Inson skeleti (qad. yun. σκελετος — «quritilgan») — suyaklar inson organizmida hosil qiladigan yaxlit majmua bo‘lib, tayanch-harakat apparatining passiv qismidir. U yumshoq to‘qimalarga tayanch bo‘ladi, mushaklar birikadigan joy vazifasini bajaradi, ichki a’zolarni o‘z ichiga oladi va himoya qiladi. Suyak to‘qimasining kelib chiqish manbai — mezenxima.
Voyaga yetgan inson skeleti taxminan 206 ta suyakdan iborat. Ularning deyarli barchasi bo‘g‘imlar, boylamlar va boshqa birikmalar orqali yagona tizimga birlashadi. Tug‘ilganda inson skeletida 270 tadan ortiq suyak bo‘ladi; ulg‘aygach, ayrim suyaklar o‘zaro qo‘shilib ketishi sababli ularning soni 205—208 tagacha kamayadi. Bunday qo‘shilib ketish, asosan, quyidagi sohalarga xos: bosh suyagi, chanoq va umurtqa pog‘onasi.
Etimologiya
Qadimgi yunoncha skelet nomi — σκελετος, ya’ni «quritilgan» so‘zi — skeletni tayyorlashning qadimgi usuli: quyoshda yoki issiq qumda quritishdan kelib chiqqan.
Tavsif
Voyaga yetgan inson skeletida 205—208 ta suyak bo‘lib, ulardan 32—34 tasi toq, qolganlari juft suyaklardir. Bosh skeletini 23 ta suyak, umurtqa pog‘onasini 32—34 ta, qovurg‘alar va to‘sh suyagini 25 ta, yuqori qo‘l-oyoqlarning skeletini 64 ta, pastki qo‘l-oyoqlarning skeletini 62 ta suyak tashkil etadi.
Har bir suyak — shakli va tuzilishi bajaradigan vazifasiga bog‘liq bo‘lgan a’zo. Skelet suyaklari biriktiruvchi to‘qimalar turiga kiruvchi suyak va tog‘ay to‘qimalaridan tuzilgan. Suyaklar hujayralar va hujayralararo moddadan iborat. Suyakning a’zo sifatidagi tarkibiga bevosita suyak to‘qimasi, suyak usti pardasi, endost, bo‘g‘im tog‘aylari, qon tomirlari va nervlar kiradi. Bundan tashqari, suyaklar qon yaratuvchi suyak iligini ham o‘z ichiga oladi. Yuqorida sanab o‘tilgan tuzilmalarning yaxlit birligi suyakning o‘z vazifalarini bajarishini ta’minlaydi. Jumladan, suyak umumiy moddalar almashinuvida, ayniqsa tuzlar almashinuvida faol ishtirok etadi va mineral tuzlarning zaxira manbai hisoblanadi. Suyak tarkibi nisbatan barqaror: unda 45 % mineral tuzlar (kalsiy, kaliy, natriy va boshqa elementlarning tuzlari), 25 % suv va 30 % organik moddalar mavjud.
Tasnif
Shakli va tuzilishiga ko‘ra quyidagilar farqlanadi:
- uzun suyaklar — uzunligi boshqa o‘lchamlaridan katta bo‘ladi (yelka, tirsak va bilak suyaklari);
- yassi suyaklar — ikkita o‘lchami uchinchisidan katta bo‘ladi (bosh suyagi gumbazi suyaklari, to‘sh suyagi);
- g‘ovak (kalta) suyaklar — uchala o‘lchami deyarli bir xil, asosan g‘ovak suyak moddasidan iborat (no‘xatsimon suyak, tizza qopqog‘i);
- havo saqlovchi suyaklar — murakkab, notekis shaklga va ichki bo‘shliqlarga ega (peshona va yuqori jag‘ suyaklari);
- aralash (notipik) suyaklar — murakkab shaklga ega bo‘lib, boshqa suyak turlarining xususiyatlarini birlashtiradi (umurtqalar, bosh suyagi asosi suyaklari).
