Simmetrik shifrlash nima

Simmetrik kriptotizimlar (shuningdek, simmetrik shifrlash, simmetrik shifrlar) (ingl. simmetrik kalitli algoritm (symmetric-key algorithm)) — shifrlash usuli bo‘lib, unda shifrlash va shifrni ochish uchun bitta va ayni kriptografik kalit ishlatiladi. asimmetrik shifrlash sxemasi ixtiro qilinishidan oldin mavjud bo‘lgan yagona usul simmetrik shifrlash edi. Algoritm kaliti har ikkala tomon tomonidan sir saqlanishi kerak. Kriptogramma uzatiladigan butun yo‘l bo‘ylab aloqa kanaliga kirishni himoyalash yoki o‘zaro aloqa qiluvchi tomonlarning kriptografik vositalari va xabarlari orqali himoya choralarini ko‘rish zarur, agar bu aloqa kanali «Uchinchi shaxslar foydalanishi uchun emas» deb belgilangan bo‘lsa. Shifrlash algoritmi xabar almashish boshlanishidan oldin tomonlar tomonidan tanlanadi.

Asosiy ma’lumotlar

Ma’lumotlarni shifrlash algoritmlari kompyuter texnikasida maxfiy va tijorat axborotini begona shaxslarning g‘arazli foydalanishidan yashirish uchun keng qo‘llanadi. Ularning asosiy tamoyili shundan iboratki, jo‘natuvchi va qabul qiluvchi shifrlash algoritmini oldindan biladi, shuningdek, xabarning kaliti ham ularga ma’lum bo‘ladi. Bu ma’lumotlarsiz axborot hech qanday ma’no anglatmaydigan belgilar to‘plamidan iborat bo‘lib qoladi.

Bunday algoritmlarning klassik misollari quyidagi simmetrik kriptografik algoritmlardir:

  • Oddiy o‘rin almashtirish
  • Kalit bo‘yicha bir martalik o‘rin almashtirish
  • Ikki martalik o‘rin almashtirish
  • «Sehrli kvadrat» usulida o‘rin almashtirish

Oddiy o‘rin almashtirish

Kalitsiz oddiy o‘rin almashtirish — shifrlashning eng sodda usullaridan biridir. Xabar jadvalga ustunlar bo‘yicha yoziladi. Ochiq matn ustunlarga yozib bo‘lingach, shifrlangan matnni hosil qilish uchun u qatorlar bo‘yicha o‘qiladi. Bu shifrdan foydalanish uchun jo‘natuvchi va qabul qiluvchi jadval o‘lchamini umumiy kalit sifatida oldindan kelishib olishlari kerak. Harflarni guruhlarga ajratish shifr kalitining tarkibiga kirmaydi va faqat ma’nosiz ko‘rinishdagi matnni yozishni qulaylashtirish uchun xizmat qiladi.

Kalit bo‘yicha bir martalik o‘rin almashtirish

Kalit bo‘yicha bir martalik o‘rin almashtirish deb ataladigan amaliy jihatdan qulayroq shifrlash usuli avvalgisiga juda o‘xshaydi. Uning yagona farqi shundaki, jadval ustunlari jadval qatorining uzunligiga mos keladigan kalit so‘z, ibora yoki sonlar ketma-ketligiga qarab qayta joylashtiriladi.

Ikki martalik o‘rin almashtirish

Maxfiylikni oshirish uchun avval shifrlangan xabarni yana bir marta shifrlash mumkin. Bu usul ikki martalik o‘rin almashtirish deyiladi. Buning uchun ikkinchi jadvalning o‘lchami uning qatorlari va ustunlari uzunligi birinchi jadvaldagidan farq qiladigan qilib tanlanadi. Ularning o‘lchamlari o‘zaro tub bo‘lgani ma’qul. Bundan tashqari, birinchi jadvalda ustunlar, ikkinchisida esa qatorlar o‘rnini almashtirish mumkin. Jadvalni zigzag, ilonizi, spiral yoki boshqa tartibda to‘ldirish ham mumkin. Bunday to‘ldirish usullari shifrning mustahkamligini oshirmasa ham, shifrni yechish jarayonini ancha murakkab va qiziqarli qiladi.

