Aminlar haqida

Birlamchi aminIkkilamchi aminUchlamchi amin

Aminlar — organik birikmalar, ular ammiak hosilalari bo‘lib, molekulasidagi bitta, ikkita yoki uchta atom vodorod o‘rnini uglevodorod radikallari egallaydi. Almashingan vodorod atomlari soniga ko‘ra birlamchi (bitta vodorod atomi almashgan), ikkilamchi (uchta atomdan ikkitasi almashgan) va uchlamchi (uchalasi ham almashgan) aminlar farqlanadi. Shuningdek, to‘rtlamchi ammoniy birikmalari R turidagi4N+X-.

Azot bilan bog‘langan organik guruhning xususiyatiga ko‘ra alifatik, aromatik va aralash alifatik-aromatik (aromatik hamda alifatik radikallarni o‘z ichiga oladigan) aminlar farqlanadi. Aromatik aminlar anilinlar deb ataladi. Molekuladagi NH2-guruhlar soniga qarab aminlar monoaminlar, diaminlar, triaminlar va poliaminlarga bo‘linadi.

Nomenklatura

Tavsiyalar: IUPAC aminlarni nomlash uchun quyidagi qoidalarni belgilaydi. birlamchi aminlarni nomlashning uch usuli mavjud: (1) asosiy uglevodorod nomiga «-amin» qo‘shimchasini qo‘shish (afzal usul); (2) o‘rinbosar nomini «azan» o‘zagiga qo‘shish yoki (3) o‘rinbosar nomini «amin» o‘zagiga qo‘shish. Masalan:

(1) CH3NH2 — metanamin;
(2) CH3NH2 — metilazan;
(3) CH3NH2 — metilamin.

Ikkilamchi va uchlamchi aminlar uchun ham shunga o‘xshash qoidalar qo‘llanadi: (1) «-amin» qo‘shimchali substitutsion nom tuzilib, azot atomiga bog‘langan boshqa o‘rinbosarlar ko‘rsatiladi (afzal usul); (2) o‘rinbosarlar alifbo tartibida «azan» o‘zagiga old qo‘shimcha sifatida qo‘shiladi yoki (3) xuddi shu tartibda «amin» o‘zagiga old qo‘shimcha sifatida qo‘shiladi. Masalan:

(1) (CH3CH2)2NCH2CH3 — N,N-dietiletanamin;
(2) (CH3CH2)2NCH2CH3 — trietilazan;
(3) (CH3CH2)2NCH2CH3 — trietilamin.

Aminoguruh eng ustuvor funksional guruh bo‘lmagan murakkab tuzilmalarda u «amino-» old qo‘shimchasi bilan belgilanadi (H2NCH2CH2COOH — 3-aminopropan kislota). Agar aminoguruhning o‘zida ham o‘rinbosar bo‘lsa, uning nomi aminoguruh nomidan oldin old qo‘shimcha tarzida qo‘yiladi ((CH3NH)2CHCH2CH2COOH — 4,4-bis(metilamino)butan kislota).

Diaminlar, triaminlar va hokazolar «-amin» qo‘shimchasi oldiga «di-», «tri-», «tetra-» kabi sonni bildiruvchi old qo‘shimchalar qo‘shish orqali nomlanadi (H2NCH2CH2NH2 — etan-1,2-diamin, etilendiamin).

Ko‘pgina aromatik aminlarning tarixiy nomlari saqlangan: anilin PhNH2, toluidinlar CH3C6H4NH2, anizidinlar CH3OC6H4NH2.

Fizik xossalari va tuzilishi

Aminlarning fizik xossalari

Quyi aminlar — metilamin, dimetilamin, trimetilamin va etilamin — xona haroratida gaz holatida bo‘ladi. Tarkibida 12 tagacha uglerod atomi bo‘lgan yuqoriroq aminlar suyuq, bundan uzunroq o‘rinbosarlarga ega aminlar esa qattiq moddalardir.