Uzun suyaklar — son, yelka va boshqa suyaklar. Ular richag vazifasini bajaradi hamda qo‘l-oyoq mushaklarining birikishiga xizmat qiladi. Ularning o‘rta qismi — diafiz, bo‘g‘im uchlari esa epifiz deb ataladi. Bolalarda o‘sish zonalari — epifiz tog‘ayi qatlami ochiq bo‘ladi. Kattalarda diafiz bilan epifiz o‘rtasidagi soha metafiz deb ataladi. Yassi suyaklar — bosh suyagi, kurak, chanoq suyaklari, to‘sh suyagi va qovurg‘alar ichki a’zolarni himoya qiladi; ayrimlari mushaklar birikadigan asos bo‘lib xizmat qiladi. Havo saqlovchi suyaklar — bosh va yuz suyaklari, ya’ni ponasimon, g‘alvirsimon, peshona, chakka va yuqori jag‘ suyaklarida havo saqlovchi bo‘shliqlar yoki katakchalar mavjud. Tuzilish xususiyatiga ko‘ra suyaklarda quyidagilar farqlanadi: g‘ovak va zich (kortikal) modda. Suyak usti pardasi — kollagen tolalar yordamida suyakka birikkan zich biriktiruvchi to‘qima plastinkasidir. Osteoblastlar va osteoklastlarning faoliyati tufayli suyak to‘qimasi o‘sadi hamda shakllanadi.
Katta yoshli odamlarda hayotining aksariyat qismida skelet massasining tana massasiga nisbati 20 % atrofida saqlanadi. Keksa odamlarda bu ko‘rsatkich biroz kamayadi. Quruq, matseratsiya qilingan (ketma-ket yog‘sizlantirilgan, oqartirilgan va quritilgan) inson skeleti 5—6 kg keladi.
Tilosti suyagi — boshqa suyaklar bilan bevosita birikmaydigan yagona suyak bo‘lib, anatomik joylashuviga ko‘ra bo‘yinda joylashgan, ammo an’anaviy ravishda bosh suyagining yuz qismi suyaklariga kiritiladi. U mushaklar yordamida bosh suyagiga osilib turadi va hiqildoq bilan bog‘langan. O‘rta quloqda joylashgan 6 ta maxsus mayda suyak (har tomonda uchtadan) bevosita skelet tarkibiga kiritilmaydi; eshitish suyakchalari faqat bir-biri bilan birikib, eshitish a’zosining faoliyatida qatnashadi va tebranishlarni nog‘ora pardasidan ichki quloqqa uzatadi.
Skeletning vazifalari
I. Mexanik vazifalar:
- tayanch — tananing qattiq suyak-tog‘ay asosini hosil qilish; unga mushaklar, fassiyalar hamda ko‘plab ichki a’zolar birikadi;
- harakatlanish — suyaklar orasidagi harakatchan birikmalar tufayli suyaklar mushaklar harakatga keltiradigan richaglar sifatida ishlaydi;
- ichki a’zolarni himoya qilish — a’zolarni himoya qiladigan suyak tuzilmalarini hosil qilish (bosh suyagi — bosh miya va sezgi a’zolari uchun; umurtqa kanali — orqa miya uchun);
- ressorsimon, zarbani yumshatish vazifasi — harakat paytida silkinishni kamaytirish va yumshatish (oyoq panjasining mustahkam tuzilishi, suyaklar orasidagi tog‘ay qatlamlari va boshqalar).
II. Biologik vazifalar:
- qon yaratish yoki gemopoetik vazifa — yangi qon hujayralarining hosil bo‘lishi;
- moddalar almashinuvida ishtirok etish — suyaklarda organizmdagi kalsiyning va fosforning asosiy qismi zaxira holida saqlanadi.
Tuzilishi
Inson skeleti barcha umurtqali hayvonlar uchun umumiy tamoyil asosida tuzilgan. Skelet suyaklari ikki guruhga bo‘linadi: o‘q skeleti va qo‘shimcha skelet. O‘q skeletiga tananing o‘rta chizig‘i bo‘ylab joylashib, uning asosini hosil qiluvchi suyaklar, ya’ni bosh suyaklari, umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar va to‘sh suyagi. Qo‘shimcha skelet tarkibiga o‘mrov suyaklari, kurak suyaklari, qo‘l suyaklari, chanoq suyaklari va oyoq suyaklari kiradi.
