
Kartografiya (qadimgi yunoncha χάρτης «papirusdan tayyorlangan qog‘oz» + γράφειν «chizmoq») — fan bo‘lib, obyektlar, tabiat va jamiyat hodisalarining fazoviy joylashuvi, o‘zaro uyg‘unligi va aloqalarini o‘rganish, modellashtirish hamda tasvirlash bilan shug‘ullanadi. Kengroq ma’noda kartografiya texnologiya va ishlab chiqarish faoliyatini ham o‘z ichiga oladi.
Kartografiyaning o‘rganish obyektlariga Yer, osmon jismlari, yulduzli osmon va Koinotkiradi. Kartografiyaning eng mashhur mahsulotlari makonning ramziy-ko‘rgazmali modellari: tekis, relyefli va hajmli xaritalar, globuslarhisoblanadi. Ular qattiq, tekis yoki hajmli materiallarda (qog‘oz, plastmassa) yoxud monitor ekranidagi tasvir sifatida taqdim etilishi mumkin.
Kartografiya bo‘limlari
Xaritashunoslik

Matematik kartografiya
Matematik kartografiya sirtni, xususan, Yer yuzasini tekislikda aks ettirish usullarini o‘rganadi. Yer yuzasi (taxminan sferikbo‘lib, uni tasvirlashda ko‘pincha Yer sferoidi tushunchasidan foydalaniladi) cheklangan, noldan farqli egrilikka ega. Shu sababli uni barcha fazoviy nisbatlarni — yo‘nalishlar orasidagi burchaklar, masofalar va maydonlarni — bir vaqtda saqlagan holda tekislikda tasvirlab bo‘lmaydi. Bu nisbatlarning faqat ayrimlarini saqlash mumkin. Matematik kartografiyaning muhim tushunchasi — kartografik proyeksiya— nuqtaning sferoid koordinatalarini (ya’ni Yer sferoididagi burchak o‘lchovida ifodalanadigan koordinatalarini) u yoki bu kartografik proyeksiyadagi tekis to‘g‘ri burchakli koordinatalarga (oddiy qilib aytganda, stol ustiga yoyib qo‘yish mumkin bo‘lgan xarita varag‘iga) aylantiruvchi funksiyadir. Matematik kartografiyaning yana bir muhim bo‘limi kartometriya bo‘lib, u xaritadagi ma’lumotlar asosida Yerning haqiqiy yuzasidagi masofalar, burchaklar va maydonlarni o‘lchash imkonini beradi.
Xaritalarni tuzish va bezash
Xaritalarni tuzish va bezash kartografiya va texnik dizaynning kartografik axborotni eng maqbul tarzda tasvirlash usullarini o‘rganuvchi yo‘nalishidir. Kartografiyaning bu sohasi idrok psixologiyasi, semiotika va shunga o‘xshash gumanitar jihatlar bilan chambarchas bog‘liq.

Xaritalarda turli fanlarga oid ma’lumotlar aks ettirilgani sababli kartografiyaning quyidagi bo‘limlari ham ajratiladi: tarixiy kartografiya, geologik kartografiya, iqtisodiy kartografiya, tuproqshunoslik kartografiyasi va boshqalar. Bu yo‘nalishlar kartografiyaga faqat uslub jihatidan tegishli bo‘lib, mazmunan tegishli fanlar doirasiga kiradi.
Raqamli kartografiya
Raqamli (kompyuter) kartografiya kartografiyaning mustaqil bo‘limidan ko‘ra, texnologiyalarning hozirgi rivojlanish darajasi tufayli shakllangan vositasidir. Masalan, Yer yuzasini tekislikda aks ettirishda koordinatalarni qayta hisoblash usullarini bekor qilmagan holda (bu masala matematik kartografiyakabi fundamental bo‘limda o‘rganiladi), raqamli kartografiya vizuallashtirish usullarini o‘zgartirdi (ular «Xaritalarni tuzish va bezash» bo‘limida o‘rganiladi).
Masalan, ilgari xaritaning mualliflik asli tush siyohibilan chizilgan bo‘lsa, hozir u kompyuter yoki portativ qurilma (smartfon, planshet) ekranida yaratiladi. Buning uchun maxsus turdagi dasturiy ta’minot asosida yaratilgan avtomatlashtirilgan kartografik tizimlar (AKT) ishlatiladi. Masalan, GeoMedia[ingl.], Intergraph MGE, ESRI ArcGIS, EasyTrace[ingl.], Panorama , MapInfo[ingl.] va boshqalar.
Bunda AKTni geografik axborot tizimlari (GAT) bilan adashtirmaslik kerak, chunki ularning vazifalari turlicha. Ammo amalda ayni bir dasturiy paket ham AKT, ham GAT yaratishda ishlatiladigan integratsiyalashgan yechim bo‘lishi mumkin (yorqin misollar — ArcGIS, QGIS, GeoMedia[ingl.] va MGE).
Kartografiya tarixi
Eng qadimgi xaritalar

