
Murakkab efirlaryoki esterlar (qadimgi yunoncha αἰθήρ — «efir»), — kislorodli kislotalarning (ham karboksil, ham anorganik) umumiy formulasi RkE(=O)l(OH)mbo‘lgan hosilalari; bu yerda l ≠ 0, ular kislota tarkibidagi vodorod atomining gidroksil (—OH) guruhida uglevodorod qoldig‘i (alifatik, alkenil, aromatik yoki geteroaromatik) bilan almashishi natijasida hosil bo‘ladi; shuningdek, ular spirtlarningatsil hosilalari deb ham hisoblanadi. Xalqaro IUPAC nomenklaturasida murakkab efirlarga spirtlarning xalkogenid analoglarining ham atsil hosilalari kiritiladi (tiollar, selenollar va tellurollar).
Ular oddiy efirlardan (eterlardan) farq qiladi: ularda ikkita uglevodorod radikali bitta kislorod atomi orqali bog‘langan (R1—O—R2).
Karboksil kislotalarning murakkab efirlari
Karboksil kislotalarning efirlari ikki sinfga bo‘linadi:
- karboksil kislotalarning odatiy murakkab efirlari, umumiy formulasi R1—COO—R2; bunda R1 va R2 — uglevodorod radikallari.
- Ortoefirlar — karboksil kislotalarning umumiy formulasi R1—C(OR2)3; bunda R1 va R2 — uglevodorod radikallari. Karboksil kislotalarning ortoefirlari ketallar va atsetallarga (umumiy formulasi R—C(OR′)2—R″) funksional analoglardir. Bunday moddalar spirtlarni ketonlarning yoki aldegidlarning karbonil guruhiga biriktirish orqali olinadi.
Halqali murakkab efirlar — oksikislotalar hosilalari bo‘lib, ular laktonlar deb ataladi va alohida birikmalar guruhiga ajratiladi.
Sintez
Murakkab efirlarni olishning asosiy usullari:
- Eterifikatsiya — kislotalar va spirtlarning kislotali katalizsharoitida o‘zaro reaksiyaga kirishishi, masalan, etilatsetatni olish uchun sirka kislotasi va etil spirti:
- .
- Eterifikatsiya reaksiyasining xususiy ko‘rinishi — qayta eterifikatsiya reaksiyasi bo‘lib, bunda murakkab efirlar spirtlar, karboksil kislotalar yoki boshqa murakkab efirlar bilan reaksiyaga kirishadi:
- ,
- ,
- .
- Eterifikatsiya va qayta eterifikatsiya reaksiyalari qaytardir. Muvozanatni kerakli mahsulotlar hosil bo‘lishi tomon siljitish uchun reaksiya aralashmasidan mahsulotlardan biri chiqarib yuboriladi (ko‘pincha uchuvchanroq spirt, efir, kislota yoki suv haydab ajratiladi; boshlang‘ich moddalarning qaynash harorati nisbatan past bo‘lsa, suvni azeotrop aralashmalar tarkibida haydab ajratish qo‘llanadi).
- Karboksil kislotalarning angidridlari yoki galogenangidridlari spirtlar bilan reaksiyaga kirishishi, masalan, etilatsetatni olish uchun sirka angidridi va etil spirti:
- .
- Quyidagi moddalarning o‘zaro ta’siri: kislota tuzlari va alkilgalogenidlar:
- .
- Karboksil kislotalarning alkenlarga kislotali kataliz sharoitida qo‘shilishi (jumladan, Lyuis kislotalari ishtirokida):
- .
- Kislotalar ishtirokida nitrillarning alkogolizi:
- ,
- ,
- .
- Alkillash — karboksil kislotalarning arilalkiltriazenlar bilan reaksiyasi:
- .
