Versiyalarni boshqarish tizimi

Versiyalarni boshqarish tizimi («versiyalarni nazorat qilish tizimi» deb ham ataladi; ingl. version control system, VCS yoki revision control system) — dasturiy ta’minot bo‘lib, o‘zgarib turadigan axborot bilan ishlashni yengillashtirish uchun mo‘ljallangan. Versiyalarni boshqarish tizimi bir hujjatning bir nechta versiyasini saqlash, zarur bo‘lganda avvalgi versiyalarga qaytish, muayyan o‘zgarishni kim va qachon kiritganini aniqlash va boshqa ko‘plab amallarni bajarish imkonini beradi.

Bunday tizimlardan, asosan, dasturiy ta’minot ishlab chiqishda dasturlarning dastlabki kodlarini saqlash uchun foydalaniladi. Biroq ular doimiy o‘zgarib turadigan ko‘plab elektron hujjatlar bilan ishlanadigan boshqa sohalarda ham muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Jumladan, versiyalarni boshqarish avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlarida (ALT), odatda, mahsulot haqidagi ma’lumotlarni boshqarish tizimlari (PDM) tarkibida hamda konfiguratsiyani boshqarish vositalarida qo‘llanadi (Software Configuration Management Tools).

Dasturiy ta’minot yordamida Vikipediya barcha maqolalaridagi o‘zgarishlar tarixini versiyalarni boshqarish tizimlaridagiga o‘xshash usullar bilan yuritadi.

Umumiy ma’lumotlar

Elektron hujjat mavjud bo‘lgan davr mobaynida bir necha bor o‘zgartirilishi odatiy hol. Bunda ko‘pincha faqat oxirgi versiya emas, balki undan oldingi bir nechta versiya ham kerak bo‘ladi. Eng oddiy usul — hujjatning turli variantlarini tegishlicha raqamlab, alohida saqlash. Ammo bunday usul samarasiz: bir-biridan deyarli farq qilmaydigan bir nechta nusxani saqlashga to‘g‘ri keladi, katta e’tibor va intizom talab etiladi hamda ko‘pincha xatolarga olib keladi. Shu sababli bu ishni avtomatlashtiradigan vositalar ishlab chiqilgan.

An’anaviy versiyalarni boshqarish tizimlarida markazlashtirilgan model qo‘llanadi: hujjatlarning yagona ombori mavjud bo‘lib, uni maxsus server boshqaradi va versiyalarni boshqarishga oid vazifalarning asosiy qismini bajaradi. Hujjat bilan ishlayotgan foydalanuvchi avval ombordan hujjatning kerakli versiyasini olishi kerak. Odatda hujjatning «ishchi nusxa» deb ataladigan mahalliy nusxasi yaratiladi. Eng so‘nggi yoki avvalgi istalgan versiyani olish mumkin; u versiya raqami, yaratilgan sana, ba’zan esa boshqa belgilar asosida tanlanadi. Hujjatga kerakli o‘zgarishlar kiritilgach, yangi versiya omborga joylanadi. Oddiy fayl saqlashdan farqli ravishda, avvalgi versiya o‘chirilmaydi: u ham omborda qoladi va istalgan vaqtda qayta olinishi mumkin. Server delta-siqish texnologiyasidan foydalanishi mumkin — bunda hujjatlarning ketma-ket versiyalari orasidagi farqlargina saqlanadi va ma’lumot hajmi kamayadi. Odatda faylning eng so‘nggi versiyasi ko‘proq so‘ralgani uchun, tizim yangi versiyani to‘liq saqlashi, undan oldingi to‘liq versiya o‘rniga esa ikki versiya orasidagi farqlarni qo‘yishi mumkin. Ayrim tizimlar (masalan, ClearCase) saqlashning ikkala usulini qo‘llab-quvvatlaydi: ko‘pchilik versiyalar farqlar (delta) ko‘rinishida saqlanadi, lekin vaqti-vaqti bilan (administratorning maxsus buyrug‘i asosida) barcha fayllar versiyalari to‘liq saqlanadi. Bunday yondashuv repozitoriy shikastlanganda ham o‘zgarishlar tarixini imkon qadar to‘liq tiklashni ta’minlaydi.

Ba’zan yangi versiya foydalanuvchiga sezilmagan holda («shaffof» tarzda) — shu funksiyani o‘zida qo‘llab-quvvatlovchi amaliy dastur yoki maxsus fayl tizimi yordamida yaratiladi. Bu holda foydalanuvchi fayl bilan odatdagidek ishlaydi va uni saqlaganida avtomatik ravishda yangi versiya yaratiladi.

Ko‘pincha bir loyihada bir vaqtning o‘zida bir necha kishi ishlaydi. Ikki kishi bir xil faylni o‘zgartirsa, ulardan biri ikkinchisining o‘zgartirishlarini tasodifan bekor qilib qo‘yishi mumkin. Versiyalarni boshqarish tizimlari bunday ziddiyatlarni aniqlaydi va ularni hal qilish vositalarini taklif etadi. Aksariyat tizimlar turli dasturchilar kiritgan o‘zgarishlarni avtomatik birlashtira oladi. Ammo bu, odatda, faqat matnli fayllar uchun va faylning turli, bir-biri bilan kesishmaydigan qismlari o‘zgartirilgandagina mumkin. Bunday cheklovning sababi shuki, versiyalarni boshqarish tizimlarining aksariyati dastur yaratish jarayonini qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan, dasturlarning dastlabki kodlari esa matnli fayllarda saqlanadi. Agar o‘zgarishlarni avtomatik birlashtirib bo‘lmasa, tizim muammoni qo‘lda hal qilishni taklif etishi mumkin.

Ba’zan birlashtirishni avtomatik ham, qo‘lda ham amalga oshirib bo‘lmaydi, masalan, fayl formati noma’lum yoki haddan tashqari murakkab bo‘lsa. Ayrim versiyalarni boshqarish tizimlari ombordagi faylni bloklash imkonini beradi. Bloklash boshqa foydalanuvchilarning ishchi nusxa olishiga yo‘l qo‘ymaydi yoki faylning ishchi nusxasini o‘zgartirishga (masalan, fayl tizimi vositalari orqali) to‘sqinlik qiladi. Shu tariqa hujjat bilan ishlayotgan foydalanuvchigagina alohida kirish huquqi ta’minlanadi.

Ko‘pgina versiyalarni boshqarish tizimlari yana quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:

  • Bitta hujjatning « tarmoqlar» deb ataladigan turli variantlarini yaratish imkonini beradi; tarmoqlanish nuqtasigacha ularning o‘zgarish tarixi umumiy, undan keyin esa turlicha bo‘ladi.
  • Fayldagi muayyan satrlar to‘plamini kim va qachon qo‘shganini yoki o‘zgartirganini bilish imkonini beradi.
  • O‘zgarishlar jurnalini yuritadi; foydalanuvchilar unga muayyan versiyada nimani va nima sababdan o‘zgartirganini tushuntirib yozishi mumkin.
  • Foydalanuvchilarning kirish huquqlarini nazorat qiladi va kim murojaat qilayotganiga qarab ma’lumotlarni o‘qish yoki o‘zgartirishga ruxsat beradi yoxud taqiqlaydi.