Quyi aminlar suv bilan aralashadi. Tributilamin suv bilan qisman aralashadi.

Aminlar baliqnikiga o‘xshash o‘ziga xos hidga ega; bu hidni amin konsentratsiyasi 0,1 milliondan bir ulush (ppm) bo‘lganda ham sezish mumkin

Aminoguruhning tuzilishi

Aminoguruh piramidasimon tuzilishga ega: piramidaning uchta uchini azot atomining uch o‘rinbosari tashkil qiladi, tetraedrning to‘rtinchi uchida esa taqsimlanmagan elektron juft joylashadi. Bog‘ uzunligi metilaminda N–H uchun 1,011 Å, C–N uchun esa 1,474 Å ga teng. Burchak H–N–H uchun 105,9°, C–N–H uchun 112,9° ni tashkil qiladi.

Azot atomining inversiyasi

Azot atomining inversiyasi

Tetraedrik tuzilishga ega bo‘lgan sp3-gibridlangan azot atomi aminlarda doimiy ravishda sp2-gibridlangan holat orqali inversiyaga uchraydi. Alkilaminlarda inversiyaning energetik to‘sig‘i 16–40 kJ/mol ga teng. Xona haroratida inversiya chastotasi 103−105 Gs ni tashkil qiladi. Shuning uchun amin tarkibidagi azot atomiga uch xil o‘rinbosar bog‘langan bo‘lsa, nazariy jihatdan uning enantiomer tuzilmalarini tasvirlash mumkin, ammo amalda ularni ajratib bo‘lmaydi: inversiya sababli ular bir-biriga tez aylanadi. Bundan mustasno holat — Tryoger asosi bo‘lib, unda azot atomlarining konfiguratsiyasi qat’iy saqlanadi va modda ikkita stereoizomer shaklida mavjud. To‘rtlamchi ammoniy tuzlari ham stereokimyoviy barqarordir.

Spektral xususiyatlari

Aminlarning infraqizil spektrlarida N–H bog‘larining tebranishlariga mos yutilish polosalari mavjud. Birlamchi aminlarda bu tebranishlar 3400–3380 sm−1 va 3340–3320 sm−1 sohalarda ikkita polosa shaklida namoyon bo‘ladi (ular N–H bog‘ining simmetrik va antisimmetrik tebranishlariga mos keladi). Ikkilamchi aminlarda 3360–3310 sm−1 sohada bitta polosa kuzatiladi. Uchlamchi aminlarda bu sohada yutilish polosasi bo‘lmaydi. Aromatik aminlarda mos ravishda 3500-3300 sm−1.

Alifatik aminlar spektrning ko‘rinadigan va ultrabinafsha sohalarida nurni yutmaydi. Aromatik aminlarda π→π* o‘tishlariga mos keladigan ikkita yutilish polosasi bor.

Olinishi

Spirtlardan olinishi

Quyi aminlarni sanoatda olishning odatiy usuli tegishli spirt bilan ammiakning mos katalizator ishtirokidagi reaksiyasidir. Hosil bo‘lgan birlamchi amin spirt bilan yana reaksiyaga kirisha olgani sababli mahsulot har doim birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar aralashmasidan iborat bo‘ladi. Bundan tashqari, ikkilamchi va uchlamchi aminlarning hosil bo‘lishi ekzotermik jarayon bo‘lib, energetik jihatdan qulaydir. Mahsulotlar tarkibini reagentlar nisbati, harorat va sintez davomiyligi orqali boshqarish mumkin.

