Optik tolali aloqa

Optik tola taqsimlash qutisi. Sariq kabellar bir modali optik tolalar; to‘q sariq va ko‘k kabellar esa ko‘p modali optik tolalar: OM1 tolalari 62,5/125 μm va OM3 tolalari 50/125 μm o‘lchamga ega.
Stels kompaniyasi tomonidan yotqizilayotgan foydalanilmayotgan optik tolali kabel — 432 tolali, Nyu-Yorkdagi Manxetten markazining ko‘chalari ostida

Optik tolali aloqa — axborot signalini tashuvchi sifatida optik (yaqin infraqizil) diapazondagi elektromagnit nurlanishdan, yo‘naltiruvchi tizim sifatida esa optik tolali kabellardan foydalanadigan axborot uzatish usuli. Tashuvchi chastotaning yuqoriligi va multiplekslash imkoniyatlarining kengligi tufayli optik tolali aloqa liniyalarining o‘tkazish qobiliyati boshqa barcha aloqa tizimlarinikidan bir necha barobar yuqori bo‘lib, soniyasiga terabitlarda o‘lchanishi mumkin. Optik tolada yorug‘likning so‘nishi kam bo‘lgani uchun optik tolali aloqadan kuchaytirgichlarsiz ham katta masofalarda foydalanish mumkin. Optik tolali aloqaga elektromagnit xalaqitlar ta’sir qilmaydi, shuningdek, undan ruxsatsiz foydalanish qiyin: optik kabel orqali uzatilayotgan signalni sezdirmasdan tutib olish texnik jihatdan nihoyatda murakkab.

Fizik asoslari

Deyarli to‘liq ichki qaytishning optik muhitdagi namoyon bo‘lishi

Optik tolali aloqa to‘liq ichki qaytish hodisasiga — elektromagnit to‘lqinlarning turli sinish ko‘rsatkichlariga ega dielektriklar chegarasida qaytishiga asoslanadi. Optik tola ikki qismdan: yorug‘likni bevosita yo‘naltiradigan o‘zak va qobiqdan iborat. O‘zakning sinish ko‘rsatkichi qobiqnikidan biroz yuqori bo‘ladi. Shu sababli yorug‘lik nuri o‘zak va qobiq chegarasida ko‘p marta qaytib, o‘zakdan tashqariga chiqmasdan uning ichida tarqaladi.

Qo‘llanilishi

Optik tola o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan kabel quvuriga ega kabel g‘altagi tirkamasi
Yerosti kollektoridagi ko‘p modali optik tola
Optik tolalarni ulash (payvandlash) uchun mo‘ljallangan, yerosti kabellariga yetib borish va ularni biriktirishda ishlatiladigan ko‘chma laboratoriya
Qopqog‘i olib tashlangan uchi berk mufta. Tolalarning payvandlangan joylarini himoya qilish uchun ishlatiladigan issiqlikda qisqaruvchi gilzalarni o‘rnatish kassetalari yaqqol ko‘rinib turibdi.

Optik tolali aloqa tobora kengroq sohalarda — kompyuterlardan tortib kosmik apparatlardagi, samolyot va kemalardagi bort tizimlarigacha, shuningdek, axborotni uzoq masofalarga uzatishda qo‘llanmoqda. Masalan, hozirda G‘arbiy Yevropa — Yaponiya yo‘nalishidagi optik tolali aloqa liniyasidan muvaffaqiyatli foydalanilmoqda. Uning katta qismi Rossiya hududidan o‘tadi. Bundan tashqari, suvosti optik tolali aloqa liniyalarining umumiy uzunligi ham ortib bormoqda, xususan qit’alar o‘rtasida.

Har bir xonadonga optik tola (ingl. Fiber to the premises, FTTP yoki Fiber to the home, FTTH) — telekommunikatsiya sohasidagi internet-provayderlar tomonidan qo‘llanadigan atama. Bu atama optik tolali kanalni yakuniy foydalanuvchi hududigacha yetkazish va u yerda terminal optik uskunani o‘rnatish orqali keng polosali telekommunikatsiya tizimini tashkil etishni anglatadi. Bunday tizim quyidagi telekommunikatsiya xizmatlarini taqdim etadi:

  • Internetga yuqori tezlikda ulanish;
  • telefon aloqasi xizmatlari;
  • televideniye xizmatlari.

Optik tolali texnologiyadan foydalanish narxi pasayib bormoqda. Natijada bu xizmat an’anaviy aloqa xizmatlariga nisbatan raqobatbardosh bo‘lib bormoqda.

Tarixi

Axborotni uzoq masofaga uzatish tizimlari tarixini qadimgi davrlardan, odamlar tutun signallaridan foydalangan paytdan boshlash kerak. O‘shandan buyon bu tizimlar tubdan takomillashdi: avval telegraf, keyin esa koaksial kabel paydo bo‘ldi. Rivojlanish jarayonida ushbu tizimlar ertami-kechmi fundamental cheklovlarga duch keldi: elektr tizimlari uchun bunday cheklov signalning ma’lum masofada so‘nishi bo‘lsa, o‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) tizimlarda tashuvchi chastota bilan bog‘liq edi. Shuning uchun mutlaqo yangi tizimlarni izlash davom etdi. XX asrning ikkinchi yarmida yechim topildi: yorug‘lik yordamida signal uzatish elektr va o‘ta yuqori chastotali signallarga qaraganda ancha samarali ekani ma’lum bo‘ldi.