Tizim bilan ishlashning odatiy tartibi

Har bir versiyalarni boshqarish tizimida buyruqlar to‘plami, foydalanuvchilarning ishlash tartibi va boshqaruv xususiyatlari o‘ziga xos. Shunga qaramay, aksariyat VCS tizimlarida umumiy ish tartibi deyarli bir xil. Bu yerda loyiha qanday bo‘lishidan qat’i nazar, u allaqachon mavjud va serverda uning repozitoriysi joylashgan hamda dasturchi unga kirish huquqiga ega deb hisoblanadi.

Loyiha bilan ishlashni boshlash

Dasturchining birinchi qadami — loyihaning yoki ishlashi kerak bo‘lgan qismining ishchi nusxasini olish. Bu versiyani chiqarib olish buyrug‘i (odatda, checkout yoki clone) orqali bajariladi. Dasturchi nusxalanadigan versiyani belgilaydi; odatda sukut bo‘yicha eng so‘nggi (yoki administrator asosiy deb belgilagan) versiya olinadi.

Versiyani chiqarib olish buyrug‘i berilganda serverga ulanish o‘rnatiladi va loyiha (yoki uning bir qismi — ichki kataloglari bilan birga bitta katalog) kataloglar va fayllar daraxti shaklida dasturchi kompyuteriga ko‘chiriladi. Ishchi nusxani ikki nusxada saqlash keng tarqalgan: loyiha joylashgan asosiy katalogdan tashqari, mahalliy diskka uning yana bir nusxasi yoziladi (alohida tanlangan katalogga yoki asosiy loyiha daraxtining tizim kataloglariga). Loyiha ustida ishlaganda dasturchi faqat asosiy ishchi nusxadagi fayllarni o‘zgartiradi. Ikkinchi mahalliy nusxa etalon sifatida saqlanadi. U serverga murojaat qilmasdan muayyan faylga yoki butun loyihaga qanday o‘zgartirishlar kiritilganini va ishchi nusxa qaysi versiyadan ajratib olinganini istalgan vaqtda aniqlash imkonini beradi. Odatda ushbu nusxani qo‘lda o‘zgartirishga har qanday urinish VCS dasturining ishlashida xatolarga sabab bo‘ladi.

Kundalik ish sikli

Tizim xususiyatlari va qabul qilingan texnologik jarayonga qarab ayrim farqlar bo‘lsa-da, dasturchining ish kunidagi odatiy sikli quyidagicha kechadi.

Ishchi nusxani yangilash
Loyihaning asosiy versiyasiga o‘zgartirishlar kiritilishi bilan dasturchi kompyuteridagi ishchi nusxa eskirib boradi: uning asosiy versiyadan farqi ortadi. Bu o‘zaro zid o‘zgarishlar paydo bo‘lishi xavfini kuchaytiradi (qarang quyida). Shu sababli ishchi nusxani imkon qadar asosiy versiyaga yaqin holatda saqlash qulay. Buning uchun dasturchi ishchi nusxani yangilash (update) amalini imkon qadar tez-tez bajaradi (yangilashning amaldagi chastotasi ishlab chiqish faolligi va dasturchilar soniga bog‘liq o‘zgarishlar tezligi, shuningdek, har bir yangilashga ketadigan vaqt bilan belgilanadi. Agar yangilash uzoq davom etsa, dasturchi vaqtni tejash uchun uni kamroq bajarishga majbur bo‘ladi).
Loyihani o‘zgartirish
Dasturchi loyiha topshirig‘iga muvofiq ishchi nusxadagi fayllarni o‘zgartirib, loyihaga tuzatishlar kiritadi. Bu ish mahalliy kompyuterda bajariladi va VCS serveriga murojaat qilishni talab etmaydi.
O‘zgarishlarni qayd etish
Topshiriqning navbatdagi bosqichini tugatgach, dasturchi o‘zgarishlarini qayd etib (commit), serverga yuboradi (topshiriq to‘liq tugagan bo‘lsa, asosiy tarmoqqa, aks holda shu topshiriq uchun ajratilgan alohida ishlab chiqish tarmog‘iga). VCS dasturchidan qayd etishdan oldin ishchi nusxani majburiy ravishda yangilashni talab qilishi mumkin. Agar tizim kechiktirilgan o‘zgarishlarni saqlash (shelving) imkoniyatini qo‘llab-quvvatlasa, o‘zgarishlarni qayd etmasdan ham serverga yuborish mumkin. Agar VCSda qabul qilingan ish siyosati ruxsat etsa, o‘zgarishlar har kuni emas, faqat topshiriq yakunida qayd etilishi mumkin; bunday holda ish tugaguniga qadar topshiriqqa oid barcha o‘zgarishlar faqat dasturchining mahalliy ishchi nusxasida saqlanadi.

Tarmoqlanish

Loyihadagi kichik tuzatishlarni ishchi nusxani bevosita tahrirlash va so‘ng o‘zgarishlarni serverdagi asosiy tarmoqqa (magistralga) qayd etish orqali bajarish mumkin. Ammo katta hajmli ishlarda bunday tartib noqulay: oraliq o‘zgarishlarning serverda qayd etilmasligi jamoaviy ishlashni qiyinlashtiradi, mahalliy nosozliklarda o‘zgarishlarni yo‘qotish xavfini oshiradi va bajarilayotgan ish doirasida kodning oldingi variantlarini tahlil qilish hamda ularga qaytish imkonini yo‘qqa chiqaradi. Shuning uchun bunday o‘zgarishlarda tarmoqlar (branch) yaratish odatiy amaliyotdir. Bunda loyihaning yoki uning bir qismining muayyan versiyasidan yangi variant ajratib olinadi va u asosiy versiyadagi o‘zgarishlar bilan parallel ravishda ishlab chiqiladi. Tarmoq maxsus buyruq yordamida yaratiladi. Uning ishchi nusxasini odatiy usulda, ya’ni tarmoq manzili yoki identifikatorini ko‘rsatib ishchi nusxani olish buyrug‘i bilan qaytadan yaratish yoki mavjud ishchi nusxani kerakli tarmoqqa o‘tkazish mumkin.

Tarmoqlar qo‘llanganda asosiy ish sikli odatdagidek qoladi: dasturchi ishchi nusxani muntazam yangilaydi (agar tarmoqda bir nechta kishi ishlasa) va kunlik ish natijalarini unda qayd etadi. Ba’zan ishlab chiqish tarmog‘i mustaqil bo‘lib qoladi (o‘zgarishlar loyihaning asosiy variantidan alohida rivojlanadigan yangi variantini yuzaga keltirganda). Ammo ko‘pincha tarmoq yaratilishiga sabab bo‘lgan ish tugagach, u magistralga (asosiy tarmoqqa) qayta birlashtiriladi. Buni birlashtirish buyrug‘i (odatda, merge) yoki tarmoqni ishlab chiqish davomida kiritilgan o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan yamoq fayli (patch) yaratish va uni loyihaning joriy asosiy versiyasiga qo‘llash orqali bajarish mumkin.

