Oshqozon osti bezi (lotincha: pancreas) inson tanasidagi muhim ichki a'zolardan biri bo‘lib, u qorin bo‘shlig‘ining yuqori qismida, oshqozonning orqasida joylashgan. Uning uzunligi taxminan 15–25 sm, og‘irligi esa o‘rtacha 70–100 grammni tashkil etadi. U bosh, tana va dum qismlaridan iborat. Oshqozon osti bezi o‘ng tomonda joylashgan keng qismi "bosh", o‘rta qismi "tana", chap tomonga qaragan nozik uch qismi esa "dum" deb ataladi. Ushbu a’zo hazm qilish tizimi va endokrin tizim faoliyatida muhim rol o‘ynaydi.
Oshqozon osti bezining ikki tomonlama vazifasi
Oshqozon osti bezi ikki xil vazifani bajaradi: ekzokrin va endokrin. Ekzokrin vazifasi hazm qilish jarayonida ishtirok etish bo‘lib, bu bezi ovqat hazm qilish fermentlarini ishlab chiqaradi. Ushbu fermentlar oshqozondan chiqqan ovqatni ichaklarda parchalashga yordam beradi. Asosan tripsin, amilaza, lipaza kabi fermentlar ishlab chiqariladi. Tripsin oqsillarni, amilaza uglevodlarni, lipaza esa yog‘larni parchalashga xizmat qiladi.
Endokrin vazifasi esa gormonlar ishlab chiqarish bilan bog‘liq. Ushbu bezi Langerhans orolchalari deb ataluvchi hujayra guruhlaridan iborat bo‘lib, ular organizmdagi qand miqdorini tartibga soluvchi asosiy gormon — insulinni ishlab chiqaradi. Bundan tashqari, glyukagon va somatostatin kabi boshqa gormonlar ham ishlab chiqariladi. Insulin qondagi glyukoza miqdorini pasaytiradi, glyukagon esa uni oshiradi. Shunday qilib, oshqozon osti bezi qondagi shakar miqdorini muvozanatda ushlab turishga yordam beradi.
Oshqozon osti bezining ahamiyati
Oshqozon osti bezi organizmda ikki asosiy tizimga — hazm qilish tizimi va gormonal boshqaruv tizimiga xizmat qiladi. Uning fermentlari oziq-ovqat moddalarini parchalaydi, shuning uchun bu bezi normal faoliyat ko‘rsatmasa, ovqat to‘liq hazm bo‘lmaydi, bu esa ichak faoliyatining buzilishiga, organizmda to‘qimalarning yetarli oziqlanishiga to‘sqinlik qiladi. Endokrin faoliyatdagi buzilish esa qandli diabet kabi xavfli kasalliklarga olib keladi.
Oshqozon osti bezi bilan bog‘liq kasalliklar
Ushbu a’zoda yuzaga keladigan kasalliklar orasida eng keng tarqalganlari: pankreatit, qandli diabet, oshqozon osti bezi o‘smalari (shu jumladan, rak) va ferment etishmovchiligi hisoblanadi.
Pankreatit — oshqozon osti bezining yallig‘lanishidir. Bu kasallik o‘tkir yoki surunkali shaklda kechishi mumkin. O‘tkir pankreatit ko‘pincha og‘ir og‘riq, ko‘ngil aynishi, qayt qilish, isitma bilan boshlanadi. Surunkali shaklida esa asta-sekin bez to‘qimasi zararlanib, uning funksiyasi pasayadi. Pankreatitning asosiy sabablari spirtli ichimliklar iste'moli, noto‘g‘ri ovqatlanish, safro yo‘llaridagi toshlar, ayrim dorilar va genetik omillar bo‘lishi mumkin.
Qandli diabet esa oshqozon osti bezining insulin ishlab chiqarish funksiyasi buzilganda yuzaga keladi. Bu kasallikning I turi va II turi mavjud. I turda bez umuman insulin ishlab chiqara olmaydi, II turda esa insulin ishlab chiqariladi, lekin tana uni yetarlicha foydalana olmaydi. Har ikki holatda ham qondagi glyukoza miqdori me’yordan oshib ketadi, bu esa yurak, buyrak, ko‘z va nerv tizimi uchun xavfli oqibatlarga olib keladi.
Oshqozon osti bezidagi o‘smalar benign (yaxshi sifatli) yoki malign (yomon sifatli, ya'ni saraton) bo‘lishi mumkin. Saraton kasalligi odatda kech aniqlanadi va jiddiy oqibatlarga olib keladi. Uning ilk belgilari ko‘pchilikda befarqlik uyg‘otadigan holatlar — vazn yo‘qotish, holsizlik, ishtaha pasayishi va qorin og‘rig‘i bilan kechadi.
Diagnostika va davolash usullari
Oshqozon osti bezi bilan bog‘liq kasalliklarni aniqlash uchun bir necha turdagi diagnostika vositalari qo‘llaniladi. Ultrasonografiya, KT (kompyuter tomografiyasi), MRT (magnit-rezonans tomografiya), qon tahlillari va endoskopik usullar eng asosiy tekshiruvlar sirasiga kiradi. Ferment darajasini o‘lchash, gormonlarni aniqlash ham muhim ahamiyatga ega.
Davolash esa kasallikning turiga, og‘irlik darajasiga va bemorning umumiy holatiga qarab belgilanadi. Masalan, pankreatitda og‘riqni kamaytirish, ovqatlanishni vaqtincha to‘xtatish, suyuqlik bilan terapiya, antibiotiklar qo‘llaniladi. Qandli diabetda esa insulin in'ektsiyalari, dieta, jismoniy faollik va boshqa dori vositalari muhim rol o‘ynaydi. O‘smalar aniqlansa, jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash, kimyoterapiya yoki nurlantirish usullari qo‘llanilishi mumkin.
Oldini olish va sog‘lom turmush tarzi
Oshqozon osti bezi sog‘lig‘ini saqlash uchun sog‘lom turmush tarziga amal qilish muhim. Birinchi navbatda, spirtli ichimliklardan voz kechish, yog‘li va og‘ir ovqatlarni me’yorda iste’mol qilish, shirinliklar va uglevodlarni nazorat qilish kerak. Mutanosib ovqatlanish, ko‘p suv ichish va doimiy jismoniy faollik oshqozon osti bezining to‘g‘ri ishlashiga yordam beradi.
Shuningdek, surunkali stress, uyqusizlik va chekish ham ushbu bezning salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Qandli diabetga moyilligi bo‘lgan insonlar uchun muntazam qon tahlillarini topshirish, shakar miqdorini kuzatib borish, shifokor ko‘rsatmasiga amal qilish zarur.
Xulosa
Oshqozon osti bezi organizm uchun juda muhim bo‘lgan a’zo bo‘lib, uning to‘g‘ri ishlashi umumiy salomatlikni saqlashda katta rol o‘ynaydi. Bu bezning ikkita muhim funksiyasi — hazm qilish va qand miqdorini boshqarish — har bir inson hayot sifatini belgilovchi asosiy jarayonlar sirasiga kiradi. Shu sababli, oshqozon osti bezi bilan bog‘liq muammolarni erta aniqlash va davolash, sog‘lom turmush tarzini olib borish, muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tish sog‘liqni saqlash uchun zarurdir.