𝖭𝖧𝟥+𝖱𝖢𝖧𝟤𝖮𝖧→𝖱𝖢𝖧𝟤𝖭𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮
𝖱𝖢𝖧𝟤𝖭𝖧𝟤+𝖱𝖢𝖧𝟤𝖮𝖧→(𝖱𝖢𝖧𝟤)𝟤𝖭𝖧+𝖧𝟤𝖮
(𝖱𝖢𝖧𝟤)𝟤𝖭𝖧+𝖱𝖢𝖧𝟤𝖮𝖧→(𝖱𝖢𝖧𝟤)𝟥𝖭+𝖧𝟤𝖮

Ammiak, spirt va vodorod nikel, kobalt, mis, temir asosidagi, kamroq hollarda esa platina va palladiy asosidagi katalizatorlardan o‘tkaziladi. Tashuvchi sifatida alyuminiy oksidi, kremniy oksidi va sirkoniy oksidi ishlatiladi. Reaksiya sharoiti: 0,5–25 MPa, 100–250 °C (katalizatorga bog‘liq). Jarayon uch bosqichda kechadi deb hisoblanadi:

  • degidrogenlash orqali spirtni aldegid;
  • ga aylantirish; karbonil birikma bilan amin reaksiyasidan imin;
  • hosil bo‘lishi; iminni gidrogenlab aminga aylantirish.

Muvozanatni birlamchi aminlar hosil bo‘lishi tomon siljitish uchun ammiak ikki baravar ortiqcha olinadi. Reaksiya tenglamasiga ko‘ra qo‘shimcha vodorod zarur emas, ammo u bo‘lmasa, yon mahsulotlar — iminlar, enaminlar va nitrillar hosil bo‘ladi. Vodorodning mavjudligi katalizator faolligini ham oshiradi.

Karbonil birikmalardan olinishi

Oldingi usulga o‘xshab, aminlarni ammiak va karbonil birikmalarning reaksiyasi orqali ham olish mumkin. Bunda mahsulotni gidrogenlash kerak, shuning uchun vodorod stexiometrik miqdorda sarflanadi. Katalizatorlar spirtlardan amin olishda qo‘llanadigan katalizatorlar bilan bir xil.

𝖱𝟤𝖢𝖮+𝖭𝖧𝟥→𝖱𝟤𝖢=𝖭𝖧→𝖱𝟤𝖢𝖧𝖭𝖧𝟤

Nitrillardan olinishi

Nitrillar sanoatda katalitik usulda gidrogenlanib tegishli birlamchi aminlarga aylantiriladi. Katalizator sifatida nodir metallar (palladiy, platina, rodiy), nikel, kobalt, shuningdek, temir qo‘llanadi. Nodir metallar reaksiyani yumshoq sharoitda: 20–100 °C va 0,1–0,5 MPa da olib borish imkonini beradi. Nikel va kobalt katalizatorlari esa 180 °C gacha harorat va 25 MPa bosimni talab qiladi.

𝖱𝖢𝖭+𝟤𝖧𝟤→𝖱𝖢𝖧𝟤𝖭𝖧𝟤

Galogenli hosilalardan olinishi

Usul — Delepin reaksiyasi orqali (geksamin)

Gabriel sintezi

Boshqa sanoat usullari

Alkilgalogenidlar va ammiak yoki aminlarning ammoniy tuzlarini hosil qiladigan reaksiyasiga asoslangan an’anaviy preparativ usul sanoatda keng qo‘llanmaydi. Hozir bu usul orqali faqat etilendiamin, unga gomolog bo‘lgan poliaminlar, allilamin va kam miqdorda ishlab chiqariladigan ayrim dorilar olinadi. Bu yondashuvning kamchiliklari — arzon xomashyo yetishmasligi, korroziya hamda mahsulot sifatiga oid muammolardir.