O‘q skeleti
O‘q skeleti bosh suyagi, umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar va to‘sh suyagidan tashkil topgan. Bosh suyagida bosh miya hamda sezgi a’zolarining aksariyati — ko‘z, quloq, til va burun joylashadi. Shu yerda ovqat hazm qilish va nafas olish tizimlariga olib boruvchi teshik ham mavjud. Bosh va tanaga tayanch bo‘ladigan, S shaklida egilgan moslashuvchan umurtqa pog‘onasi notekis shaklli 26 ta suyakdan — 24 ta umurtqa, dumg‘aza va dum suyagidan iborat. Umurtqalarning suyak o‘simtalariga umurtqa pog‘onasini tik tutishga yordam beruvchi mushaklar va boylamlar birikadi. 7 ta bo‘yin umurtqasi bo‘yin va boshni tutib turadi, 12 ta ko‘krak umurtqasi qovurg‘alar bilan birikadi, 5 ta bel umurtqasi esa tana og‘irligining katta qismini ko‘taradi. O‘zaro qo‘shilib ketgan umurtqalardan tuzilgan dumg‘aza va dum suyagi umurtqa pog‘onasini chanoq kamari bilan bog‘laydi.
Ko‘krak qafasi ko‘krak bo‘shlig‘idagi a’zolarni himoya qiladi va nafas olishda ishtirok etadi. U to‘sh suyagi va 12 juft yassi, egilgan qovurg‘adan tashkil topgan. Har bir qovurg‘a orqa tomonda umurtqa pog‘onasining ko‘krak qismidagi umurtqa bilan birikadi. Yuqoridagi 7 juft qovurg‘a (chin qovurg‘alar) egiluvchan qovurg‘a tog‘aylari yordamida to‘sh suyagiga birikadi. Keyingi 3 juft qovurg‘a (soxta qovurg‘alar) old tomonda tog‘ay orqali chin qovurg‘alarga ulanadi, eng pastki 2 juft qovurg‘a (erkin yoki suzuvchi qovurg‘alar) esa faqat ko‘krak umurtqalariga birikib, old tomonda erkin qoladi.
- Bosh suyagi — boshning suyak asosi bo‘lib, bosh miya, ko‘rish, eshitish va hid bilish a’zolarini o‘z ichiga oladi. Bosh suyagi ikki qismdan: miya qutisi va yuz qismidan iborat.
- Ko‘krak qafasi — kesilgan va yassilangan konus shakliga ega; ko‘krakning suyak-tog‘ay asosini tashkil etadi hamda ichki a’zolarni o‘z ichiga oladi. 12 ta ko‘krak umurtqasi, 12 juft qovurg‘a va to‘sh suyagidan iborat.
- Umurtqa pog‘onasi, yoki umurtqa tizmasi — tananing asosiy o‘qi va butun skeletning tayanchidir; umurtqa kanali ichidan orqa miya o‘tadi. Bo‘yin, ko‘krak, bel, dumg‘aza va dum qismlariga bo‘linadi.
Qo‘shimcha skelet
Qo‘shimcha skelet qo‘l va oyoq suyaklaridan, shuningdek, ularni o‘q skeleti bilan bog‘laydigan ikki kamar — yelka kamari va chanoq kamaridan iborat. Kurak va o‘mrov suyaklari yelka kamarini hosil qiladi. Chanoq kamari tananing butun yuqori qismi og‘irligini ko‘taradi. Qo‘l va oyoq panjalarida juda ko‘p mayda suyaklar mavjud. Qo‘llar turli buyumlarni ushlash va ular bilan harakatlarni bajarish imkonini beradi. Oyoqlar muvozanatni saqlashga yordam beradi.
- Yelka kamari — qo‘llarning o‘q skeletiga birikishini ta’minlaydi. Juft kurak va o‘mrov suyaklaridan iborat.
- Qo‘llar — mehnat faoliyatini bajarishga eng yuqori darajada moslashgan. Har bir qo‘l uch qismdan: yelka, bilak va qo‘l panjasidan iborat.
- Chanoq kamari — oyoqlarning o‘q skeletiga birikishini ta’minlaydi, shuningdek, ovqat hazm qilish, siydik ajratish va jinsiy tizim a’zolarini o‘z ichiga oladi hamda ularga tayanch bo‘ladi.