Versiyalarni birlashtirish

Versiyalarni boshqarish tizimida bajariladigan uch turdagi amal o‘zgarishlarni birlashtirish zaruratini tug‘dirishi mumkin. Bular:

  • Ishchi nusxani yangilash (asosiy versiyadagi o‘zgarishlar mahalliy o‘zgarishlar bilan birlashtiriladi).
  • O‘zgarishlarni qayd etish (mahalliy o‘zgarishlar asosiy versiyada allaqachon qayd etilgan o‘zgarishlar bilan birlashtiriladi).
  • Tarmoqlarni birlashtirish (bir ishlab chiqish tarmog‘idagi o‘zgarishlar boshqa tarmoqdagi o‘zgarishlar bilan birlashtiriladi).

Barcha hollarda vaziyatning mohiyati bir xil bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega:

  1. Avvalroq repozitoriydagi fayl va kataloglar daraxtining yoki uning bir qismining nusxasi olingan.
  2. Keyinchalik asl daraxtga ham, uning nusxasiga ham bir-biridan mustaqil o‘zgarishlar kiritilgan.
  3. Asl va nusxadagi o‘zgarishlarni loyihaning mantiqiy yaxlitligini buzmasdan hamda ma’lumotlarni yo‘qotmasdan birlashtirish talab etiladi.

Agar (2)-shart bajarilmagan bo‘lsa (ya’ni o‘zgarishlar faqat asl nusxaga yoki faqat ko‘chirmaga kiritilgan bo‘lsa), birlashtirish juda oddiy: o‘zgargan qismni o‘zgarishsiz qolgan tomonga ko‘chirish kifoya. Aks holda o‘zgarishlarni birlashtirish murakkab vazifaga aylanadi va ko‘pincha dasturchining aralashuvini talab etadi. Umuman, avtomatik birlashtirish mexanizmi quyidagi tamoyillarga asoslanadi:

  • O‘zgarishlar fayl mazmunini tahrirlash, yangi fayl yoki katalog yaratish, loyihadagi mavjud fayl yoki katalogni o‘chirish yoxud qayta nomlashdan iborat bo‘lishi mumkin.
  • Agar ikki o‘zgarish turli va o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan fayl va/yoki kataloglarga tegishli bo‘lsa, ularni doimo avtomatik birlashtirish mumkin. Bunda loyihaning har bir versiyasida kiritilgan o‘zgarishlar birlashtirilayotgan versiyaga ko‘chiriladi.
  • Loyiha kataloglaridagi fayllarni yaratish, o‘chirish va qayta nomlash amallari o‘zaro zid bo‘lmasa, ularni avtomatik birlashtirish mumkin. Bunda loyihaning har bir versiyasida kiritilgan o‘zgarishlar birlashtirilayotgan versiyaga ko‘chiriladi. Odatda quyidagi holatlar ziddiyatli hisoblanadi:
    • Bir xil fayl yoki katalogni bir tomonda o‘chirish, ikkinchi tomonda o‘zgartirish.
    • Bir xil fayl yoki katalogni bir tomonda o‘chirish, ikkinchi tomonda qayta nomlash (agar tizim qayta nomlash amalini qo‘llab-quvvatlasa).
    • Turli versiyalarda nomi bir xil, ammo mazmuni har xil fayllarni yaratish.
  • Bitta matnli faylning turli versiyalarida kiritilgan o‘zgarishlar faylning turli joylarida bo‘lib, bir-biri bilan kesishmasa, ularni birlashtirish mumkin. Bunday holda barcha o‘zgarishlar birlashtirilgan versiyaga kiritiladi.
  • Bir faylning turli versiyalaridagi o‘zgarishlar, agar fayl matnli bo‘lmasa, doimo ziddiyatli hisoblanadi va avtomatik birlashtirilmaydi.

Barcha hollarda birlashtirish uchun tayanch versiya — birlashtirilayotgan versiyalar bir-biridan ajralgan versiyadir. O‘zgarishlarni qayd etishda bu qayd etishdan oldingi so‘nggi yangilash versiyasi; yangilashda — oldingi yangilash versiyasi; tarmoqlarni birlashtirishda esa tegishli tarmoq yaratilgan versiya bo‘ladi. Shunga ko‘ra, birlashtirilayotgan har bir variantda tayanch versiyadan joriy versiyagacha kiritilgan o‘zgarishlar to‘plamlari o‘zaro taqqoslanadi.

Zamonaviy versiyalarni boshqarish tizimlarining mutlaq ko‘pchiligi, avvalo, fayllarining asosiy mazmuni matndan iborat dasturiy ta’minot loyihalariga mo‘ljallangan. Shuning uchun o‘zgarishlarni avtomatik birlashtirish mexanizmlari matnli fayllarni qayta ishlashga moslashtirilgan. Bunday fayllar matndan, ya’ni satrlar ga ajratilgan harf-raqam belgilar, bo‘sh joylar va tabulyatsiyalar majmuasidan iborat bo‘ladi; satrlar esa yangi satrga o‘tish belgilari bilan ajratiladi.

bilan ajratiladigan matnli fayllarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan. Bitta matnli fayldagi o‘zgarishlarni birlashtirish mumkinligini aniqlashda matnni satrma-satr taqqoslashning odatiy mexanizmi (masalan, GNU diff tizim utilitasi) qo‘llanadi. U birlashtirilayotgan versiyalarni tayanch versiya bilan solishtiradi va qo‘shilgan, o‘chirilgan yoki almashtirilgan satrlar to‘plamlari ro‘yxatini tuzadi. Bu algoritmda ma’lumotning eng kichik birligi satrdir; eng kichik tafovut ham satrlarni turlicha deb hisoblashga sabab bo‘ladi. Ajratuvchi belgilar ko‘pincha ma’no tashimagani uchun, birlashtirish mexanizmi satrlarni solishtirishda ularni e’tiborsiz qoldirishi mumkin.

O‘zaro kesishmaydigan o‘zgartirilgan satrlar to‘plamlari mos deb hisoblanadi va avtomatik birlashtiriladi. Agar birlashtirilayotgan fayllarda bir xil satrga ta’sir qiladigan o‘zgarishlar bo‘lsa, ziddiyat yuzaga keladi. Bunday fayllarni faqat qo‘lda birlashtirish mumkin. VCS nuqtayi nazaridan matnli bo‘lmagan barcha fayllar ikkilik (binar) fayl sanaladi va avtomatik birlashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Ziddiyatlar va ularni hal qilish

Bir nechta versiyani birlashtirishda ularga kiritilgan o‘zgarishlar bir-biri bilan kesishib qoladigan vaziyat ziddiyat (konflikt)deb ataladi. O‘zgarishlar ziddiyatlashganida versiyalarni boshqarish tizimi birlashtirilgan loyihani avtomatik yarata olmaydi va dasturchiga murojaat qilishga majbur bo‘ladi. Yuqorida aytilganidek, ziddiyatlar o‘zgarishlarni qayd etish, yangilash yoki tarmoqlarni birlashtirish bosqichlarida paydo bo‘lishi mumkin. Har qanday holatda ziddiyat aniqlansa, tegishli amal u hal etilguncha to‘xtatiladi.

