. Bunda pepsin ingibitori ajralib chiqadi. Jarayon avtokatalitik tarzda НСl (Н ionlari+) ishtirokida kechadi. U ham oshqozon shilliq qavatida, ammo «qoplovchi hujayralar» deb ataladigan hujayralarda ishlab chiqariladi. Pepsinogenning molekulyar massasi taxminan 42 000, pepsinniki esa taxminan 35 000. Bundan pepsinogenning pepsinga aylanishida boshlang‘ich molekulaning 15—20 % qismi ajralishi kelib chiqadi. Faollashish pepsinogenning barcha asosiy aminokislotalari to‘plangan N-uchki qismining ajralishi hisobiga yuz beradi. Ajralish mahsulotlari orasida molekulyar massasi 3242 bo‘lgan pepsin ingibitori va umumiy molekulyar massasi taxminan 4000 ga teng beshta kichikroq bo‘lak aniqlangan. Oshqozon devorlarini kuchli kislotali muhitdan himoya qilish uchun shilliq qavatning «qo‘shimcha hujayralari» mutsin — glikoproteid hamda bikarbonat ionlarini ishlab chiqaradi.
- Gastriksin, rennin — ular ham oqsillarni parchalaydi.
- Jelatinaza jelatin va kollagenni, go‘shtning asosiy proteoglikanlarini polipeptidlar, peptidlar va aminokislotalargacha parchalaydi.
- Lipaza yog‘larni glitserin va yog‘ kislotalariga parchalaydi, biroq uning oshqozondagi faolligi past.
- Rennin (ximozin) — kavsh qaytaruvchi hayvonlarning shirdonida ishlab chiqariladigan, peptidlarni parchalovchi aspartilproteazadir.
Ingichka ichak
O‘t suyuqligi
Inson o‘t suyuqligi ham ovqat hazm qilish jarayonida ishtirok etadi. U jigarda uzluksiz ishlab chiqariladi va o‘t pufagida to‘planadi. Uning tarkibida fermentlar bo‘lmaydi. O‘t suyuqligi oshqozonosti bezi fermentlarini faollashtiradi, yog‘larni emulsiyalaydi (bu ularning parchalanishini osonlashtiradi), ichak peristaltikasini kuchaytiradi, shilliq ajralishini rag‘batlantiradi va oshqozonosti bezi fermentlari uchun xavfli bo‘lgan oshqozon pepsinining ta’sirini bartaraf etadi.
Oshqozonosti bezi fermentlari
Oshqozonosti bezi hazm tizimidagi asosiy bez hisoblanadi. U 20 dan ortiq fermentni o‘n ikki barmoqli ichak bo‘shlig‘iga ajratadi.
- Proteazalar:
- Tripsin oshqozondagi pepsinga o‘xshash proteazadir;
- Ximotripsin — oziq-ovqat oqsillarini parchalovchi yana bir proteaza;
- Karboksipeptidaza;
- Bir necha xil elastazalar, ular elastinni va ayrim boshqa oqsillarni parchalaydi.
- Nukleazalar, ular nuklein kislotalarni nukleotidlarga parchalaydi.
- Steapsin yog‘larni parchalaydi.
- Amilaza kraxmal va glikogenni, shuningdek, boshqa uglevodlarni parchalaydi.
- Oshqozonosti bezi lipazasi yog‘larni hazm qilishdagi eng muhim ferment hisoblanadi. U avval emulsiyalangan yog‘larga (triglitseridlarga) ta’sir qiladi. Emulsiyalash o‘t suyuqligi yordamida kechadi; o‘t suyuqligi ichak bo‘shlig‘iga jigar tomonidan ajratiladi.
Ingichka ichak fermentlari
- Bir nechta peptidaza, jumladan:
- enteropeptidaza — faol bo‘lmagan tripsinogenni faol tripsinga aylantiradi;
- alaninaminopeptidaza — oshqozon va oshqozonosti bezi proteazalari ta’sirida oqsillardan hosil bo‘lgan peptidlarni parchalaydi.
- Quyidagi fermentlar disaxaridlarni monosaxaridlarga parchalaydi:
- Lipaza ichakda triglitseridlarni glitserin va yog‘ kislotalariga parchalaydi.
- Erepsin — oqsillarni parchalovchi ferment.
Ichak mikroflorasi
Insonning yo‘g‘on ichagida yashovchi mikroorganizmlar ayrim oziq-ovqat turlarining hazm bo‘lishiga yordam beradigan fermentlarni ajratadi.
- Ichak tayoqchasi laktozaning hazm bo‘lishiga yordam beradi.
- Laktobakteriyalar — laktoza va boshqa uglevodlarni sut kislotasiga aylantiradi.
Hasharotxo‘r o‘simliklarning hazm fermentlari
Nepentes Nepenthes macferlanei o‘simligining sekretidan proteazalar ajratib olingan, shuningdek, lipaza faolligi ham aniqlangan. Uning asosiy fermenti — nepentezin — substratga xosligi jihatidan pepsinga o‘xshaydi.
Havolalar
- http://www.innvista.com/health/nutrition/diet/enzymecl.htm
- Odam anatomiyasi va fiziologiyasi: o‘rta maxsus kasbiy ta’lim muassasalari talabalari uchun darslik / I. V. Gayvoronskiy, G. I. Nichiporuk, A. I. Gayvoronskiy. — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. — Moskva: «Akademiya» nashriyot markazi, 2011. — 496 bet. ISBN 978-5-7695-7794-9