«Sehrli kvadrat» usulida o‘rin almashtirish

Sehrli kvadratlar deb kataklariga 1 dan boshlab ketma-ket natural sonlar yozilgan, har bir qator, har bir ustun va har ikki diagonal bo‘yicha sonlar yig‘indisi bir xil chiqadigan kvadrat jadvallarga aytiladi. Bunday kvadratlardan shifrlanadigan matnni kataklardagi raqamlar tartibida yozish uchun keng foydalanilgan. So‘ng kataklardagi harflar qatorlar bo‘yicha ko‘chirib yozilsa, harflarning o‘rni almashtirilgan shifrlangan matn hosil bo‘lgan. Bir qarashda sehrli kvadratlar juda kamdek tuyuladi. Aslida esa kvadrat o‘lchami kattalashgani sari ularning soni juda tez ortadi. Masalan, aylantirilgan ko‘rinishlari alohida hisobga olinmasa, 3 х 3 o‘lchamli sehrli kvadrat faqat bitta. 4 х 4 o‘lchamli sehrli kvadratlarning soni 880 ta, 5 х 5 o‘lchamlilariniki esa taxminan 250000 ta. Shu sababli katta o‘lchamli sehrli kvadratlar o‘z davrida ishonchli shifrlash tizimi uchun yaxshi asos bo‘la olgan: bu shifrning barcha kalit variantlarini qo‘lda tekshirish tasavvur qilib bo‘lmaydigan darajada qiyin edi.

4 ga 4 o‘lchamli kvadratga 1 dan 16 gacha sonlar yozilgan. Uning «sehrli» xususiyati shundaki, qatorlar, ustunlar va ikkala to‘liq diagonal bo‘yicha sonlar yig‘indisi bir xil — 34 bo‘lgan. Bunday kvadratlar ilk bor Xitoyda paydo bo‘lgan va u yerda ularga muayyan «sehrli kuch» ham nisbat berilgan.

16 3 2 13
5 10 11 8
9 6 7 12
4 15 14 1

Sehrli kvadrat yordamida shifrlash quyidagicha amalga oshirilgan. Masalan, «BugunUygaKeldim.» jumlasini shifrlash talab etilsin. Jumladagi harflar kvadratga unda yozilgan sonlar ketma-ketligi bo‘yicha kiritiladi: harfning jumladagi o‘rni katakdagi tartib raqamiga mos keladi. Bo‘sh kataklarga nuqta qo‘yiladi.

16. 3 g 2 u 13 d
5 n 10 K 11 e 8 g
9 a 6 U 7 y 12 l
4 u 15 m 14 i 1 B

Shundan so‘ng shifrlangan matn qatorga yoziladi (chapdan o‘ngga, qatorlar bo‘yicha o‘qiladi):
.gudnKegaUylumiB

Shifrni ochishda matn kvadratga yoziladi va ochiq matn «sehrli kvadrat»dagi sonlar ketma-ketligida o‘qiladi. Dastur «sehrli kvadratlar»ni hosil qilishi va kalitga ko‘ra keraklisini tanlashi lozim. Kvadrat o‘lchami 3х3 dan katta bo‘lishi kerak.

Tarix

Talablar

Dastlabki xabarning barcha statistik qonuniyatlari butunlay yo‘qolishi simmetrik shifrga qo‘yiladigan muhim talabdir. Buning uchun shifrda «lavina effekti» yuz berishi kerak, ya’ni kirish ma’lumotlaridagi 1 bitlik o‘zgarish shifrlangan blokni keskin o‘zgartirishi lozim (ideal holatda shifrlangan blok bitlarining 1/2 qismi qiymati o‘zgarishi kerak).