- Oyoqlar — tanaga tayanch bo‘lish va uni fazoda barcha yo‘nalishlarda, vertikal yuqoriga harakatdan tashqari (sakrash bundan mustasno), siljitishga moslashgan.
Jinsiy farqlar
Erkak va ayol skeletlari umuman olganda bir xil tuzilish rejasiga ega va ular orasida tub farqlar yo‘q. Farqlar faqat ayrim suyaklarning shakli yoki o‘lchamida, shuningdek, ular tarkibiga kiradigan tuzilmalarda biroz o‘zgarishlar mavjudligidan iborat. Quyida eng yaqqol farqlardan ayrimlari keltirilgan. Chanoq ayollarda erkaklarnikiga nisbatan kengroq va pastroq bo‘ladi, uning barcha o‘lchamlari kattaroq, chanoq suyaklari esa yupqaroq. Shuningdek, ayollarning ko‘krak qafasi torroq bo‘ladi. Erkaklarda qo‘l-oyoq va barmoq suyaklari o‘rtacha uzunroq va yo‘g‘onroq, suyaklardagi bo‘rtmalar (mushaklar birikadigan joylarning izlari) esa odatda yaqqolroq ifodalangan.
Inson bosh suyagidagi jinsiy farqlar uncha katta emas, shuning uchun ko‘pincha erkak bosh suyagini ayolnikidan ajratish qiyin bo‘ladi. Biroq erkaklarda qosh usti yoylari va ensa bo‘rtig‘i ko‘proq turtib chiqadi, ko‘z kosalari nisbatan kattaroq, burun atrofidagi bo‘shliqlar aniqroq rivojlangan bo‘ladi. Erkak bosh suyagi suyaklari odatda ayolnikiga qaraganda biroz qalinroq. Erkak bosh suyagining bo‘ylama (old-orqa) va vertikal o‘lchamlari kattaroq. Erkaklarda bosh suyagi bo‘shlig‘ining hajmi taxminan 1450 sm³, ayollarda esa 1300 sm³. Bu farq ayollar tanasining kichikroq o‘lchamlari bilan izohlanadi.
Skeletning rivojlanishi
Embrional davrda barcha umurtqalilarda ichki skeletning ilk asosi orqa tor (chorda dorsalis), ya’ni xorda bo‘lib, u mezodermadan rivojlanadi.
Inson skeleti rivojlanish davomida ketma-ket 3 bosqichdan o‘tadi:
- biriktiruvchi to‘qima (parda) bosqichi — ona qornidagi rivojlanishning 3—4 haftasida skelet xorda va biriktiruvchi to‘qimadan iborat bo‘ladi.
- tog‘ay bosqichi — ona qornidagi rivojlanishning 5—7 haftasida skelet tarkibiga xorda va tog‘ay skeleti kiradi.
- suyak bosqichi — ona qornidagi rivojlanishning 8 haftasidan boshlab skelet xorda qoldiqlari (umurtqalararo disklarning dildiroq yadrosi shaklida) va bevosita suyak skeletidan iborat bo‘ladi.
Bu bosqichlarning barchasidan bosh suyagi gumbazi suyaklari, yuz suyaklarining aksariyati va o‘mrov suyagining bir qismidan tashqari, skeletning barcha («ikkilamchi») suyaklari o‘tadi. Istisno qilingan suyaklar tog‘ay bosqichisiz rivojlanadi va shu sababli skeletning «birlamchi» yoki «qoplovchi» suyaklari deb ataladi. Qoplovchi suyaklarni tashqi skeletning mezoderma ichkarisiga siljib, ichki skeletga qo‘shimcha sifatida birikkan hosilalari deb hisoblash mumkin.
Yangi tug‘ilgan chaqaloq skeletida qariyb 270 ta suyak bo‘ladi, bu kattalarnikidan ancha ko‘p. Bunday farq bolalar skeletida faqat ma’lum yoshda yirik suyaklarga qo‘shilib ketadigan ko‘plab mayda suyakchalar mavjudligi bilan bog‘liq. Masalan, bosh suyagi, chanoq va umurtqa pog‘onasi suyaklari. Masalan, dumg‘aza umurtqalari yagona suyakka (dumg‘aza) faqat 18—25 yoshda birikadi. Natijada organizmning individual xususiyatlariga qarab 205—207 ta suyak qoladi.