Ziddiyatni hal qilish uchun tizim odatda dasturchiga ziddiyatli faylning uch variantini taklif etadi: tayanch, mahalliy va serverdagi variant. Bir-biriga zid o‘zgarishlar maxsus birlashtirish dasturiy modulida ko‘rsatiladi (unda birlashtirilayotgan variantlar va foydalanuvchi buyruqlariga qarab dinamik o‘zgaradigan yakuniy fayl varianti namoyish etiladi) yoki bevosita birlashtirilgan fayl matnida maxsus belgilar bilan ajratib qo‘yiladi. Ikkinchi holda dasturchi bahsli joylarda kerakli matnni o‘zi tuzib, saqlashi lozim.

Fayl tizimidagi ziddiyatlar osonroq hal etiladi: u yerda faqat faylni o‘chirish boshqa amallardan biri bilan ziddiyatlashishi mumkin, katalogdagi fayllar tartibi esa ahamiyatsiz. Demak, dasturchi birlashtirilgan versiyada qaysi amalni saqlashni tanlashi kifoya.

Bloklash

Bloklash mexanizmi dasturchilardan biriga bir fayl yoki fayllar guruhini o‘zgartirish uchun ulardan yakka tartibda foydalanish huquqini beradi. Fayl bloklangan paytda boshqa dasturchilar undan faqat o‘qish rejimida foydalana oladi; unga o‘zgartirish kiritishga har qanday urinish server tomonidan rad etiladi. Texnik jihatdan bloklash turli usullarda tashkil etilishi mumkin. Zamonaviy tizimlar uchun quyidagi mexanizm xosdir.

  • Bloklanishi shart bo‘lgan fayllarga maxsus «bloklanadigan» belgisi qo‘yiladi. Bunday belgi fayl loyihaga qo‘shilganda avtomatik qo‘yilishi mumkin; odatda buning uchun oldindan bloklanadigan fayllar nomlari niqoblari ro‘yxati tuziladi.
  • Agar fayl «bloklanadigan» deb belgilangan bo‘lsa, serverdan ishchi nusxa olinganida unga mahalliy fayl tizimida «faqat o‘qish» atributi beriladi. Bu faylni tasodifan tahrirlashning oldini oladi.
  • Faylni o‘zgartirmoqchi bo‘lgan dasturchi fayl nomini ko‘rsatib, maxsus bloklash buyrug‘ini (lock) chaqiradi. Ushbu buyruq bajarilganda quyidagilar sodir bo‘ladi:
    1. server fayl boshqa dasturchi tomonidan bloklanmaganini tekshiradi; agar bloklangan bo‘lsa, buyruq «fayl boshqa foydalanuvchi tomonidan bloklangan» xatosi bilan yakunlanadi va uni yuborgan dasturchi boshqa foydalanuvchi blokni olib tashlashini kutishi kerak bo‘ladi;
    2. serverdagi fayl «bloklangan» deb belgilanadi va uni bloklagan dasturchining identifikatori hamda bloklash vaqti saqlanadi;
    3. agar serverda bloklash muvaffaqiyatli bajarilsa, ishchi nusxadagi fayldan mahalliy fayl tizimida «faqat o‘qish» atributi olib tashlanadi va uni tahrirlash mumkin bo‘ladi.
  • Dasturchi bloklangan fayl bilan ishlaydi. Agar ish davomida faylni o‘zgartirishga ehtiyoj yo‘qligi ma’lum bo‘lsa, blokni yechish buyrug‘ini (unlock, release lock) chaqirishi mumkin. Fayldagi barcha o‘zgarishlar bekor qilinadi, mahalliy fayl yana «faqat o‘qish» holatiga qaytadi, serverdagi fayldan «bloklangan» atributi olib tashlanadi va boshqa dasturchilar ham uni o‘zgartira oladi.
  • Bloklanadigan fayl bilan ish tugagach, dasturchi o‘zgarishlarni qayd etadi. Odatda blok shu paytda avtomatik yechiladi, biroq ayrim tizimlarda uni qayd etishdan keyin qo‘lda yechish yoki qayd etish buyrug‘ida tegishli parametrni ko‘rsatish kerak. Har qanday holatda o‘zgarishlar qayd etilgach, fayl «bloklangan» belgisidan xalos bo‘ladi va uni boshqa dasturchilar ham o‘zgartira oladi.

Loyihadagi barcha yoki aksariyat fayllar bloklanadigan bo‘lsa va har qanday o‘zgarish uchun tegishli fayllarni bloklash talab qilinsa, bloklashdan keng foydalanish «bloklangan holda chiqarib olish» strategiyasi deb ataladi. Ilk versiyalarni boshqarish tizimlari faqat shu strategiyani qo‘llab-quvvatlagan va ziddiyatlarning boshlanishidanoq oldini olgan. Zamonaviy VCS tizimlarida esa bloklamasdan chiqarib olish afzal ko‘riladi, bloklash zarurat bo‘lgandagina qo‘llanadigan va imkon qadar cheklanishi kerak bo‘lgan noqulay chora deb hisoblanadi. Bloklashning kamchiliklari yaqqol:

  • Bloklar samarali ishlashga xalaqit beradi, chunki fayllar bo‘shatilishini kutishga majbur qiladi. Holbuki, ko‘p hollarda bir xil fayllarga mazmunan turli vazifalar doirasida kiritilgan o‘zgarishlar o‘zaro kesishmaydi va birlashtirish chog‘ida avtomatik qo‘shib yuboriladi.
  • Ko‘p hollarda ziddiyatlar uncha tez-tez yuzaga kelmaydi va ularni bartaraf etish ham jiddiy qiyinchilik tug‘diradigan darajada murakkab emas. Jiddiy o‘zgarishlar ziddiyati ko‘pincha dasturchilarning bir xil qism dizayni borasidagi qarashlari sezilarli farq qilishini yoki ish noto‘g‘ri tashkil etilganini (ikki yoki undan ortiq dasturchi bir xil ishni bajarayotganini) bildiradi.
  • Bloklash ma’muriy muammolar ham tug‘diradi. Masalan, dasturchi ta’tilga chiqayotganda o‘zi band qilgan fayllarning blokini yechishni unutishi mumkin. Bunday muammolarni hal qilish uchun ma’muriy choralar, jumladan, noto‘g‘ri o‘rnatilgan bloklarni bekor qiladigan texnik vositalar kerak bo‘ladi. Shunday vositalar mavjud bo‘lsa ham, tizimni tartibga keltirish vaqt oladi.