Yana bir muhim talab — chiziqlilikning yo‘qligi (ya’ni f(a) xor f(b) == f(a xor b) sharti bajarilmasligi). Aks holda shifrga nisbatan differensial kriptotahlilni qo‘llash osonlashadi.

Umumiy sxema

Hozirgi vaqtda simmetrik shifrlar quyidagi turlarga bo‘linadi:

  • blokli shifrlar. Ular axborotni belgilangan uzunlikdagi bloklarga (odatda 64, 128 bit) ajratib qayta ishlaydi. Kalit blokka belgilangan tartibda, odatda aralashtirish va almashtirish amallarining bir necha sikli orqali qo‘llanadi. Bu sikllar raundlar deb ataladi. Raundlarning takrorlanishi natijasida lavina effekti — ochiq va shifrlangan ma’lumotlar bloklaridagi bitlar o‘rtasidagi moslikning tobora yo‘qolishi yuz beradi.
  • oqimli shifrlar, bunda shifrlash dastlabki (ochiq) matnning har bir biti yoki bayti ustida gamma bilan shifrlash (gammalash) usuli yordamida amalga oshiriladi. Oqimli shifrni maxsus rejimda ishlovchi blokli shifr (masalan, GOST 28147-89 gammalash rejimida) asosida ham oson yaratish mumkin.

Simmetrik shifrlarning ko‘pchiligi ko‘plab almashtirish va o‘rin almashtirish amallarining murakkab kombinatsiyasidan foydalanadi. Bunday shifrlarning aksariyati bir necha (ba’zan 80 tagacha) bosqichda bajariladi va har bir bosqichda «bosqich kaliti» ishlatiladi. Barcha bosqichlar uchun «bosqich kalitlari» to‘plami «kalitlar jadvali» (key schedule) deb ataladi. Odatda u asosiy kalit ustida turli amallar, jumladan o‘rin almashtirish va qiymatlarni almashtirish orqali hosil qilinadi.

Simmetrik shifrlash algoritmlarini yaratishning odatiy usullaridan biri — Feystel tarmog‘i. Bu algoritm shifrlash sxemasini F(D, K) funksiyasi asosida quradi. Bunda D — shifrlanadigan blokning yarmiga teng hajmdagi ma’lumotlar qismi, K esa shu bosqich uchun «bosqich kaliti»dir. Funksiya teskari bo‘lishi shart emas, ya’ni unga teskari funksiya noma’lum bo‘lishi ham mumkin. Feyştel tarmog‘ining afzalligi shundaki, shifrni ochish jarayoni shifrlash jarayoniga deyarli to‘liq mos keladi (yagona farq — «bosqich kalitlari» kalitlar jadvalida teskari tartibda ishlatiladi). Bu apparat darajasida amalga oshirishni ancha osonlashtiradi.

O‘rin almashtirish amali xabar bitlarini ma’lum bir qoida bo‘yicha qayta joylashtiradi. Apparatli amalga oshirishda bu o‘tkazgichlarni boshqacha ulash orqali juda oson bajariladi. Aynan o‘rin almashtirish amallari «lavina effekti»ga erishish imkonini beradi. O‘rin almashtirish amali chiziqli: f(a) xor f(b) == f(a xor b)

Qiymatlarni almashtirish amallari xabarning ma’lum bir qismi (ko‘pincha 4, 6 yoki 8 bit) qiymatini algoritmga oldindan qat’iy kiritilgan boshqa son bilan almashtirish orqali bajariladi. Bunda doimiy massivdan qiymat olinadi. Qiymatlarni almashtirish amali algoritmga nochiziqlilik xususiyatini kiritadi.