Qaytarish: nitrobirikmalar usuli kam qo‘llanadi, chunki boshlang‘ich nitroalkanlarni topish qiyin. 2015 yil holatiga ko‘ra, bu usul 2-amino-2-metilpropan-1-ol sintezida qo‘llanadi. Birlamchi aromatik aminlarni mazkur usulda olish qulay: ularni olishda aromatik nitrobirikmalar ko‘pincha nikel, platina yoki palladiy ishtirokida suyuq yoki gaz fazada vodorod bilan gidrogenlanadi. Shuningdek, temir yoki rux va ishqoriy metallar.

sulfidlari ishlatiladi. Uchlamchi uglevodorod o‘rinbosariga ega aminlarni, masalan, tert-butilaminni odatiy usullar bilan olish juda qiyin. Ular Ritter reaksiyasi orqali sintez qilinadi: vodorod sianid bilan alkenga konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida biriktiriladi. Jarayon 30—60 °C da olib boriladi, hosil bo‘lgan oraliq mahsulot esa 100 °C da gidrolizlanadi. Ritter reaksiyasining qo‘llanilishi zaharli vodorod sianid ishlatilishi hamda ko‘p miqdorda qo‘shimcha tuzlar (3,3 kg tuz 1 kg tert-butilamin uchun) hosil bo‘lishi va ularni utilizatsiya qilish zarurati sababli cheklangan.

Laboratoriya usullari

Laboratoriyada aminlar turli usullarda olinadi: Gabriel sintezi, nitrillarni vodorod, litiy alyuminiy gidridi yoki diboran bilan qaytarish; amidlarni shu reagentlar bilan qaytarish; azidlar, oksimlar va nitrobirikmalarni qaytarish.

Birlamchi va ikkilamchi aminlarni qaytaruvchi aminlash reaksiyasi orqali olish qulay. Birlamchi amin sintezi uchun karbonil birikma va ammiak, ikkilamchi amin sintezi uchun esa karbonil birikma va birlamchi amin reaksiyaga kiritiladi. Hosil bo‘lgan Shiff asosi so‘ng vodorod, natriy borgidridi yoki natriy sianoborgidridi.

bilan qaytariladi. Bundan tashqari, birlamchi aminlarni karbon kislotalardan Gofman qayta guruhlanishi, Shmidt va Kurtsius.

qayta guruhlanishlari orqali olish mumkin. Laboratoriya usullaridan yana biri — aminlar va ammiakning galogenalkanlar:

𝖱𝖷+𝟤𝖱′𝖭𝖧𝟤→𝖱𝖱′𝖭𝖧+𝖱𝖱′𝖭𝖧𝟤+𝖷−

bilan reaksiyasidir. Bunday reaksiyalar, ayniqsa, alkaloidlar va bromidlar uchun foydali bo‘lsa-da, kam qo‘llanadi, chunki alkillanish darajasini nazorat qilish qiyin. Selektivlikni Delepin reaksiyasi yordamida oshirish mumkin, ammo bu usul sanoat miqyosida kam ishlatiladi.

Bevosita elektrofil aminlash

Aromatik aminlarni bevosita elektrofil aminlash orqali aromatik uglevodorodlardan olish uzoq vaqt imkonsiz deb hisoblangan. 2019 yilda rossiyalik Tomsk politexnika universiteti olimlari arenlarni gidrazoy kislota bilan klassik SEAr, mexanizm bo‘yicha, aminodiazoniy H2N3+.

Kimyoviy xossalari

Asoslik xossalari

Aminlar ammiak hosilalari bo‘lgani uchun unga o‘xshash tuzilish va xossalarga ega. Azot atomida taqsimlanmagan elektron juft bo‘lib, u Lyuis asosi sifatida qatnashadi. Aminlar suvga nisbatan kuchliroq asoslar bo‘lib, Bryonsted–Louri asoslari. Aminlarning asoslik kuchi quyidagi ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi: Kb yoki pKb.

