Eksployt (ingl. exploit, jasorat, yutuq) — kompyuter dasturi, dasturiy kod parchasi yoki xavfsizlik zaifliklari mavjud bo‘lgan dasturiy ta’minotga hujum qilishda ishlatiladigan buyruqlar ketma-ketligidir. Bunday hujumdan maqsad tizim ustidan nazoratni qo‘lga kiritish (imtiyozlarni oshirish) yoki uning ishlashini izdan chiqarish (DoS-hujum) bo‘lishi mumkin. Dasturlar, o‘yinlar va ilovalarni yo‘q qilish uchun mo‘ljallangan virus.
Tasniflanishi
Zaif dasturiy ta’minotga kirish usuliga qarab eksploytlar ikki turga bo‘linadi: masofaviy (ingl. remote) va mahalliy (ingl. local).
- Masofaviy eksployt tarmoq orqali ishlaydi va zaif tizimga oldindan kirish huquqiga ega bo‘lmasdan ham uning himoyasidagi zaiflikdan foydalanadi;
- Mahalliy eksployt zaif tizimning o‘zida ishga tushiriladi va unga oldindan kirish imkoniyatini talab qiladi. Odatda buzg‘unchi tomonidan superfoydalanuvchi huquqlarini qo‘lga kiritish uchun qo‘llanadi.
Eksployt yordamidagi hujum hisoblash tizimining turli tarkibiy qismlariga — server ilovalariga, mijoz ilovalariga yoki operatsion tizim modullariga qaratilishi mumkin. Serverdagi zaiflikdan foydalanish uchun eksployt zararli kodni o‘z ichiga olgan so‘rovni shakllantirib, serverga yuborishi kifoya. Mijoz ilovasidagi zaiflikdan foydalanish biroz murakkabroq: foydalanuvchini soxta serverga ulanishga yoki havolani ochishga ishontirish kerak, ayniqsa zaif mijoz ilovasi brauzer bo‘lsa.
Eksployt turlari
Eksploytlar aslida zaif tizimda tashqaridan berilgan harakatlarni bajarish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Operatsion tizimlar uchun eksploytlar.
- Amaliy dasturiy ta’minot uchun eksploytlar (musiqa pleyerlari, ofis dasturlari paketlari va hokazo).
- Brauzerlar uchun eksploytlar (Internet Explorer, Mozilla Firefox, Opera va boshqalar).
- Internet mahsulotlari uchun eksploytlar (IPB, WordPress, VBulletin, phpBB).
- Internet saytlari uchun eksploytlar (facebook.com, hi5.com, livejournal.com).
- Boshqa eksploytlar.
Oraliq tizimdan foydalanish (pivoting)
Pivoting atamasi (ingl. burilish) kompyuter xavfsizligi mutaxassislari kirib borish sinovlari (penetratsion testlar) davomida qo‘llaydigan usulni anglatadi. Bunda buzib kirilgan tizimdan o‘sha tarmoqdagi boshqa tizimlarga hujum qilish uchun foydalaniladi. Shu tariqa barcha qurilmalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanishni taqiqlashi mumkin bo‘lgan tarmoqlararo ekran (firewall) sozlamalari kabi cheklovlarni chetlab o‘tish mumkin. Masalan, hujumchi korporativ tarmoqdagi veb-serverga buzib kirsa, keyinchalik o‘sha buzib kirilgan veb-serverdan tarmoqdagi boshqa tizimlarga hujum qilish uchun foydalanishi mumkin. Bunday hujumlar ko‘pincha ko‘p bosqichli hujumlar deb ataladi.
Eksployt qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
Eksployt dastlabki kod matnlari, bajariluvchi modullar yoki zaiflikdan foydalanish usulining yozma tavsifi shaklida tarqatilishi mumkin. U istalgan dasturlash tilida yozilishi mumkin (eng ko‘p ishlatiladiganlari: C/C++, Perl, Python, PHP, HTML+JavaScript).
Eksploytlarni ular foydalanadigan zaiflik turiga ko‘ra ham tasniflash mumkin: buferning to‘lib ketishi, SQL kodini kiritish, saytlararo skriptlash (cross-site scripting), saytlararo so‘rovlarni soxtalashtirish (cross-site request forgery) va hokazo.