Boshqa tomondan, ayrim hollarda bloklashdan foydalanish to‘la asosli. Yaqqol misol — o‘zgarishlarni birlashtiradigan vositalar mavjud bo‘lmagan yoki birlashtirishning o‘zi prinsip jihatidan imkonsiz bo‘lgan ikkilik fayllar (masalan, tasvir fayllari) bilan ishlash. Avtomatik birlashtirishning iloji bo‘lmasa, odatiy ish tartibida bunday fayllarni bir vaqtning o‘zida o‘zgartirish har doim ziddiyat keltirib chiqaradi. Shunday vaziyatda faylni bloklanadigan qilish ancha qulay: bu unga o‘zgarishlar faqat navbatma-navbat kiritilishini kafolatlaydi.

Loyiha versiyalari va teglar

Versiyalarni boshqarish tizimi fayllarning barcha mavjud bo‘lgan variantlarini va shu orqali loyiha ishlab chiqila boshlanganidan beri uning barcha variantlarini saqlaydi. Ammo «versiya» tushunchasi turli tizimlarda ikki xil talqin qilinishi mumkin.

Ayrim tizimlar fayllarning alohida versiyalarini yuritadi. Bu loyihada paydo bo‘lgan har bir fayl o‘z versiya raqamini (odatda 1 raqamini; shu nomdagi bo‘sh fayl shartli «nol» versiya hisoblanadi) olishini anglatadi. Dasturchi faylga tegishli o‘zgarishlarni qayd etganida ularning tegishli qismi faylga qo‘llanadi va fayl yangi, odatda ketma-ket navbatdagi versiya raqamini oladi. Qayd etish odatda repozitoriydagi fayllarning bir qisminigina qamragani uchun, ayni bir vaqtga to‘g‘ri keladigan fayl versiyalari raqamlari bora-bora farqlana boshlaydi. Natijada butun loyiha (ya’ni repozitoriydagi barcha fayllar majmuasi) amalda yagona «versiya raqami»ga ega bo‘lmaydi: u turli versiya raqamli ko‘plab fayllardan iborat bo‘ladi. Masalan, CVS versiyalarni boshqarish tizimi shunday ishlaydi.

Boshqa tizimlarda «versiya» tushunchasi alohida faylga emas, balki butun repozitoriy ga tegishli bo‘ladi. Yangi yaratilgan bo‘sh repozitoriyning versiyasi 1 yoki 0 bo‘ladi; har qanday o‘zgarishni qayd etish bu raqamni oshiradi (hatto birgina faylning bitta bayti o‘zgarsa ham, butun repozitoriy o‘zgargan hisoblanadi va yangi versiya raqamini oladi). Masalan, Subversion tizimida raqamlar shu tarzda talqin etiladi. Bu yerda alohida faylning versiya raqami amalda mavjud emas; shartli ravishda repozitoriyning joriy versiya raqamini faylniki deb hisoblash mumkin (ya’ni repozitoriyga har qanday o‘zgarish kiritilganda, hatto o‘zgarmagan fayllar ham yangi versiya raqamini oladi, deb qaraladi). Ba’zan bunday tizimlarda «fayl versiyasi» deganda, fayl qiziqtirayotgan vaqtgacha oxirgi marta o‘zgartirilgan repozitoriy versiyasi tushuniladi.

Amaliy maqsadlarda odatda alohida fayl emas, butun loyiha muhim. Fayllarning alohida versiyalarini qo‘llab-quvvatlaydigan tizimlarda loyiha versiyasini aniqlash uchun sana va vaqtdan foydalanish mumkin. Bunda loyiha versiyasi ko‘rsatilgan vaqtda repozitoriyda mavjud bo‘lgan fayl versiyalaridan tashkil topadi. Agar butun repozitoriyning versiyalari yuritilsa, uning versiya raqami loyiha versiyasi raqami bo‘lishi mumkin. Ammo ikkala usul ham uncha qulay emas: sana ham, repozitoriy versiya raqami ham odatda loyihadagi muhim o‘zgarishlar, uning ustida qanchalik uzoq yoki jadal ishlangani haqida ma’lumot bermaydi. Loyiha yoki uning qismlari versiyalarini qulay belgilash uchun versiyalarni boshqarish tizimlarida « teglar» tushunchasi mavjud.

Teg (tag) — repozitoriydagi fayl va/yoki katalogning muayyan versiyasiga biriktiriladigan ramziy belgi. Tegishli buyruq yordamida ma’lum shartlarga mos loyiha fayllarining barchasi yoki bir qismiga (masalan, ma’lum bir vaqtda loyihaning asosiy tarmog‘i bosh versiyasiga kirgan fayllarga) tanlangan belgi berish mumkin. Shunday qilib, loyiha versiyasini aniqlash (masalan, «XX.XXX.XXX» versiyasi — repozitoriydagi «XX.XXX.XXX» tegiga ega fayl versiyalari majmuasi) va muayyan vaqtdagi holatini qayd etish mumkin. Odatda teglar tizimi yetarlicha moslashuvchan bo‘lib, bir vaqtda yaratilmagan fayl va katalog versiyalarini ham bir xil teg bilan belgilash imkonini beradi. Bu «loyiha versiyasi»ni istalgan usulda tuzishga yordam beradi. Foydalanuvchi nuqtayi nazaridan teglash turlicha ko‘rinishi mumkin. Ayrim tizimlarda u aynan belgi sifatida aks etadi (tegni yaratish, muayyan fayl va katalog versiyalariga qo‘llash, olib tashlash mumkin). Boshqa tizimlarda (masalan, Subversion) teg repozitoriyning fayllar daraxtidagi alohida katalog bo‘lib, unga nusxalash buyrug‘i orqali magistral va tarmoqlardan fayllarning kerakli versiyalari ko‘chiriladi. Demak, tashqi ko‘rinishda teg — repozitoriy fayllarining muayyan versiyalari alohida katalogga ko‘chirilgan nusxasi. Kelishuvga ko‘ra tegga mos kataloglar daraxtiga o‘zgarishlarni qayd etish taqiqlanadi (ya’ni teg ifodalagan loyiha versiyasi o‘zgarmas bo‘ladi).

VCSda dasturiy ta’minot ishlab chiqishning asosiy tamoyillari

Versiyalarni boshqarish tizimidan foydalanish tartibi har bir loyihani ishlab chiqayotgan korxona yoki tashkilotda qabul qilingan texnik reglament va qoidalarga bog‘liq. Shunga qaramay, VCSdan to‘g‘ri foydalanishning umumiy tamoyillari ko‘p emas va ular barcha loyihalar hamda tizimlar uchun bir xil.