𝖱𝖭𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮⇌𝖱𝖭𝖧𝟥++𝖮𝖧−
Kb=[𝖱𝖭𝖧𝟥+]⋅[𝖮𝖧−][𝖱𝖭𝖧𝟤]
 pKb=−lg⁡Kb

Aminlar ammiakka nisbatan kuchliroq asoslardir, bunga donorlik ta’siri alkil guruhlari sabab bo‘ladi. Ammo aminlar orasida eng kuchli asoslarga ikkilamchi aminlar kiradi. Uchlamchi aminlar ularga nisbatan kuchsizroq bo‘lib, bu ularga protonning birikishi va keyinchalik solvatlanish jarayonida hosil bo‘ladigan ammoniy kationi bilan bog‘liq fazoviy to‘siqlar bilan izohlanadi. Solvatlanish ta’siri bo‘lmagan gaz fazasida aminlarning asosligi quyidagi qatorda pasayadi: uchlamchi > ikkilamchi > birlamchi > ammiak..

Biroq suvli eritmalarda bu qonuniyat buziladi: uchinchi o‘rinbosar mavjudligi proton birikishiga ham, hosil bo‘lgan kationning erituvchi molekulalari bilan solvatlanishiga ham fazoviy to‘siq yaratadi.

Aromatik aminlar kuchsizroq asoslar bo‘lib, bu azot atomining taqsimlanmagan elektron jufti aromatik yadro bo‘ylab delokallanishi bilan izohlanadi.

nomi formulasi pKb pKa(BH+) pKa
dietilamin Et2NH 3.06 10.94
trietilamin Et3N 3.25 10.75
dimetilamin (CH3)2NH 3.27 10.73
metilamin (CH3)NH2 3.36 10.64
etilamin EtNH2 3.37 10.63
trimetilamin (CH3)3N 4.19 9.81
ammiak NH3 4.79 9.21 ~33
4-metoksianilin 8.66 5.34
4-metilanilin 8.90 5.10 8.83
anilin 9.38 4.62
4-xloranilin 10.02 3.98
4-nitroanilin 4-NO2C6H4NH2 13 1.0
aminlarga xos o‘rtacha qiymat
birikma Alkilaminlar NH3 Arilaminlar
pKa(BH+) 10.6 - 11.2 9.26 4.6 - 5.1

Aminlar juda kuchsiz kislotalardir: ular uchun pKa qiymati taxminan 35–40 ga teng. Shunga ko‘ra, aminlardan hosil bo‘ladigan anionlar juda kuchli asoslar bo‘lib, ular organik sintezda qo‘llanadi (qarang: LDA).

Aminlarning alkillanishi

Aminlar alkilgalogenidlar bilan nukleofil almashinish mexanizmi bo‘yicha reaksiyaga kirishib, ko‘proq o‘rinbosarli aminlarni hosil qiladi. Bu jarayon dipolyar aproton erituvchilarda sodir bo‘ladi (DMFA, atsetonitril).

𝖱𝖭𝖧𝟤+𝖱′𝖢𝗅→𝖱𝖱′𝖭𝖧𝟤+𝖢𝗅−

Aminlarning atsillanishi

Birlamchi va ikkilamchi aminlar atsillanish reaksiyasiga galogenangidridlar, karbon kislotalarning angidridlari, murakkab efirlar bilan kirishadi. Atsillovchi reagentlarning faollik qatori: RCOR < RCONR2 < RCOOR < (RCO)2O < RCOHal < RCOBF4. Reaksiya tezligi aminning nukleofilligiga ham bog‘liq bo‘lib, uni shartli ravishda aminning asosligi bilan bog‘lash mumkin: alkilaminlar > arilaminlar > amidlar. Molekula ichidagi atsillanish molekulalararo atsillanishdan osonroq kechadi.

Реакция ацилирования аминов
Aminlarning atsillanish reaksiyasi

Xlorangidridlar bilan reaksiyada vodorod xlorid ajraladi, shuning uchun ikkinchi ekvivalent amin shu vodorod xloridni bog‘lashi uchun amin ikki baravar miqdorda olinishi kerak. Hosil bo‘lgan ammoniy tuzi cho‘kmaga tushadi va filtrlab ajratiladi. Shu sababli amindan amid olishning maksimal unumi 50 % ga teng. Unumni oshirish uchun boshqa organik yoki noorganik asoslardan ham foydalanish mumkin. Masalan, Shotten–Bauman reaksiyasida natriy gidroksidi yoki kaliy gidroksidi ishlatiladi. Organik asoslar sifatida piridin, dimetilanilin, trietilamin va boshqalar qo‘llanadi.

