Mushak to‘qimasi

Mushak to‘qimasi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Ko‘ndalang-targ‘il skelet (a), silliq (b) va ko‘ndalang-targ‘il yurak (c) mushak to‘qimalari. Gistologik mikropreparatlar optik mikroskopda ×1600 marta kattalashtirilgan holda
Mushak to‘qimasining tegishli turiga xos tuzilishning sxematik tasviri

Mushak to‘qimalari (lot. textus muscularis — «mushak to‘qimasi») — to‘qimalar bo‘lib, tuzilishi va kelib chiqishi jihatidan turlicha, ammo kuchli qisqarish qobiliyati bilan o‘xshashdir. Ular ta’sirni nerv tizimidan qabul qilib, unga qisqarish bilan javob beradigan cho‘zinchoq hujayralardan tashkil topgan. Bu to‘qimalar organizmning butun tanasi makonda harakatlanishini, shuningdek, uning ichki a’zolari (yurak, til, ichaklar va boshqalar) harakatini ta’minlaydi hamda mushak tolalaridan tashkil topadi. Ko‘pgina to‘qimalarning hujayralari o‘z shaklini o‘zgartira oladi, ammo mushak to‘qimasida bu xususiyat asosiy vazifa hisoblanadi.

Mushak to‘qimasi elementlarining asosiy morfologik belgilari — cho‘zinchoq shaklga egaligi, bo‘ylama joylashgan miofibrillalar va miofilamentlar — qisqarishni ta’minlovchi maxsus organellalarning mavjudligi, mitoxondriyalarning qisqaruvchi tuzilmalar yaqinida joylashishi hamda hujayrada glikogen, lipidlar va mioglobin kabi moddalarning bo‘lishidir.

Qisqarishga ixtisoslashgan organellalar — miofilamentlar yoki miofibrillalar — ular tarkibidagi ikki asosiy fibrillyar oqsil — aktin va miozinning o‘zaro ta’siri natijasida qisqarishni ta’minlaydi; bunda ionlar, xususan, kalsiy ionlari albatta ishtirok etadi. Mitoxondriyalar bu jarayonlarni energiya bilan ta’minlaydi. Glikogen va lipidlar energiya zaxirasini hosil qiladi. Mioglobin — oqsil bo‘lib, kislorodni bog‘laydi va mushak qisqarganida qon tomirlari siqilib, kislorod kelishi keskin kamayadigan payt uchun uning zaxirasini yaratadi.

Mushak to‘qimasining xususiyatlari

Optik mikroskopda skelet mushak to‘qimasining ko‘ndalang-targ‘il ko‘rinishi miotsitlardagi aktin-miozin majmuasini o‘z ichiga olgan miofibrillalar bilan bog‘liq

Mushak to‘qimasining turlari

Mushak to‘qimasining silliq, ko‘ndalang-targ‘il skelet va ko‘ndalang-targ‘il yurak turlari farqlanadi.

Silliq mushak to‘qimasi (Muscular tissue)

Bitta yadroli hujayralar — miotsitlardan iborat. Ular duksimon shaklga ega bo‘lib, uzunligi 15—500 mkm. Ularning sitoplazmasi yorug‘lik mikroskopida bir jinsli, ko‘ndalang targ‘illiksiz ko‘rinadi. Bu mushak to‘qimasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: u sekin qisqaradi va bo‘shashadi, avtomatiya xususiyatiga ega va ixtiyorsiz ishlaydi (ya’ni uning faoliyati inson irodasi bilan boshqarilmaydi). U ichki a’zolar devorlarida uchraydi: qon tomirlari va limfa tomirlari, siydik chiqarish yo‘llari, ovqat hazm qilish yo‘li (oshqozon va ichak devorlarining qisqarishini ta’minlaydi). Silliq mushaklar ko‘z qorachig‘ining o‘lchamini va ko‘z gavharining egriligini o‘zgartiradi.

Ko‘ndalang-targ‘il skelet mushak to‘qimasi

Bu to‘qima miotsitlardan iborat. Ularning uzunligi bir necha sm gacha, diametri esa 50—100 mkm bo‘ladi. Bu hujayralar ko‘p yadroli bo‘lib,  100 ta va undan ortiq yadro tutishi mumkin; yorug‘lik mikroskopida sitoplazma to‘q va och rangli yo‘laklarning almashinib kelishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu mushak to‘qimasi tez qisqarishi va bo‘shashishi, shuningdek, ixtiyoriy boshqarilishi (ya’ni faoliyati inson irodasiga bog‘liq bo‘lishi) bilan tavsiflanadi. U skelet mushaklari tarkibiga, shuningdek, halqum devori va qizilo‘ngachning yuqori qismi tarkibiga kiradi; undan til, ko‘zni harakatlantiruvchi mushaklar hosil bo‘ladi. Tolalarining uzunligi 10 dan 12 sm gacha.

Ko‘ndalang-targ‘il yurak mushak to‘qimasi

Bir yoki ikki yadroli kardiomiotsitlardan tashkil topgan bo‘lib, ularning sitoplazmasi ko‘ndalang targ‘illikka ega. Mushak to‘qimasining bu turi miokardning asosiy gistologik tarkibiy qismidir. U mioepikardial plastinkadan rivojlanadi. Bu to‘qimaning o‘ziga xos xususiyati — avtomatizm bo‘lib, hujayralarning o‘zida paydo bo‘ladigan qo‘zg‘alish ta’sirida ritmik qisqarish va bo‘shashish qobiliyatini anglatadi. Bu to‘qima ixtiyorsiz ishlaydi. Kardiomiotsitlarning uchinchi turi — sekretor kardiomiotsitlar ham mavjud (ularda fibrillalar bo‘lmaydi). Ular bo‘lmacha natriyuretik peptidini (atriopeptin) sintezlaydi. Bu gormon aylanib yuruvchi qon hajmini va tizimli arterial bosimni pasaytiradi.

Mushak to‘qimasining vazifalari

  • Qisqarish vazifasi,
  • Harakatlantirish,
  • Himoyalash,
  • Issiqlik almashinuvi,
  • Qisqarish va ta’sirga javob qaytarish,
  • Mimika (ijtimoiy vazifa) — mimika mushaklari yuz ifodalarini boshqarib, atrofdagilarga axborot yetkazadi.

Adabiyotlar