Xossalari va reaksion qobiliyati
Quyi karboksil kislotalar va eng oddiy bir atomli spirtlarning murakkab efirlari o‘ziga xos, ko‘pincha mevasimon hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqliklardir. Yuqori karboksil kislotalarning murakkab efirlari esa rangsiz qattiq moddalar bo‘lib, ularning erish harorati atsil va spirt qoldiqlaridagi uglerod zanjirlarining uzunligiga hamda tuzilishiga bog‘liq.
Murakkab efirlarning infraqizil (IQ) spektrlarida karboksil guruhiga xos yutilish polosalari kuzatiladi: C=O bog‘ining valent tebranishlari 1750—1700 sm−1 va C—O bog‘ining valent tebranishlari 1275—1050 sm−1.
Murakkab efirlardagi karbonil guruhining uglerod atomi elektrofil xususiyatga ega. Shu sababli ularga spirt qoldig‘ining almashinishi bilan boradigan qo‘shilish–ajralish mexanizmidagi reaksiyalar xos: dastlab C=O bog‘iga nukleofil birikadi, so‘ng alkoksi fragmenti ajraladi:
Kislorodli nukleofillar (suv va spirtlar) bilan kechadigan bunday reaksiyalar ko‘pincha karbonil kislorod atomining protonlanishi, natijada kuchli elektrofil karbokation hosil bo‘lishi orqali kislotalar bilan katalizlanadi:
- ,
Bu zarracha keyin suv bilan (gidroliz) yoki spirt bilan (qayta eterifikatsiya) reaksiyaga kirishadi. Kislotali kataliz sharoitida murakkab efirlarning gidrolizi qaytar, ishqoriy muhitdagi gidroliz esa RCOO−karboksilat ionlari hosil bo‘lgani sababli qaytmasdir; bu ionlar elektrofil xossalarga ega emas.
Quyi murakkab efirlar ammiak bilan reaksiyaga kirishib, amidlarhosil qiladi; bu jarayon xona haroratidayoq sodir bo‘ladi. Masalan, etilxloroatsetat suvli ammiak bilan 0 °C da ham reaksiyaga kirishib, xloroatsetamid hosil qiladi. Yuqori murakkab efirlarda ammonoliz yuqoriroq haroratda kechadi.
Qo‘llanilishi
Murakkab efirlar keng miqyosda erituvchilar, plastifikatorlar, xushbo‘ylashtiruvchi moddalar sifatida ishlatiladi.
Chumoli kislotasining murakkab efirlari:
- HCOOCH3 — metilformiat, tqayn = 32 °C; yog‘lar, mineral va o‘simlik moylari, selluloza hamda yog‘ kislotalari uchun erituvchi; atsillovchi reagent; ayrim uretanlar, formamid ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
- HCOOC2H5 — etilformiat, tqayn = 53 °C; selluloza nitrati va atsetati uchun erituvchi; atsillovchi reagent; sovunning sovun uchun xushbo‘y modda ; o‘ziga xos hid berish maqsadida ayrim romturlariga qo‘shiladi; shuningdek, vitaminlar B1, A, E ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
- HCOOCH2CH(CH3)2 — izobutilformiat hidi biroz malinani eslatadi.
- HCOOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilformiat (izopentilformiat) smolalar va nitroselluloza uchun erituvchidir.
- HCOOCH2C6H5 — benzilformiat, tqayn = 202 °C; yasminhidiga ega; laklar va bo‘yoqlar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.
- HCOOCH2CH2C6H5 — 2-feniletilformiat hidi xrizantemalarni eslatadi.
Sirka kislotasining murakkab efirlari:
- CH3COOCH3 — metilatsetat, tqayn = 58 °C; eritish xususiyati jihatidan atsetonga o‘xshaydi va ayrim hollarda uning o‘rnini bosadi, biroq atsetondan zaharliroqdir.
- CH3COOC2H5 — etilatsetat, tqayn = 78 °C; atseton singari polimerlarning aksariyatini eritadi. Atsetonga nisbatan afzalligi — qaynash haroratining yuqoriroqligi (uchuvchanligining pastroqligi).