Texnik tarkibiy qismlari va tuzilishi (shellcode, payload)
Zamonaviy eksploytlar, ayniqsa buferning to‘lib ketishi kabi zaifliklardan foydalanadiganlari, ko‘pincha modulli tuzilishga ega. Ularning asosini zaiflikdan bevosita foydalanadigan kod (masalan, ko‘rsatkichlarni boshqaradigan yoki xotira tarkibini qayta yozadigan kod) tashkil etadi. Muhim tarkibiy qism — shell-kod (shellcode) — ixcham ikkilik kod bo‘lib, odatda assembler tilida yoziladi va zaiflikdan muvaffaqiyatli foydalanilgandan so‘ng bevosita bajariladi. Uning vazifasi foydali yuklamani (payload) yaratishdir. Foydali yuklama (payload) — hujumning asosiy maqsadini belgilovchi qism: u tizimga kirilgandan so‘ng eksployt qanday harakatlarni bajarishini aniqlaydi. Bu masofadagi troyan dasturini yuklab olish va ishga tushirish, hujumchi bilan teskari ulanish (reverse shell) o‘rnatish, tovlamachilik maqsadida ma’lumotlarni shifrlash yoki shunchaki axborotni o‘g‘irlash bo‘lishi mumkin. Himoya tizimlarini (antiviruslarni, IPS) chetlab o‘tish uchun eksploytlar, ayniqsa brauzer hujumlarida, shell-kodni chalkashtirish (obfuskatsiya) va kodni xotiraga «sochish» (heap spraying) usullaridan tez-tez foydalanadi.
Dolzarbligi
Zaiflik aniqlanganda olingan ma’lumotdan eksployt yozish uchun ham, zaiflikni bartaraf etish uchun ham foydalanish mumkin. Shu sababli bu ma’lumotga har ikki tomon — buzg‘unchi ham, zaif dasturiy ta’minotni ishlab chiqaruvchi ham birdek qiziqadi. Ushbu ma’lumotning qanday tarqalishi ishlab chiquvchi tomonidan chiqariladigan tuzatish yamog‘ini (patch) tayyorlash muddatini belgilaydi.
Ishlab chiqaruvchi zaiflikni bartaraf etgach, eksploytdan muvaffaqiyatli foydalanish ehtimoli tez pasaya boshlaydi. Shuning uchun xakerlar orasida, ayniqsa, 0day-eksploytlar juda mashhur: ular yaqinda paydo bo‘lgan va hali keng ommaga ma’lum bo‘lmagan zaifliklardan foydalanadi.
Eksploytlar to‘plamlari (exploit kit)
Eksploytlar to‘plami — bir nechta dastur (yoki ularning versiyalari) va/yoki ulardagi turli zaifliklarga mo‘ljallangan eksploytlar majmuasidir. Bunday to‘plamlarning so‘nggi versiyalarida aynan foydalanuvchining muayyan dasturiga mos eksployt tanlanadi.
Ko‘p hollarda eksploytlar to‘plamlari brauzerlar yoki ularning qo‘shimcha modullaridagi zaifliklardan foydalanadigan hujumlarda qo‘llanadi (masalan, ko‘p nishonga olinadiganlar — Java, Flash va PDF).
Shuningdek, hujumga uchragan tizimda imtiyozlarni oshirish uchun mahalliy eksploytlar to‘plamlari ham mavjud. Aslida bunday majmualar ham eksploytlar to‘plami hisoblanadi, ammo xakerlar muhitida ular odatda shunday atalmaydi.
Havolalar
- jonce. Eksploytlar haqidagi yangiliklar va tavsiflar. Exploit.IN (9-mart 2010-yil). Murojaat qilingan sana: 9-mart 2010-yil. Asl nusxadan 16-fevral 2010-yilda arxivlangan.
- Mik. Tarmoq eksploytlari. netsecret.by (11-oktabr 2007-yil). Murojaat qilingan sana: 31-avgust 2009-yil.
- xeon. Eksploytlar. Exploit.In.UA (18-fevral 2010-yil). Murojaat qilingan sana: 18-fevral 2010-yil. Asl nusxadan 14-sentabr 2009-yilda arxivlangan.
- 2001-yildan buyon eksploytlar arxivi. securitylab.ru (25-fevral 2010-yil). Murojaat qilingan sana: 25-fevral 2010-yil. Asl nusxadan 4-yanvar 2011-yilda arxivlangan.
- Eksploytlar va zaifliklar ma’lumotlar bazasi