Aldegidlar va ketonlar bilan reaksiya

Birlamchi aminlar aldegidlar va ketonlar bilan reaksiyaga kirishganda iminlar (Shiff asoslari), ikkilamchi aminlar esa enaminlarni hosil qiladi.

𝖱𝖢𝖧𝖮+𝖱′𝖭𝖧𝟤→𝖱𝖢𝖧=𝖭𝖱′+𝖧𝟤𝖮

Nitrit kislota bilan reaksiya

Aminlarning Nitrit kislota bilan reaksiyasi sifat reaksiyasi bo‘lib, birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlarni farqlashda qo‘llanadi. Birlamchi alifatik aminlar nitrit kislota ta’sirida diazotlanadi va alkildiazoniy tuzlarini hosil qiladi. Bu tuzlar hatto yumshoq sharoitda ham parchalanib, gazsimon azot ajralishi va alken, spirt yoki boshqa barqaror birikmaga aylanishi mumkin bo‘lgan karbokation hosil bo‘lishi bilan parchalanadi. Ba’zan bu reaksiyadan halqani kengaytirishda, masalan, Demyanov qayta guruhlanishi.

da foydalaniladi. Alifatik aminlardan farqli ravishda, birlamchi aromatik aminlar diazotlanganda barqaror arendiazoniy tuzlarini hosil qiladi. Ular azot molekulasining nukleofil bilan almashinish reaksiyalariga yoki azoqo‘shilish.

reaksiyalariga kirisha oladi. Ikkilamchi (alifatik va aromatik) aminlar nitrit kislota ta’sirida azot atomida nitrozlanib, sariq rangli N-nitrozoaminlarni hosil qiladi.

Uchlamchi alifatik aminlar amin tuzi va N-nitrozoammoniy tuzi aralashmasini hosil qiladi, uchlamchi aromatik aminlar esa para-holatda nitrozlanadi.

Sulfonilgalogenidlar bilan reaksiya

Aminlarning benzolsulfonilxlorid yoki para-toluolsulfonilxlorid bilan reaksiyasi ham birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlarni farqlovchi sifat reaksiyasidir. U Xinsberg sinovi deb ataladi. Bunda amin sulfonilgalogenid bilan aralashtirilib, natriy gidroksidining suvli eritmasida chayqatiladi; 10–15 daqiqadan so‘ng eritma kislotalanadi. Dastlab birlamchi aminlardan RNHSO2Ar sulfonamidi hosil bo‘ladi, u azot atomidagi kislotali vodorod mavjudligi sababli ishqorda eriydi. Kislota qo‘shilganda esa cho‘kmaga tushadi.

Ikkilamchi aminlar ham sulfonamid hosil qiladi, ammo unda kislotali vodorod atomi bo‘lmagani uchun ishqorda erimaydi. Aralashma kislotalanganda bu holda hech qanday o‘zgarish yuz bermaydi.

Uchlamchi aminlar bu reaksiyaga kirishmaydi; sulfonilgalogenid esa ishqoriy muhitda gidrolizlanib, sulfokislota tuzini hosil qiladi. Kislotalanganda uchlamchi amin tuz shakliga o‘tib eriydi.

Aminlarning galogenlanishi

Aynan gipoxloritlar ta’sirida birlamchi va ikkilamchi aminlar azot atomi bo‘yicha galogenlanadi.

Aminlarning oksidlanishi

Aminlar oksidlanish reaksiyalariga oson kirishadi, ayniqsa, uchlamchi aminlar. Bu o‘zgarish uchun preparativ reagentlar sifatida vodorod peroksid eritmasi va organik peroksikislotalar ishlatiladi. Hosil bo‘ladigan uchlamchi amin N-oksidlari xiral bo‘lib, enantiomerlarga ajratilishi mumkin. Qaytaruvchi reagentlar, masalan, trifenilfosfin bilan ishlov berilganda ular yana aminlarga aylanadi.

