Antigen taqdim etuvchi hujayralar

T-hujayralarning taqdim etilgan antigen bilan o‘zaro ta’siri ularning CD8+ sitotoksik T-hujayralarga yoki CD4+ T-xelperlarga aylanishini rag‘batlantiradi

Antigen taqdim etuvchi hujayralar (ATH, ingl. antigen-presenting cell, APC) — hujayralar bo‘lib, ular o‘z yuzasida (taqdim etish yo‘li bilan) begona antigenni molekulalar — asosiy gistomoslik kompleksi tarkibiy qismlari (ingl. MHC) bilan birga namoyish etadi. T-hujayralar bunday komplekslarni T-hujayra retseptorlari yordamida tanib oladi. Odatda antigenni yuzasida taqdim etishdan oldin antigen taqdim etuvchi hujayralar uni qayta ishlash (processing)[ingl.] jarayonidan o‘tkazadi. Bu jarayonda antigen bo‘laklarga parchalanadi va boshqa o‘zgarishlarga uchraydi. Bu vazifani quyidagilar bajaradi: makrofaglar, B-hujayralar va dendrit hujayralar.

Turlari

Antigen taqdim etuvchi hujayralar ikki turga bo‘linadi: professional va noprofessional. Professional ATHlar quyidagilarni ekspressiya qiladi: II sinf MHC[ingl.], kostimulyator molekulalar va molekulyar naqshlarni tanib oluvchi retseptorlar. Noprofessional antigen taqdim etuvchi hujayralar esa faqat I sinf MHC[ingl.]ni, professionallari esa MHCning har ikkala sinfini ekspressiya qiladi.

Professional antigen taqdim etuvchi hujayralar antigenlarni T-hujayralarga taqdim etishga ixtisoslashgan. Ular antigenni juda samarali yutib oladi (masalan, makrofaglar singari fagotsitoz orqali yoki B-hujayralar singari retseptor vositasidagi endotsitoz orqali), uni peptid bo‘laklariga parchalaydi va so‘ng MHC-II bilan kompleks holida hujayra yuzasida namoyish etadi. MHC-II–antigen kompleksi antigen taqdim etuvchi hujayraning membranasida T-hujayra retseptorlari yordamida tanib olinadi. So‘ng ATHdan keladigan qo‘shimcha kostimulyator signal ta’sirida T-hujayra faollashadi. Kostimulyator molekulalar va II sinf MHC ekspressiyasi professional antigen taqdim etuvchi hujayralarning o‘ziga xos belgisidir. Bundan tashqari, barcha professional ATHlar I sinf MHCni ham ekspressiya qiladi.

Professional ATHlar qatoriga dendrit hujayralar, makrofaglar va B-hujayralar kiradi. Dendrit hujayralar turli antigenlarni ham T-xelperlarga, ham T-killerlarga taqdim etadi. Dendrit hujayralar, shuningdek, kross-taqdimot (cross-presentation)[ingl.] qilish xususiyatiga ega. Bu jarayonda ular antigenni I sinf MHC bilan kompleks holida T-killerlarga taqdim etib, ularni faollashtiradi. Dendrit hujayralar periferik tolerantlik (peripheral tolerance)[ingl.] mexanizmlarida ham ishtirok etib, autoimmun kasalliklar rivojlanishining oldini olishga yordam beradi.

Dendrit hujayralar antigen bilan uchrashguniga qadar II sinf MHC va kostimulyator molekulalarni juda kam miqdorda ekspressiya qiladi. Dendrit hujayra yuzasidagi molekulyar naqshni tanib oluvchi retseptorlar patogen bilan bog‘liq molekulyar naqshni (pathogen-associated molecular pattern) tanigach, antigen fagotsitoz qilinadi va dendrit hujayra faollashadi. Shundan keyin II sinf MHC ekspressiyasi ortadi. Shuningdek, ayrim kostimulyator molekulalar, xususan, CD40 va B7[ingl.] ham yuqori darajada ekspressiya qilinadi; ikkinchisi CD28 bilan CD4+ T-hujayralar yuzasida o‘zaro ta’sirlashadi. Shundan so‘ng dendrit hujayra to‘liq yetilgan professional ATHga aylanadi. U to‘qimalardan limfa tugunlariga ko‘chib o‘tadi va u yerda T-hujayralar bilan uchrashib, ularni faollashtiradi.

Makrofaglarni T-hujayralar ajratib chiqaradigan gamma-interferon (interferon-γ) faollashtirishi mumkin. Faollashgach, makrofaglar II sinf MHC va kostimulyator molekulalarni, jumladan B7 kompleksini ekspressiya qila boshlaydi va fagotsitoz qilingan antigenlarni T-xelperlarga taqdim etadi. Bunday faollashuv infeksiyalangan makrofaglarga yutilgan patogenlar bilan kurashishda yordam beradi. Makrofaglar monotsitlardan, ya’ni qonda aylanib yuruvchi hujayralardan kelib chiqadi. Monotsitlar infeksiya o‘chog‘iga ko‘chgach, yetuk makrofaglarga aylanib, kasallik qo‘zg‘atuvchi hujayralarni faol fagotsitoz qiladi.