Algoritmning mustahkamligi, ayniqsa differensial kriptotahlilga chidamliligi ko‘pincha almashtirish jadvallari (S-bloklar) qiymatlarining tanlanishiga bog‘liq. Eng kamida S(x) = x ko‘rinishidagi o‘zgarmas elementlar bo‘lishi nomaqbul deb hisoblanadi. Shuningdek, kirish baytining biror biti natijaning biror bitiga ta’sir qilmasligi ham nomaqbul: bunday holatda faqat shu bit bilan farqlanadigan barcha kirish so‘zlari juftligida natijaning muayyan biti bir xil qoladi.

Algoritmlarning parametrlari

Simmetrik shifrlar uchun ko‘plab (kamida yigirmata) algoritmlar mavjud. Ularning muhim parametrlari quyidagilar:

Simmetrik shifrlarning turlari

blokli shifrlar

  • AES (ingl. Advanced Encryption Standard — kengaytirilgan shifrlash standarti) — AQSH shifrlash standarti
  • GOST 28147-89 — sovet va Rossiya shifrlash standarti, shuningdek, MDH standarti ham hisoblanadi
  • DES (ingl. Data Encryption Standard — ma’lumotlarni shifrlash standarti) — AQSHda ma’lumotlarni shifrlash standarti
  • 3DES (Triple-DES, uch karra DES)
  • RC2 (Rivest shifri (Rivest Cipher yoki Ron’s Cipher))
  • RC5
  • Blowfish
  • Twofish
  • NUSH
  • IDEA (International Data Encryption Algorithm — xalqaro ma’lumotlarni shifrlash algoritmi)
  • CAST (yaratuvchilari Carlisle Adams va Stafford Tavares ismlarining bosh harflari asosida)
  • CRAB
  • 3-WAY
  • Khufu va Khafre
  • Kuznechik

oqimli shifrlar

  • RC4 (uzunligi o‘zgaruvchan kalitdan foydalanadigan shifrlash algoritmi)
  • SEAL (Software Efficient Algorithm — dasturiy jihatdan samarali algoritm)
  • WAKE (World Auto Key Encryption algorithm — avtomatik kalit asosida shifrlash algoritmi)

Asimmetrik kriptotizimlar bilan taqqoslash

Afzalliklari

  • tezkorlik
  • amalga oshirishning soddaligi (amallar sodda bo‘lgani tufayli)
  • bir xil darajadagi mustahkamlik uchun kalitning qisqaroq bo‘lishi
  • yaxshi o‘rganilganligi (uzoqroq tarixga ega bo‘lgani sababli)

Kamchiliklari

  • katta tarmoqda kalitlarni boshqarishning murakkabligi
  • kalitlarni almashishning murakkabligi. Usuldan foydalanish uchun har bir abonentga kalitlarni ishonchli yetkazish muammosini hal etish kerak, chunki har bir kalitni ikki tomonga uzatishda maxfiy kanal talab qilinadi

Simmetrik shifrlashning kamchiliklarini bartaraf etish uchun hozirda kombinatsiyalangan (gibrid) kriptografik sxema keng qo‘llanadi. Bunda tomonlar simmetrik shifrlash orqali ma’lumot almashish uchun foydalanadigan seans kaliti asimmetrik shifrlash yordamida uzatiladi.

Simmetrik shifrlarning muhim kamchiligi — ularni elektron raqamli imzo va sertifikatlarni yaratish mexanizmlarida qo‘llashning imkonsizligidir, chunki kalit har ikkala tomonga ma’lum bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Gatchin Yu. A., Korobeynikov A. G. Kriptografik algoritmlar asoslari. O‘quv qo‘llanma. — Sankt-Peterburg: SPbGITMO (TU), 2002.
  • Kon P. Universal algebra. — Moskva: Mir. — 1968.
  • Korobeynikov A. G. Kriptografiyaning matematik asoslari. O‘quv qo‘llanma. Sankt-Peterburg: SPb GITMO (TU), 2002.

Havolalar