  1. Loyihaning barcha ishchi, sinov va namoyish versiyalari faqat tizim repozitoriysidan yig‘iladi. Hali qayd etilmagan o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan «shaxsiy» yig‘ilmalarni faqat dasturchilar oraliq sinov uchun yaratishi mumkin. Shu tariqa repozitoriyda loyihaning ishchi versiyasini yaratish uchun zarur bo‘lgan barcha materiallar mavjudligi kafolatlanadi.
  2. Asosiy tarmoqning joriy versiyasi har doim to‘g‘ri ishlashi kerak. Tugallanmagan yoki hech bo‘lmaganda dastlabki sinovdan o‘tmagan o‘zgarishlarni asosiy tarmoqqa qayd etishga yo‘l qo‘yilmaydi. Istalgan paytda joriy versiyadan loyiha muvaffaqiyatli yig‘ilishi lozim.
  3. Har bir muhim o‘zgarish alohida tarmoq shaklida rasmiylashtirilishi kerak. Dasturchining oraliq natijalari shu tarmoqqa qayd etiladi. O‘zgarish ustidagi ish tugagach, tarmoq magistralga birlashtiriladi. Faqat bitta dasturchi bir ish kunidan ko‘p vaqt sarflamasdan bajaradigan kichik o‘zgarishlar bundan mustasno.
  4. Loyiha versiyalari teglar bilan belgilanadi. Ajratib olingan va teg qo‘yilgan versiya keyin hech qachon o‘zgartirilmaydi.

Taqsimlangan versiyalarni boshqarish tizimlari

Ular Distributed Version Control System, DVCS nomi bilan ham tanilgan. Bunday tizimlar an’anaviy mijoz–server modeli o‘rniga taqsimlangan modeldan foydalanadi. Odatda ularga markaziy ombor kerak emas: hujjatlarning barcha o‘zgarishlar tarixi har bir kompyuterning mahalliy omborida saqlanadi. Zarur bo‘lganda bu ombor tarixining ayrim qismlari boshqa kompyuterdagi shunday ombor bilan sinxronlashtiriladi. Ayrim tizimlarda mahalliy ombor bevosita ishchi nusxaning kataloglarida joylashadi.

Bunday tizim foydalanuvchisi hujjatning muayyan versiyasini olish, yangi versiya yaratish kabi odatiy amallarni bajarganida omborning mahalliy nusxasi bilan ishlaydi. O‘zgarishlar kiritilgan sari turli dasturchilarga tegishli omborlar o‘rtasidagi farqlar ortadi va ularni sinxronlashtirish zarurati tug‘iladi. Bu sinxronlash foydalanuvchilar o‘rtasida yamoq fayllari (patchlar) yoki o‘zgarishlar to‘plamlari (ingl. change sets) almashish orqali amalga oshirilishi mumkin.

Ta’riflangan model mantiqan klassik versiyalarni boshqarish tizimida har bir dasturchi uchun alohida tarmoq yaratishga yaqin (ayrim taqsimlangan tizimlarda mahalliy ombor bilan ishlashdan oldin yangi tarmoq yaratish talab etiladi). Farqi shuki, sinxronlashgacha boshqa dasturchilar bu tarmoqni ko‘rmaydi. Dasturchi faqat o‘z tarmog‘ini o‘zgartirayotgan paytda uning ishi loyihaning boshqa ishtirokchilariga ta’sir qilmaydi va aksincha. Ishning mustaqil qismi tugagach, tarmoqdagi o‘zgarishlar asosiy (umumiy) tarmoqqa birlashtiriladi. Tarmoqlarni birlashtirishda ham, turli omborlarni sinxronlashda ham versiyalar ziddiyati yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli barcha tizimlarda birlashtirish ziddiyatlarini aniqlash va hal qilishning muayyan usullari mavjud.

Foydalanuvchi uchun taqsimlangan tizimning farqi — mahalliy repozitoriy yaratish zarurligi va buyruqlar tilida ikki qo‘shimcha buyruqning mavjudligi: masofaviy kompyuterdan repozitoriyni olish (pull) va o‘z repozitoriysini masofaviy kompyuterga yuborish (push). Birinchi buyruq masofaviy hamda mahalliy repozitoriy o‘zgarishlarini birlashtirib, natijani mahalliy repozitoriyga joylaydi; ikkinchisi esa, aksincha, ikki repozitoriydagi o‘zgarishlarni birlashtirib, natijani masofaviy repozitoriyga joylaydi. Odatda taqsimlangan tizimlarning birlashtirish buyruqlari boshqa repozitoriyga qaysi o‘zgarishlar to‘plami yuborilishi yoki undan olinishi kerakligini tanlash, ziddiyatlarni amal davomida yoki u muvaffaqiyatsiz yakunlangach tuzatish, tugallanmagan birlashtirishni takrorlash yoki davom ettirish imkonini beradi. O‘z o‘zgarishlarini boshqa repozitoriyga yuborish (push) odatda ziddiyatlar bo‘lmagandagina muvaffaqiyatli yakunlanadi. Ziddiyatlar yuzaga kelsa, foydalanuvchi dastlab o‘z repozitoriysida versiyalarni birlashtirishi (pull bajarishi), shundan keyingina ularni boshqalarga yuborishi lozim.

Odatda foydalanuvchilar birlashtirishni doimo yoki asosan o‘z repozitoriylarida bajaradigan qilib ishni tashkil etish tavsiya qilinadi. Ya’ni markazlashgan tizimlarda foydalanuvchilar o‘zgarishlarini zarur deb bilganda markaziy serverga yuborsa, taqsimlangan tizimlarda versiyalarni birlashtirishni natijaga muhtoj tomon boshlashi tabiiyroq (masalan, yig‘ish serverini boshqarayotgan dasturchi).

Taqsimlangan tizimlarning asosiy afzalliklari — ularning moslashuvchanligi va alohida ish joyining markazlashgan tizimlarga nisbatan ancha mustaqilligidir. Har bir dasturchi kompyuteri amalda mustaqil, to‘liq funksiyali server bo‘lib, ulardan sinxronlashning istalgan tartibini texnik va ma’muriy choralar orqali belgilagan holda, tuzilishi va murakkablik darajasi turlicha tizim yaratish mumkin. Har bir dasturchi server bilan tarmoq aloqasi bo‘lmaganda ham mustaqil va o‘zi uchun qulay usulda ishlashi, hujjatlarni o‘zgartirishi, oraliq versiyalarini saqlashi, tizimning barcha imkoniyatlaridan (jumladan, o‘zgarishlar tarixiga kirishdan) foydalanishi mumkin. Server yoki boshqa dasturchilar bilan aloqa faqat sinxronlash uchun zarur bo‘ladi; o‘zgarishlar to‘plamlarini turli sxemalar asosida almashish mumkin.

