Murakkab efirlar haqida

«Ester» so‘zining boshqa ma’nolari ham mavjud; qarang: Ester.
Murakkab efir — karboksil kislotaning hosilasi. R va R' istalgan alkil yoki aril guruhini bildiradi.

Murakkab efirlaryoki esterlar (qadimgi yunoncha αἰθήρ — «efir»), — kislorodli kislotalarning (ham karboksil, ham anorganik) umumiy formulasi RkE(=O)l(OH)mbo‘lgan hosilalari; bu yerda l ≠ 0, ular kislota tarkibidagi vodorod atomining gidroksil (—OH) guruhida uglevodorod qoldig‘i (alifatik, alkenil, aromatik yoki geteroaromatik) bilan almashishi natijasida hosil bo‘ladi; shuningdek, ular spirtlarningatsil hosilalari deb ham hisoblanadi. Xalqaro IUPAC nomenklaturasida murakkab efirlarga spirtlarning xalkogenid analoglarining ham atsil hosilalari kiritiladi (tiollar, selenollar va tellurollar).

Ular oddiy efirlardan (eterlardan) farq qiladi: ularda ikkita uglevodorod radikali bitta kislorod atomi orqali bog‘langan (R1—O—R2).

Karboksil kislotalarning murakkab efirlari

Karboksil kislotalarning efirlari ikki sinfga bo‘linadi:

  • karboksil kislotalarning odatiy murakkab efirlari, umumiy formulasi R1—COO—R2; bunda R1 va R2 — uglevodorod radikallari.
  • Ortoefirlar — karboksil kislotalarning umumiy formulasi R1—C(OR2)3; bunda R1 va R2 — uglevodorod radikallari. Karboksil kislotalarning ortoefirlari ketallar va atsetallarga (umumiy formulasi R—C(OR′)2—R″) funksional analoglardir. Bunday moddalar spirtlarni ketonlarning yoki aldegidlarning karbonil guruhiga biriktirish orqali olinadi.

Halqali murakkab efirlar — oksikislotalar hosilalari bo‘lib, ular laktonlar deb ataladi va alohida birikmalar guruhiga ajratiladi.

Sintez

Murakkab efirlarni olishning asosiy usullari:

𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮𝖧+𝖢𝟤𝖧𝟧𝖮𝖧 →H+ 𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮𝖢𝟤𝖧𝟧+𝖧𝟤𝖮.
  • Eterifikatsiya reaksiyasining xususiy ko‘rinishi — qayta eterifikatsiya reaksiyasi bo‘lib, bunda murakkab efirlar spirtlar, karboksil kislotalar yoki boshqa murakkab efirlar bilan reaksiyaga kirishadi:
𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱𝟤+𝖱𝟥𝖮𝖧→𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱𝟥+𝖱𝟤𝖮𝖧,
𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱𝟤+𝖱𝟥𝖢𝖮𝖮𝖧→𝖱𝟥𝖢𝖮𝖮𝖱𝟤+𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖧,
𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱𝟤+𝖱𝟥𝖢𝖮𝖮𝖱𝟦→𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱𝟦+𝖱𝟥𝖢𝖮𝖮𝖱𝟤.
(𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮)𝟤𝖮+𝟤𝖢𝟤𝖧𝟧𝖮𝖧→𝟤𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮𝖢𝟤𝖧𝟧+𝖧𝟤𝖮.
𝖱𝖢𝖮𝖮𝖬𝖾+𝖱𝟣𝖧𝖺𝗅→𝖱𝖢𝖮𝖮𝖱𝟣+𝖬𝖾𝖧𝖺𝗅.
𝖱𝖢𝖮𝖮𝖧+𝖱𝟣𝖢𝖧=𝖢𝖧𝖱𝟤→𝖱𝖢𝖮𝖮𝖢𝖧𝖱𝟣𝖢𝖧𝟤𝖱𝟤.
𝖱𝖢𝖭+𝖧+→𝖱𝖢+=𝖭𝖧,
𝖱𝖢+=𝖭𝖧+𝖱𝟣𝖮𝖧→𝖱𝖢(𝖮𝖱𝟣)=𝖭+𝖧𝟤,
𝖱𝖢(𝖮𝖱𝟣)=𝖭𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮→𝖱𝖢𝖮𝖮𝖱𝟣+𝖭𝖧𝟦+.
𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖧+𝖠𝗋𝖭=𝖭-𝖭𝖧𝖱→𝖱𝟣𝖢𝖮𝖮𝖱+𝖠𝗋𝖭𝖧𝟤+𝖭𝟤.