Birlamchi aminlar nitrobirikmalargacha oksidlanishi mumkin. Bu reaksiyada oksidlovchi sifatida quyidagi kislota ishlatiladi: triftorperoksisirka kislota.

Aromatik aminlarning reaksiyalari

Aromatik aminlar (anilinlar) aromatik elektrofil almashinishning odatiy reaksiyalariga kirishadi. Aminoguruh faollashtiruvchi o‘rinbosar bo‘lgani uchun bu reaksiyalar yumshoq reagentlar ta’sirida ham juda faol kechadi.

Masalan, anilinlarning galogenlanishi uchun Lyuis kislotasi talab etilmaydi. Reaksiyani mono- yoki digalogenlash bosqichida to‘xtatib bo‘lmaydi: masalan, bromlashda darhol 2,4,6-tribromanilin hosil bo‘ladi. Agar faqat bitta galogen atomini kiritish kerak bo‘lsa, aminoguruh atsillanib uning faollashtiruvchi ta’siri kamaytiriladi.

Aromatik birikmalarni odatiy nitrolash sharoitida aminlar tez oksidlanadi, shuning uchun ularning atsil hosilalari nitrolanadi. Uchlamchi aminlarni nitrat kislota bilan sirka kislota muhitida nitrolash mumkin. Anilinlar «qizdirib pishirish» usuli bilan sulfolanadi: avval amin sulfat kislota bilan aralashtirilib tuz olinadi, keyin u quruq holda 180–200 °C gacha qizdiriladi. Sanoatda shu yo‘l bilan sulfanil kislota.

Aminlar uchun himoya guruhlari

Organik sintezda aminlar uchun turli xil himoya guruhlaridan foydalaniladi. Eng keng tarqalganlari Cbz (benziloksikarbonil) va Boc (tert-butoksikarbonil) guruhlaridir. Benziloksikarbonil guruhi aminni asos ishtirokida xlorchumoli kislotaning benzil efiri PhCH2OCOCl bilan ishlov berish orqali kiritiladi. Uni gidrogenoliz yoki vodorod bromid yordamida sirka kislota muhitida olib tashlash mumkin. Boc guruhi di-tert-butil dikarbonat yordamida kiritiladi va kislota bilan ishlov berilganda ajraladi.

Aniqlash usullari

Aminlarni aniqlash uchun bir necha sifat reaksiyalari qo‘llanadi. Birlamchi aminlar xloroform bilan ishqor ishtirokida qizdiriladi: ular izonitrillarga aylanib, yoqimsiz hid chiqaradi. Ikkilamchi aminlarga nitrit kislota bilan ishlov beriladi, hosil bo‘lgan cho‘kma esa fenol bilan eritib biriktiriladi va kislotalanadi; natijada yashil rang paydo bo‘ladi.

Miqdoriy aniqlash Kyeldal usuli, Van-Slayk usuli, bromometriya, kislota-asos titrlashi va xromatografiya yordamida amalga oshiriladi. Birlamchi aminlar, shuningdek, azobirikmalar yoki Shiff asoslari, so‘ng tahlil fotometrik usulda amalga oshiriladi.

Zararli ta’siri

Alifatik aminlar nerv tizimi va qon tomirlariga salbiy ta’sir qiladi, hujayra membranalarining o‘tkazuvchanligini hamda jigar faoliyatini buzadi va distrofiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Aromatik aminlar metgemoglobin hosil bo‘lishini kuchaytiradi; ularning ayrimlari kanserogendir..

Jahon bozori

Jahon alkilaminlar bozori 6,26 milliard AQSH dollariga 2023 yilda baholangan.

Adabiyotlar

Havolalar