Taqsimlangan tizimlarning kamchiliklaridan biri — disk xotirasiga talabning ortishi. Har bir kompyuterda versiyalarning to‘liq tarixini saqlashga to‘g‘ri keladi, markazlashgan tizimda esa dasturchining kompyuterida odatda faqat ishchi nusxa — repozitoriyning muayyan vaqtdagi holati va kiritilgan o‘zgarishlar saqlanadi. Kamroq seziladigan, ammo noqulay boshqa kamchilik shuki, markazlashgan tizimlardagi ayrim funksiyalarni taqsimlangan tizimda amalga oshirish deyarli mumkin emas. Ular quyidagilar:

  • Fayl yoki fayllar guruhini bloklash (blok holatini qayd etish uchun doim onlayn turadigan, barchaga ochiq markaziy server kerak). Bu avtomatik birlashtirib bo‘lmaydigan ikkilik fayllar bilan ishlaganda maxsus ma’muriy choralar ko‘rishga majbur qiladi.
  • Muayyan fayl yoki fayllar guruhidagi o‘zgarishlarni kuzatish (fayllar turli serverlarda o‘zgartiriladi; birlashtirish va tarmoqqa ajratish mahalliy bajariladi; o‘zgarishlar haqida faqat sinxronlashda va barcha dasturchilar emas, faqat unda qatnashganlar xabardor bo‘ladi).
  • Tizim va/yoki fayllar versiyalarini uzluksiz, yagona tarzda raqamlash, bunda versiya raqami doimo oshib boradi (bunday raqamlash uchun ham boshqalarga versiya raqami beradigan bosh server zarur). Taqsimlangan tizimlarda versiyalarning mahalliy belgilaridan foydalanish va dasturchilar kelishuvi yoki korxonaning ichki standartlari bilan belgilanadigan teglarni qo‘llashga to‘g‘ri keladi.
  • Foydalanuvchining masofaviy serverdagi hajman va ichki tuzilishi jihatidan katta ombordan olingan kichik, tanlangan qism bilan mahalliy ishlashi.

Taqsimlangan tizim sezilarli afzallik beradigan quyidagi odatiy vaziyatlarni ajratish mumkin:

  • Bitta dasturchi foydalanadigan bir nechta kompyuterni (ish kompyuteri, uy kompyuteri, noutbuk va hokazo) vaqti-vaqti bilan sinxronlash. Taqsimlangan tizim ulardan birini server sifatida ajratish zaruratini bartaraf etadi; sinxronlash kerak bo‘lganda, odatda dasturchi bir qurilmadan boshqasiga o‘tganda bajariladi.
  • Umumiy resurslar ajratmagan holda turli joylardagi kichik dasturchilar guruhining birgalikdagi ishi. Avvalgi holatdagi kabi, bosh serversiz ish sxemasi qo‘llanadi va repozitoriylar «har biri har biri bilan» tartibida davriy sinxronlash orqali yangilanib turadi.
  • Ishtirokchilari uzoq vaqt davomida loyihaning o‘z qismi ustida alohida ishlashi va tarmoqqa doimiy ulanmagan bo‘lishi mumkin bo‘lgan yirik taqsimlangan loyiha. Bunday loyihada markaziy serverdan foydalanib, barcha ishtirokchilar nusxalarini u bilan sinxronlash mumkin. Murakkabroq variantlar ham bor: masalan, katta loyiha ichida ayrim yo‘nalishlar bo‘yicha ishchi guruhlar tuziladi. Guruhlar ishini sinxronlash uchun alohida «guruh serverlari» ajratilishi mumkin. Bunda o‘zgarishlarni yakuniy birlashtirish daraxtsimon tartibda kechadi: avval alohida dasturchilar guruh serverlarida o‘zgarishlarni sinxronlaydi, so‘ng guruhlarning yangilangan repozitoriylari asosiy server bilan sinxronlanadi. «Guruh serverlari»siz ham ishlash mumkin: bir guruh dasturchilari o‘zaro sinxronlashadi, keyin ulardan biri (masalan, guruh rahbari) o‘zgarishlarni markaziy serverga uzatadi.

An’anaviy «ofis» sharoitidagi loyihalarda, ya’ni dasturchilar guruhi nisbatan kichik, hammasi bir joyda, doimiy ishlaydigan serverlarga ega yagona mahalliy kompyuter tarmog‘ida bo‘lganda, markazlashgan tizim yaxshiroq tanlov bo‘lishi mumkin. Sababi uning tuzilishi qat’iyroq va taqsimlangan tizimlarda yo‘q funksiyalar (masalan, yuqorida aytilgan bloklash) mavjud. Bunday sharoitda o‘zgarishlarni markaziy tarmoqqa birlashtirmasdan qayd etish imkonini tugallanmagan ishlarni alohida ishlab chiqish tarmoqlariga ajratish orqali oson ta’minlash mumkin.

Atamalar lug‘ati

Hamma tomonidan qabul qilingan yagona atamalar tizimi yo‘q; turli tizimlarda bir xil amallarga har xil nom berilishi mumkin. Quyida keng qo‘llanadigan ba’zi variantlar keltirilgan. Inglizcha atamalar berilgan; rus tilidagi adabiyotlarda ularning turli tarjimalari yoki transliteratsiyasi.