- CH3COOC3H7 — n-propilatsetat, tqayn = 102 °C; eritish xususiyati jihatidan etilatsetatga o‘xshaydi.
- CH3COOCH(CH3)2 — izopropilatsetat, tqayn = 88 °C; eritish xossalari etil- va propilatsetat xossalari orasida turadi.
- CH3COOC5H11 — n-amilatsetat (n-pentilatsetat), tqayn = 148 °C; nokni eslatuvchi hidga ega. Etilatsetatga qaraganda sekinroq bug‘langani uchun laklarni eritishda qo‘llaniladi.
- CH3COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilatsetat (izopentilatsetat), nok va banan hidli essensiyalar tarkibida ishlatiladi.
- CH3COOC8H17 — n-oktilatsetat apelsin hidiga ega.
Moy (butan) kislotasining murakkab efirlari:
- C3H7COOCH3 — metilbutirat, tqayn = 102,5 °C; hidi ranet navli olmani eslatadi.
- C3H7COOC2H5 — etilbutirat, tqayn = 121,5 °C; o‘ziga xos ananas hidiga ega.
- C3H7COOC4H9 — butilbutirat, tqayn = 166,4 °C;
- C3H7COOC5H11 — n-amilbutirat (n-pentilbutirat) va C3H7COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilbutirat (izopentilbutirat) nok hidiga ega, shuningdek, tirnoq laklari uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.
Izovalerian kislotasining murakkab efirlari:
- (CH3)2CHCH2COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilizovalerat (izopentilizovalerat) olma hidiga ega.
Tibbiyotda qo‘llanilishi
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida, organik sintez endigina rivojlana boshlagan davrda, farmakologlar ko‘plab murakkab efirlarni sintez qilib, sinovdan o‘tkazganlar. Ular salol, validol va boshqa dori vositalarining asosini tashkil etgan. Mahalliy ta’sirlantiruvchi hamda og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida metilsalitsilatkeng ishlatilgan, hozir esa uning o‘rnini deyarli butunlay samaraliroq preparatlar egallagan.
Anorganik kislotalarning murakkab efirlari
Anorganik (mineral) kislotalarning murakkab efirlarida uglevodorod radikali (masalan, alkil) anorganik oksokislotaning bir yoki bir nechta vodorod atomi o‘rnini egallaydi. Shu bois bunday murakkab efirlar to‘liq yoki nordon efirlar bo‘lishi mumkin.
Masalan, fosfor, azot, oltingugurt va boshqa kislotalarning murakkab efirlari mos ravishda organik fosfatlar, nitratlar, sulfatlar[ingl.] va boshqalar hisoblanadi.
Quyida anorganik kislotalar murakkab efirlariga misollar keltirilgan:
| Kislota | Murakkab efirlar | ||||
| Nomi | Formulasi | Nomi | Umumiy formulasi | Misollar | |
| Molekulyar | Tuzilish | ||||
| Fosfat kislota | H3PO4 | Fosfat kislotaning murakkab efirlari (fosfatlar) |
(RO)nP(O)(OH)3-n, bu yerda n = 1-3 |
(holat n = 3) |
|
| Azot kislotasi | HNO3 | Nitrat efirlari (nitratlar) |
(RО)NO2 |
| |
| Azotit kislota | HNO2 | Nitrit efirlari (nitritlar) |
(RO)N=O |
| |
| Sulfat kislota | H2SO4 | Sulfat efirlari (sulfatlar)[ingl.] |
SO2(R1O)(OR2) |
| |
| Sulfit kislota | H2SO3 | Sulfit efirlari (sulfitlar) |
(R1O)S(O)(OR2) | ||
| Karbonat kislota | H2CO3 | Karbonat kislota efirlari (karbonatlar)[en] |
(R1O)C(O)(OR2) |
| |
| Borat kislota | H3BO3 | Borat efirlari (boratlar) |
(RO)3B |
| |
Adabiyotlar
- Mendeleyev D. I., Monastirskiy D. N. Murakkab efirlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.