1966-yilda Kao va Xokxem STC laboratoriyasi (STL) vakillari oddiy shishadan tayyorlangan optik tolalarni taqdim etishdi. Bu tolalar tarkibidagi, aslida yo‘qotish mumkin bo‘lgan aralashmalar tufayli ularda yorug‘likning so‘nishi juda yuqori — 1000 dB/km edi. O‘sha paytda mis koaksial kabelda so‘nish atigi 5—10 dB/km ni tashkil etgan.

Optik axborot uzatish tizimlarini yaratishda ikkita asosiy muammo mavjud edi: yorug‘lik manbai va signal tashuvchisi. Birinchi muammo 1960-yilda lazerlarning ixtiro qilinishi bilan, ikkinchisi esa 1970-yilda yuqori sifatli optik kabellarning paydo bo‘lishi bilan hal etildi. Bu Corning Incorporated[ingl.] kompaniyasining ishlanmasi edi. Bunday kabellarda so‘nish taxminan 20 dB/km bo‘lib, telekommunikatsiya tizimlarida signal uzatish uchun mutlaqo maqbul edi. Shu davrda ancha ixcham galliy arsenidli (GaAs) yarimo‘tkazgich lazerlar ham yaratildi.

1975–1980-yillardagi jadal tadqiqotlardan so‘ng, to‘lqin uzunligi 0,8 mkm bo‘lgan yorug‘likda ishlaydigan, galliy arsenidi (GaAs) asosidagi yarimo‘tkazgich lazerdan foydalanuvchi birinchi tijoriy optik tolali aloqa tizimi paydo bo‘ldi. Birinchi avlod tizimlarining ma’lumot uzatish tezligi 45 Mbit/s, signal takrorlagichlari orasidagi masofa esa 10 km edi.

22-aprel kuni, 1977-yilda, AQShning Kaliforniya shtatidagi Long-Bich shahrida General Telephone and Electronics kompaniyasi ilk bor telefon trafikini 6 Mbit/s tezlikda uzatish uchun optik kanaldan foydalandi.

Ikkinchi avlod optik tolali aloqa tizimlari 1980-yillarning boshida tijoriy foydalanish uchun ishlab chiqildi. Ular InGaAsP lazerlari chiqaradigan, to‘lqin uzunligi 1,3 mkm bo‘lgan yorug‘likdan foydalangan. Biroq bunday tizimlarning imkoniyatlari kanalda yuzaga keladigan dispersiya sababli hali ham cheklangan edi. Shunga qaramay, 1987-yilga kelib ular 1,7 Gbit/s gacha tezlikda, signal takrorlagichlari orasidagi masofa 50 km bo‘lgan sharoitda ham ishlay boshladi.

SSSRda birinchi avlod optik tolali aloqa tizimlari 1970-yillarning oxirida sinovdan o‘tkazildi. Dastlabki optik tolali aloqa liniyalaridan biri Konakov shahridagi davlat rayon elektr stansiyasining (GRES) hisoblash markazida o‘rnatildi. 1985-yil oxiriga kelib, sanoat korxonalari ichidagi aloqadan tashqari, shahar ichki optik tolali aloqa liniyalari ham qurildi (Moskva, Leningrad, Gorkiy va Zelenogradda). Keyinroq, 1988-yil yanvarida SSSR va Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) o‘rtasidagi hukumatlararo kelishuv doirasida yaratilgan optik tolali aloqa liniyasi foydalanishga topshirildi.

Dunyodagi birinchi okeanlararo optik tolali aloqa liniyasini yotqizish ishlari 1988-yilda yakunlandi (Yaponiya va AQSh o‘rtasida); uning uzunligi qariyb 10 ming kilometr edi. Birinchi transatlantik telefon optik kabeli (TAT-8) ham 1988-yilda foydalanishga topshirildi. Uning asosida E. Dezurvir tomonidan takomillashtirilgan lazerli kuchaytirish texnologiyasi yotardi. TAT-8 AQSh va Yevropa o‘rtasidagi birinchi suvosti optik tolali kabel sifatida ishlab chiqilgan.

To‘lqin uzunliklari bo‘yicha multiplekslash tizimlarining yaratilishi bitta tola orqali ma’lumot uzatish tezligini bir necha barobar oshirishga imkon berdi. 2003-yilga kelib spektral zichlashtirish texnologiyasi yordamida 10,92 Tbit/s tezlikka (273 ta optik kanal, har biri 40 Gbit/s) erishildi. 2009-yilda Bell laboratoriyalari 155 ta kanalning har birida 100 Gbit/s tezlikdan foydalanib, multiplekslash orqali ma’lumotlarni 15,5 Tbit/s tezlikda 7000 km masofaga uzatishga erishdi. 2013-yilda Bell olimlari 400 Gbit/s tezlikda optik tola orqali 12 800 km masofaga signal takrorlagichlarisiz ma’lumot uzatishga imkon beruvchi shovqinni bostirish texnologiyasini sinovdan o‘tkazdi.