amend
Yangi versiya yaratmasdan o‘zgartirish kiritish — odatda dasturchi versiyani xato qayd etib (commit), lekin uni serverga hali yubormagan (push) holatda qo‘llanadi.
bisect
Ikkilik qidiruv orqali xato qachon paydo bo‘lganini yoki aksincha, qachondan boshlab takrorlanmay qo‘yganini aniqlash.
blame
O‘zgarishni kim kiritganini aniqlash.
branch
Tarmoq — boshqa yo‘nalishlardan mustaqil ishlab chiqish yo‘nalishi. Tarmoq — omborning bir qismining (odatda bitta katalogning) nusxasi bo‘lib, unga boshqa tarmoqlarga ta’sir qilmasdan o‘zgarish kiritish mumkin. Turli tarmoqlardagi hujjatlarning tarixi tarmoqlanish nuqtasigacha umumiy, undan keyin turlicha bo‘ladi.
changeset, changelist, activity
O‘zgarishlar to‘plami. U umumiy maqsadda mahalliy nusxaga kiritilgan va nom berilgan tuzatishlar majmuasidir. Tuzatishlar to‘plamini qo‘llab-quvvatlaydigan tizimlarda dasturchi mahalliy tuzatishlarni guruhlarga ajratishi hamda mantiqan bog‘liq o‘zgarishlarni kerakli to‘plamni parametr sifatida ko‘rsatib, bitta buyruq bilan qayd etishi mumkin. Bunda qolgan tuzatishlar qayd etilmaydi. Odatiy misol: yangi imkoniyat ustida ishlanayotganda zudlik bilan tuzatish kerak bo‘lgan jiddiy xato topiladi. Dasturchi avval bajarilgan ishlar uchun bitta, xatoni tuzatish uchun esa boshqa o‘zgarishlar to‘plamini yaratadi. Xato bartaraf etilgach, faqat ikkinchi to‘plamni qayd etish buyrug‘i beriladi.
check-in, commit, submit
Yangi versiya yaratish, o‘zgarishlarni qayd etish. Ayrim versiyalarni boshqarish tizimlarida (masalan, Subversion) yangi versiya avtomatik ravishda hujjatlar omboriga ko‘chiriladi.
check-out, clone
Hujjatni ombordan chiqarib olish va uning ishchi nusxasini yaratish.
conflict
Ziddiyat (konflikt) — bir nechta foydalanuvchi hujjatning ayni bir qismiga o‘zgartirish kiritgan vaziyat. Bir foydalanuvchi o‘zgarishlarini qayd etganidan so‘ng ikkinchisi ham o‘zinikini qayd etmoqchi bo‘lganda va tizim ziddiyatli o‘zgarishlarni o‘zi to‘g‘ri birlashtira olmaganda ziddiyat aniqlanadi. Dastur qaysi o‘zgarish «to‘g‘ri» ekanini aniqlash uchun yetarlicha aqlli bo‘lmasligi mumkin; shu sababli ikkinchi foydalanuvchi ziddiyatni o‘zi hal qilishi (resolve).
graft, backport, cherry-pick, transplant
Versiyalarni boshqarish tizimining ichki birlashtirish algoritmidan foydalanib, ayrim o‘zgarishlarni tarmoqlarni to‘liq birlashtirmasdan boshqa tarmoqqa ko‘chirish. Masalan, tajriba tarmog‘idagi xato tuzatilgan bo‘lsa, ayni tuzatishlarni barqaror magistralga ham kiritish.
head
Bosh versiya — tarmoq (branch) yoki magistral (trunk)ning ombordagi eng yangi versiyasi. Tarmoqlar nechta bo‘lsa, bosh versiyalar ham shuncha bo‘ladi.
merge, integration
Birlashtirish — mustaqil o‘zgarishlarni hujjatning yagona versiyasiga birlashtirish. Bu ikki kishi bir faylni o‘zgartirganida yoki o‘zgarishlarni bir tarmoqdan boshqasiga ko‘chirishda bajariladi.
pull, update
Ombordan yangi versiyalarni olish. Ayrim versiyalarni boshqarish tizimlarida (masalan, Subversion) — bir vaqtda pull hamda switch bajariladi, ya’ni avval o‘zgarishlar yuklanadi, keyin ishchi nusxa eng so‘nggi holatga keltiriladi. E’tibor bering: update atamasi ikki xil ma’noda ishlatiladi va Subversion bilan Mercurial tizimlarida turlicha ma’no anglatadi.
push
Yangi versiyalarni omborga yuborish. Ko‘plab taqsimlangan versiyalarni boshqarish tizimlarida (Git, Mercurial) dasturchi har safar muayyan tugallangan funksiyani bajarganida commit buyrug‘ini berishi, o‘zgarishlarni esa internet bo‘lganda va boshqalarga bu o‘zgarishlar kerak bo‘lganda omborga yuborishi nazarda tutiladi. Commit odatda foydalanuvchi nomi va parolini kiritishni talab qilmaydi, push esa talab qiladi.
rebase
Tarmoq ajralgan nuqtani (tarmoq boshlangan versiyani) magistralning keyinroq yaratilgan versiyasiga ko‘chirish uchun versiyalarni boshqarish tizimining ichki birlashtirish algoritmidan foydalanish. Odatda quyidagi vaziyatda ishlatiladi: Boris o‘zgarish kiritadi, ammo Anna undan avval kodning butunlay boshqa joyini o‘zgartirgani sababli o‘z o‘zgarishlarini serverga yubora (push) olmasligini biladi. Ularni shunchaki birlashtirish (merge) ham mumkin. Ammo o‘z tahriridan voz kechib, xuddi shu o‘zgarishlarni Annaning tahririga qaytadan kiritish o‘zgarishlar daraxtini chiziqliroq va tushunarliroq qiladi. Aynan shu amal rebase deb ataladi. Agar Anna va Boris kodning bir xil joyida ishlab, bir-biriga xalaqit bersa va ziddiyatlarni qo‘lda hal qilayotgan bo‘lsa, rebase tavsiya etilmaydi.
repository, depot
Hujjatlar ombori — versiyalarni boshqarish tizimi barcha hujjatlarni ularning o‘zgarishlar tarixi va boshqa xizmat ma’lumotlari bilan birga saqlaydigan joy.
revision
Hujjat versiyasi. Versiyalarni boshqarish tizimlari ularni avtomatik beriladigan raqamlar orqali farqlaydi.
shelve, stash
O‘zgarishlarni vaqtincha chetga olib qo‘yish. Ayrim tizimlarda mavjud imkoniyat bo‘lib, o‘zgarishlar to‘plamini (changeset) yaratish va uni qayd etmasdan (commit qilmasdan) serverda saqlashga xizmat qiladi. Chetga olib qo‘yilgan o‘zgarishlar to‘plamini loyihaning boshqa ishtirokchilari o‘qishi mumkin, lekin maxsus buyruq berilmaguncha u asosiy tarmoqqa kirmaydi. Bu imkoniyat foydalanuvchilarga tugallanmagan ishlarni alohida tarmoqlar yaratmasdan serverda saqlashga yordam beradi.
squash
Butun tarmoq uchun graft/cherry-pick rejimi. Boshqacha aytganda, butun tarmoq bitta o‘zgarish sifatida kiritiladi. Bu bir necha kun sarflashga yetarlicha katta, lekin barcha oraliq tarixni saqlash shart bo‘lmagan darajada kichik o‘zgarishlar uchun qulay.
stage
Qaysi o‘zgarishlarni qayd etish (commit), qaysilarini esa shaxsiy holda saqlab qolish yoki keyinroq kiritishni tanlash.
strip
Butun tarmoqni ombordan o‘chirish.
tag, label
Hujjatning muayyan versiyasiga beriladigan belgi. Teg hujjatlar guruhi uchun ramziy nom bo‘lib, u faqat fayl nomlari majmuasini emas, har bir faylning aynan qaysi versiyasini ham ko‘rsatadi. Tegga kiritilgan hujjat versiyalari turli vaqtlarga tegishli bo‘lishi mumkin.
trunk, mainline, master
Magistral — loyihani ishlab chiqishning asosiy tarmog‘i. Magistral bilan ishlash qoidalari loyihadan loyihaga farq qilishi mumkin, ammo umumiy tartib quyidagicha: o‘zgarishlarning aksariyati magistralga kiritiladi; beqarorlikka olib kelishi mumkin bo‘lgan jiddiy o‘zgarish kerak bo‘lsa, tarmoq yaratiladi va yangilik yetarlicha sinovdan o‘tgach, magistral bilan birlashtiriladi; navbatdagi versiyani chiqarishdan avval esa keyingi nashr uchun alohida tarmoq yaratiladi va unga faqat tuzatishlar kiritiladi.
update, sync, switch
Ishchi nusxani omborning belgilangan holatiga moslab sinxronlash. Ko‘pincha bu amal ishchi nusxani omborning eng yangi holatiga yangilashni anglatadi. Biroq zarurat bo‘lsa, ishchi nusxani joriy holatdan oldingi holatga ham sinxronlash mumkin.
working copy
Hujjatlarning ishchi (mahalliy) nusxasi.

Havolalar