B-hujayralar B-hujayra retseptori bilan bog‘langan antigenni yutib, keyin uni T-xelperlarga taqdim etishi mumkin. T-hujayralardan farqli o‘laroq, B-hujayralar o‘ziga xos B-hujayra retseptorlari yordamida erigan holatdagi antigenlarni ham taniy oladi. Ular bog‘langan antigenni yutib, qayta ishlaydi va keyin T-hujayralarga taqdim etadi. Tegishli T-hujayra retseptoriga ega T-hujayra B-hujayra yuzasidagi MHC-II–antigen kompleksini taniganda, B-hujayradagi CD40 markeri T-hujayra yuzasidagi CD154 molekulasi bilan bog‘lanadi. T-hujayralardan kelgan faollashtiruvchi signallar ta’sirida B-hujayralar antitanalar sinfini almashtirishi hamda xotira B-hujayralarini hosil qilishi mumkin.

Noprofessional ATH vazifasini organizmdagi yadroga ega barcha hujayralar bajarishi mumkin. Ular I sinf MHC molekulasi va beta-2-mikroglobulin yordamida endogen peptidlarni o‘z yuzasida taqdim etishi mumkin. Begona kelib chiqishga ega peptidlarni taqdim etadigan professional ATHlardan farqli ravishda, noprofessional ATHlar hujayraning o‘zida hosil bo‘lgan peptidlarni namoyish etadi. T-killerlar I sinf MHC bilan kompleks holidagi endogen antigenlarni taniy oladi. Odatda noprofessional ATHlar II sinf MHCni ekspressiya qilmaydi, ammo antigenni II sinf MHC bilan kompleks holida taqdim etish faqat professional ATHlarga xos emas. Boshqa leykotsitlar, masalan, neytrofillar va semiz hujayralar (mast cells) kabi granulotsitlar, shuningdek, epiteliy va endoteliy hujayralari ham ayrim sharoitlarda antigenlarni II sinf MHC bilan kompleks holida taqdim etishi mumkin. Biroq ularning naiv CD4+ T-hujayralarni[ingl.] faollashtira olishini ko‘rsatuvchi ishonchli dalillar mavjud emas.

Vazifalari

T-hujayralar bo‘linishi va o‘z vazifalarini bajarishi uchun faollashishi kerak. T-hujayra professional antigen taqdim etuvchi hujayra yuzasidagi II sinf MHC va antigen kompleksini T-hujayra retseptori yordamida tanigach faollashadi. T-hujayralarni faollashtirishda ko‘pincha dendrit hujayralar qatnashadi. T-hujayralar erkin antigenlarga javob bermaydi. T-xelperlar II sinf MHC bilan kompleks holida taqdim etilgan ekzogen antigenlarni taniy oladi. T-killerlar esa noprofessional ATHlar tomonidan I sinf MHC bilan kompleks holida taqdim etilgan endogen peptidlarni ham taniydi. ATHlar, shuningdek, endogen va ekzogen lipid tabiatli antigenlarni T-hujayralarga va tabiiy killerlarga oqsillar oilasiga mansub CD1 yordamida taqdim etishi mumkin. Bu oqsillar tuzilish jihatidan I sinf MHCga yaqin.

Antigenni yutib olgach, dendrit hujayralar limfa tomirlariga ko‘chib o‘tadi va ular orqali limfa tugunlariga yetib boradi. U yerda dendrit hujayralar T-hujayralar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Ko‘chish davomida dendrit hujayralar yetiladi: ular boshqa antigenlarni yutib olish qobiliyatini yo‘qotadi, MHC va kostimulyator molekulalar ekspressiyasi o‘zgaradi, sitokinlar ishlab chiqarilishi kuchayadi. Yutilgan antigen tarkibida epitoplar bo‘lgan kichikroq peptidlarga parchalanadi va aynan shu epitoplar T-hujayralarga taqdim etiladi. Dendrit hujayralardan farqli ravishda, B-hujayralar avvaldan limfa tugunlarida joylashadi va shu yerda faollashgan T-hujayralar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Dendrit hujayra allaqachon faollashgan T-xelper bilan o‘zaro ta’sirlashganda «ruxsat olgan» (licensed) holatga o‘tishi mumkin. Faqat shunday «ruxsat olgan» dendrit hujayralargina T-killerlarni faollashtira oladi. Dendrit hujayralarning «ruxsat olishi» ularning yuzasidagi B7 va CD40 molekulalarining T-hujayra yuzasidagi mos ravishda CD28 va CD154 bilan o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida sodir bo‘ladi. Yutilgan antigen tarkibidagi epitoplarning faqat ayrimlari I yoki II sinf MHC bilan kompleks holida taqdim etilishi mumkin. Bunday epitoplar immunodominant deb ataladi.

Klinik ahamiyati

ATHlar o‘smaga qarshi xususiyatlarga ega: ular B-hujayralarni o‘sma hujayralariga qarshi antitanalar ishlab chiqarishga, T-killerlarni esa bunday hujayralarni bevosita yo‘q qilishga undaydi. O‘smalarga qarshi kurashda o‘sma antigenlarini T-hujayralarga taqdim etuvchi dendrit hujayralar alohida ahamiyatga ega. Saraton immunoterapiyasining ayrim turlarida bemor o‘sma hujayralariga xos dendrit hujayralar va T-hujayralarning ko‘paytirilgan miqdori bilan davolanadi. Saraton immunoterapiyasining yangi usullari gen muhandisligi yordamida sun’iy ATHlar yaratishni o‘z ichiga oladi; ular immun tizimni o‘sma hujayralariga hujum qilishga yo‘naltiradi. Metastaz beruvchi sut bezi saratonini yoki melanomani davolash uchun ATH faollashtiruvchisi sinovdan o‘tkazilmoqda; bu preparat — IMP321[ingl.].

Adabiyotlar