Kasalliklar
Suyak tizimining ko‘plab kasalliklari ma’lum. Ularning aksariyati harakatchanlikning cheklanishi bilan kechadi, ayrimlari esa odamni butunlay harakatsiz qoldirishi mumkin. Suyaklarning xavfli va yaxshi sifatli o‘smalari hayot va sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘diradi hamda ko‘pincha radikal jarrohlik davolashni talab qiladi; odatda zararlangan qo‘l yoki oyoq amputatsiya qilinadi. Suyaklardan tashqari, bo‘g‘imlar ham tez-tez zararlanadi. Bo‘g‘im kasalliklari ko‘pincha harakatning sezilarli buzilishi va kuchli og‘riq bilan kechadi. Osteoporozda suyaklar mo‘rtlashib, sinuvchanligi ortadi; skeletning bu tizimli kasalligi ko‘pincha keksa odamlarda va menopauzadan keyin.
Ba’zi qarashlarga ko‘ra, umurtqa pog‘onasi va tayanch-harakat apparatining ko‘plab kasalliklari skeletning tik yurishga o‘tishi bilan bog‘liq o‘zgarishlar oqibatidir.
Skeletning rentgen anatomiyasi
Tirik inson suyaklarini rentgen tekshiruvi yordamida o‘rganish mumkin. Suyaklardagi kalsiy tuzlari tufayli ular atrofdagi yumshoq to‘qimalarga qaraganda rentgen nurlari uchun kamroq «shaffof» bo‘ladi. Suyaklarning tuzilishi bir xil emasligi, ularda turli qalinlikdagi zich kortikal modda qatlami (uning ichkarisida esa g‘ovak modda) mavjudligi sababli rentgen tasvirlarida suyaklar va ularning ayrim qismlarini ko‘rish hamda farqlash mumkin. Rentgen tasvirlarida suyaklanish nuqtalarini ham ko‘rish va ular bo‘yicha yoshni aniqlash, epifiz tog‘ayining suyak to‘qimasi bilan almashinishini, suyak qismlarining qo‘shilib ketishini (sinostoz hosil bo‘lishini) kuzatish mumkin.
Qiziqarli faktlar
- Skeletning ayrim qismlarini 5 haftalik, no‘xatdek kattalikdagi embriondayoq ajratish mumkin. Uning eng yaqqol ko‘rinadigan qismi sezilarli yoy hosil qiluvchi umurtqa pog‘onasidir.
- Yangi tug‘ilgan chaqaloq skeleti uch yuztadan ortiq tog‘aydan iborat, ammo ulg‘ayish jarayonida ularning ko‘pchiligi o‘zaro birikib ketishi natijasida katta yoshli inson skeletida atigi 206 tasi qoladi.
- Skeletning eng uzun suyagi — son suyagi, eng kichigi esa — uzangi suyagi bo‘lib, o‘rta quloqda joylashadi.
- Ba’zan «qattiq» (suyaklar) va «yumshoq» (fassiyalar, boylamlar, kapsulalar) skeletlar farqlanadi.
- «Tirik» skeletning massasi yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda tana massasining taxminan 11 % ini, boshqa yosh guruhlaridagi bolalarda esa 9 dan 18 % gacha qismini tashkil etadi.
Manbalar
- Jeremi Teylor. Darvin bo‘yicha salomatlik: Nega kasal bo‘lamiz va bu evolyutsiya bilan qanday bog‘liq = Jeremy Taylor “Body by Darwin: How Evolution Shapes Our Health and Transforms Medicine”. — M.: Alpina Pablisher, 2016. — 333 b. — ISBN 978-5-9614-5881-7.
Havolalar
- [www.dr-health.ru/video/poznaj-sebya/skelet-cheloveka.html Inson skeleti. Videomaterial] Inson skeleti tananing tayanchi hisoblanadi va barcha a’zolarning sog‘lom bo‘lishi hamda to‘g‘ri faoliyat yuritishi uning to‘g‘ri rivojlanishiga bog‘liq.
- Mo‘rtlikni his etish — «Fan va hayot».
- Suyak skeleti, kasalliklar
