| Fan | |
| Geodeziya | |
|---|---|
| | |
| Sohasi | Yer haqidagi fanlar |
| O‘rganish predmeti | Yerning parametrlari (shakli, gravitatsion maydoni va h.k.) |
Geodeziya (yun. γεωδαισία, so‘zma-so‘z — «yerni bo‘lish», kelib chiqishi: γῆ «Yer» + δαΐζω «bo‘laman») — Yer haqidagi eng qadimiy aniq fanlardan biri bo‘lib, uning shakli, gravitatsion maydoni, aylanish parametrlari va ularning vaqt davomida o‘zgarishini o‘rganadi. Geodeziya astrometriya bilan pretsessiya, nutatsiya, qutbning siljishi va Yerning aylanish tezligini o‘rganish bo‘yicha yaqindan hamkorlik qiladi. Texnologik jihatdan geodeziya inson faoliyatining turli sohalarini koordinata hisob tizimlari va koordinata asoslari bilan ta’minlaydi. Geodeziya usullari butun Yer va uning alohida hududlarining geometrik, kinematik hamda dinamik xususiyatlarini o‘rganish imkonini beradigan matematika va fizikaning ko‘plab yutuqlariga tayanadi.
Bundan tashqari, geodeziya deb hududlar va sun’iy obyektlarning fazoviy xususiyatlarini aniqlash bilan bog‘liq ishlab chiqarish tarmog‘iga ham aytiladi. U kartografiya, qurilish, yer tuzish, kadastr, konchilik, geologik qidiruv ishlari va xo‘jalik faoliyatining boshqa sohalarini koordinata ma’lumotlari bilan ta’minlashda qo‘llanadi.

Tarix
Geodeziyaning dastlabki ko‘rinishlari juda qadim zamonlarda, yer uchastkalari chegaralarini belgilash, sug‘orish kanallari qurish va yerlarni quritishga ehtiyoj tug‘ilgan paytda paydo bo‘lgan. «Geodeziya» atamasini birinchi bo‘lib Aristotel qo‘llagan. Yerning o‘lchamlarini hisoblashga ilk urinishni Eratosfen miloddan avvalgi III asrda amalga oshirgan.
Zamonaviy geodeziyaning rivojlanishi XVII asrda G‘arbiy Yevropada ko‘rish trubasi ixtiro qilingach boshlandi. Bu asbob nivelir va teodolitni yaratishga asos bo‘ldi. Shuningdek, barometr ixtiro qilinib, u Yer yuzasidagi nuqtalarning balandligini aniqlash uchun ishlatilgan birinchi asbob bo‘ldi. Geodeziya taraqqiyotidagi eng muhim bosqichlardan biri V. Snellius tomonidan 1615—1617-yillarda triangulyatsiya usulining ishlab chiqilishi bo‘ldi. Keyinchalik bu usul barcha turdagi geodezik o‘lchovlarning asosi hisoblanadigan keng geodezik punktlar tarmoqlarini yaratish imkonini berdi.
Yerning shaklini aniqlash maqsadida XVII asrdan boshlab meridian yoyining uzunligini gradusli o‘lchash ishlari olib borilgan. Yer shaklini aniqlashda gradusli o‘lchovlardan tashqari, Yer yuzasining turli joylaridagi og‘irlik kuchi miqdori ham mayatnik tebranishlarini kuzatish orqali aniqlangan (gravimetriya).
XX asrning ikkinchi yarmida geodezik masalalarni hal qilishda geodezik sun’iy yo‘ldoshlar qo‘llanila boshlandi. 1990-yillardan buyon geodezik masalalarning aksariyati sun’iy yo‘ldoshlar tashkil etadigan sun’iy yo‘ldoshli joylashuvni aniqlash tizimlari yordamida yechiladi.
Geodeziyaning asosiy vazifalari
- Yerning shakli va o‘lchamlarini aniqlash;
- yagona koordinatalar tizimini alohida davlat, qit’a va butun Yer hududiga tatbiq etish;
- Yer yuzasida o‘lchash ishlarini bajarish;
- Yer yuzasining hududlarini topografik xaritalar va planlarda aks ettirish;
- bir qator ekzogen jarayonlar va tabiiy hodisalar ta’sirida gruntning mahalliy hamda keng ko‘lamli siljishlarini o‘rganish;
- quyidagilarning harakatini o‘rganish: muzliklar va tirik organizmlar;
- binolar va boshqa texnogen obyektlarning ulardan foydalanish davridagi siljishlarini o‘rganish;
- o‘rganish: seysmik faollik, Yer yuzasidagi va chuqurlikdagi yoriqlar faolligi hamda vulqonlar faolligi;
- quyidagilarning siljishini o‘rganish: litosfera plitalari.
Yer yuzasining kichik qismini tekislik sifatida qabul qilish mumkin. Bunday hududni juda sodda vosita va usullar bilan o‘rganish mumkin bo‘lib, bu quyi geodeziya yoki topografiyaning predmetini tashkil etadi; oliy geodeziyada esa Yer yuzasining egriligi hisobga olinadi.
Geodeziya bo‘limlari
- Oliy geodeziya — astronomik-geodezik tarmoq, ya’ni geodezik tarmoqni yaratish usullari va vositalarini, yuqori aniqlikdagi geodezik o‘lchash usullarini hamda astronomik-geodezik tarmoqni yaratishga doir astronomik kuzatuvlarni o‘rganadi:
- Geodezik astronomiya — astronomik kuzatuvlar yordamida geodezik punktlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni aniqlashni ta’minlaydi;
- Geodezik gravimetriya — Yer yuzasida og‘irlik kuchining taqsimlanishi, tog‘ jinslari va Yer yuzasining siljishi, tog‘ zarbalari hamda ayrim punktlarda gravimetrik o‘lchashlar bilan shug‘ullanadi;
- Kosmik geodeziya (sun’iy yo‘ldosh geodeziyasi) — Yerning shakli, o‘lchamlari va tashqi gravitatsion maydonini o‘rganish uchun Yerning sun’iy yo‘ldoshlari va kosmik apparatlarni kuzatishdan foydalanadi.
- Fotogrammetriya — aerofotosuratlar asosida topografik xaritalar tuzish usullarini, shuningdek, fotosuratlardan obyektlarning o‘lchami, shakli va joylashuvini aniqlashni o‘rganadi.
- Topografiya — Yer yuzasini mahalliy masshtablarda shartli belgilar yordamida tasvirlash.
- Kartografiya — Yer yuzasini xaritalar orqali tasvirlash.
- Dengiz geodeziyasi — dengizlar va okeanlarda xaritalash hamda boshqa ishlarni bajarish usullari.
- Muhandislik geodeziyasi (amaliy geodeziya) — muhandislik masalalarini hal qilish uchun geodezik ishlarni bajarish usullari, texnikasi va ularni tashkil etish.
Adabiyotlar
- Poklad G. G., Gridnev S. P. . Geodeziya : oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — M. : Akademicheskiy Proyekt, 2007. — 592 b. — ISBN 5-8291-0781-3.
- Teterin G. N. Geodeziyaning rivojlanish tarixi / Sibir davlat geodeziya akademiyasi. — Novosibirsk: SGGA, 1999. — 276 b.
- Kushtin I. F., Kushtin V. I. Muhandislik geodeziyasi. — Rostov-na-Donu: FENIKS, 2002. — B. 417. — ISBN 5-222-02134-3.
Havolalar
- Geodeziya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.}
- Teterin G. N. Zamonaviy geodeziyada tizimli yaxlitlik va predmetga oid muammolar. Arxivga olingan asl nusxa 2-yanvar 2015-yilda.