Xossalari va reaksion qobiliyati

Quyi karboksil kislotalar va eng oddiy bir atomli spirtlarning murakkab efirlari o‘ziga xos, ko‘pincha mevasimon hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqliklardir. Yuqori karboksil kislotalarning murakkab efirlari esa rangsiz qattiq moddalar bo‘lib, ularning erish harorati atsil va spirt qoldiqlaridagi uglerod zanjirlarining uzunligiga hamda tuzilishiga bog‘liq.

Murakkab efirlarning infraqizil (IQ) spektrlarida karboksil guruhiga xos yutilish polosalari kuzatiladi: C=O bog‘ining valent tebranishlari 1750—1700 sm−1 va C—O bog‘ining valent tebranishlari 1275—1050 sm−1.

Murakkab efirlardagi karbonil guruhining uglerod atomi elektrofil xususiyatga ega. Shu sababli ularga spirt qoldig‘ining almashinishi bilan boradigan qo‘shilish–ajralish mexanizmidagi reaksiyalar xos: dastlab C=O bog‘iga nukleofil birikadi, so‘ng alkoksi fragmenti ajraladi:

𝖱𝖢𝖮𝖮𝖱𝟣+𝖭𝗎−→𝖱𝖢(𝖮−)(𝖮𝖱𝟣)𝖭𝗎→𝖱𝖢𝖮𝖭𝗎+𝖱𝟣𝖮−,𝖭𝗎 = 𝖮𝖧,𝖱𝟤𝖮,𝖭𝖧𝟤,𝖱𝟤𝖭𝖧,𝖱𝟤𝖢𝖧.

Kislorodli nukleofillar (suv va spirtlar) bilan kechadigan bunday reaksiyalar ko‘pincha karbonil kislorod atomining protonlanishi, natijada kuchli elektrofil karbokation hosil bo‘lishi orqali kislotalar bilan katalizlanadi:

𝖱𝖢𝖮𝖮𝖱𝟣+𝖧+→𝖱𝖢+(𝖮𝖧)𝖮𝖱𝟣+𝖭𝗎𝖧→𝖱𝖢𝖮𝖭𝗎+𝖱𝟣𝖮𝖧+𝖧+,

Bu zarracha keyin suv bilan (gidroliz) yoki spirt bilan (qayta eterifikatsiya) reaksiyaga kirishadi. Kislotali kataliz sharoitida murakkab efirlarning gidrolizi qaytar, ishqoriy muhitdagi gidroliz esa RCOO−karboksilat ionlari hosil bo‘lgani sababli qaytmasdir; bu ionlar elektrofil xossalarga ega emas.

Quyi murakkab efirlar ammiak bilan reaksiyaga kirishib, amidlarhosil qiladi; bu jarayon xona haroratidayoq sodir bo‘ladi. Masalan, etilxloroatsetat suvli ammiak bilan 0 °C da ham reaksiyaga kirishib, xloroatsetamid hosil qiladi. Yuqori murakkab efirlarda ammonoliz yuqoriroq haroratda kechadi.

Qo‘llanilishi

Murakkab efirlar keng miqyosda erituvchilar, plastifikatorlar, xushbo‘ylashtiruvchi moddalar sifatida ishlatiladi.

Chumoli kislotasining murakkab efirlari:

Sirka kislotasining murakkab efirlari:

  • CH3COOCH3 — metilatsetat, tqayn = 58 °C; eritish xususiyati jihatidan atsetonga o‘xshaydi va ayrim hollarda uning o‘rnini bosadi, biroq atsetondan zaharliroqdir.
  • CH3COOC2H5 — etilatsetat, tqayn = 78 °C; atseton singari polimerlarning aksariyatini eritadi. Atsetonga nisbatan afzalligi — qaynash haroratining yuqoriroqligi (uchuvchanligining pastroqligi).
  • CH3COOC3H7 — n-propilatsetat, tqayn = 102 °C; eritish xususiyati jihatidan etilatsetatga o‘xshaydi.
  • CH3COOCH(CH3)2 — izopropilatsetat, tqayn = 88 °C; eritish xossalari etil- va propilatsetat xossalari orasida turadi.
  • CH3COOC5H11 — n-amilatsetat (n-pentilatsetat), tqayn = 148 °C; nokni eslatuvchi hidga ega. Etilatsetatga qaraganda sekinroq bug‘langani uchun laklarni eritishda qo‘llaniladi.
  • CH3COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilatsetat (izopentilatsetat), nok va banan hidli essensiyalar tarkibida ishlatiladi.
  • CH3COOC8H17 — n-oktilatsetat apelsin hidiga ega.

Moy (butan) kislotasining murakkab efirlari:

  • C3H7COOCH3 — metilbutirat, tqayn = 102,5 °C; hidi ranet navli olmani eslatadi.
  • C3H7COOC2H5 — etilbutirat, tqayn = 121,5 °C; o‘ziga xos ananas hidiga ega.
  • C3H7COOC4H9 — butilbutirat, tqayn = 166,4 °C;
  • C3H7COOC5H11 — n-amilbutirat (n-pentilbutirat) va C3H7COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilbutirat (izopentilbutirat) nok hidiga ega, shuningdek, tirnoq laklari uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.

Izovalerian kislotasining murakkab efirlari:

  • (CH3)2CHCH2COOCH2CH2CH(CH3)2 — izoamilizovalerat (izopentilizovalerat) olma hidiga ega.

Tibbiyotda qo‘llanilishi

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida, organik sintez endigina rivojlana boshlagan davrda, farmakologlar ko‘plab murakkab efirlarni sintez qilib, sinovdan o‘tkazganlar. Ular salol, validol va boshqa dori vositalarining asosini tashkil etgan. Mahalliy ta’sirlantiruvchi hamda og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida metilsalitsilatkeng ishlatilgan, hozir esa uning o‘rnini deyarli butunlay samaraliroq preparatlar egallagan.

Anorganik kislotalarning murakkab efirlari

Anorganik (mineral) kislotalarning murakkab efirlarida uglevodorod radikali (masalan, alkil) anorganik oksokislotaning bir yoki bir nechta vodorod atomi o‘rnini egallaydi. Shu bois bunday murakkab efirlar to‘liq yoki nordon efirlar bo‘lishi mumkin.

Masalan, fosfor, azot, oltingugurt va boshqa kislotalarning murakkab efirlari mos ravishda organik fosfatlar, nitratlar, sulfatlar[ingl.] va boshqalar hisoblanadi.

Quyida anorganik kislotalar murakkab efirlariga misollar keltirilgan:

Kislota Murakkab efirlar
Nomi Formulasi Nomi Umumiy formulasi Misollar
Molekulyar Tuzilish
Fosfat kislota H3PO4 Fosfat kislotaning murakkab efirlari
(fosfatlar)
(RO)nP(O)(OH)3-n,
bu yerda n = 1-3

(holat n = 3)
  • (CH3O)P(O)(OH)2 — metilfosfat
  • (CH3O)2P(O)OH — dimetilfosfat
  • (CH3O)3PO — trimetilfosfat
Azot kislotasi HNO3 Nitrat efirlari
(nitratlar)
(RО)NO2
Azotit kislota HNO2 Nitrit efirlari
(nitritlar)
(RO)N=O
  • C2H5ONO — etilnitrit
  • C3H7ONO — propilnitrit
Sulfat kislota H2SO4 Sulfat efirlari
(sulfatlar)
[ingl.]
SO2(R1O)(OR2)
Sulfit kislota H2SO3 Sulfit efirlari
(sulfitlar)
(R1O)S(O)(OR2)
Karbonat kislota H2CO3 Karbonat kislota efirlari
(karbonatlar)
[en]
(R1O)C(O)(OR2)
  • (CH3O)2CO — dimetilkarbonat
  • (C6H5O)2CO — difenilkarbonat
Borat kislota H3BO3 Borat efirlari
(boratlar)
(RO)3B
  • (CH3O)3B — trimetilborat
  • (C6H5O)3B — trifenilborat

Adabiyotlar