Kartografiya, ehtimol, yozuv paydo bo‘lishidan avval, ibtidoiy jamiyatda shakllangan. Bunga, masalan, sayohatchilar tomonidan kashf etilgan paytda yozuvga ega bo‘lmagan xalqlarning ham xarita tuzish bo‘yicha rivojlangan ko‘nikmalari borligi dalildir. Sayohatchilar eskimoslardan Shimoliy Amerika atrofidagi orollar va qirg‘oqlar joylashuvini so‘raganlarida, ular daraxt po‘stlog‘i bo‘laklariga, qumga yoki (agar mavjud bo‘lsa) qog‘ozga chizilgan xaritalar yordamida ancha tushunarli tavsiflar berishgan. Italiyaning Kamonikavodiysida bronza davrigaoid qoyatosh rasmlari shaklidagi xaritalar saqlanib qolgan. Yevropaliklar kelishidan oldin ham Marshall orollari tub aholisi bambuk tayoqchalari, kokos palmasi barglari va chig‘anoqlardan navigatsiya xaritalarini yaratgan. Ularda arxipelag orollari orasidagi yo‘llar, dengiz oqimlari va o‘lik mavjhududlari ko‘rsatilgan. Hozirgi Chatal-Huyuk manzilgohi xarobalaridan topilgan, hozirgi Turkiya hududiga tegishli (miloddan avvalgi 8–6-ming yilliklar oralig‘i) devoriy tasvir eng qadimgi xarita ekanligi haqidagi bahsli nazariya ham bor.
Qoyatosh tasvirlaridan tashqari, qadimgi Misr va Bobil xaritalari ham bizgacha yetib kelgan. Ular miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarga oid. Masalan, Bobil dunyo xaritasi.
Antik davr
Qadimgi yunonlar, masalan, Milet maktabi faylasuflari (taxminan miloddan avvalgi VI asr) Yerni disk yoki to‘rtburchak deb hisoblashgan. Biroq bu qarashga shubha qilganlar ham bo‘lgan: shu maktab vakili Anaksimandr Yerni silindr shaklida deb hisoblagan.
Miloddan avvalgi IV asrda Yerning sharsimonligihaqidagi ta’limot yoyila boshladi. O‘shandayoq iqlim mintaqalari va demak, geografik kenglikhaqidagi dastlabki tushunchalar paydo bo‘lgan. Taxminan miloddan avvalgi 250-yilda Eratosfen geometrik usullar yordamida Yerning radiusini 15 % dan oshmaydigan xatolik bilan aniqlagan. Kenglik va uzunlik tushunchalari ilk bor «Geografiya» (Ptolemey)asarida tilga olingan. Biroq Eratosfen xaritalaridagi kenglik va uzunlik chiziqlari orasidagi masofa bir xil bo‘lmagan: u bu masofani o‘ziga ma’lum joylarni qulayroq aks ettirish uchun o‘zgartirgan.
Qadimgi yunonlar kenglikni eng yuqoriga ko‘tarilgan Quyoshning ufqdan balandligiga qarab aniqlashgan.
Gipparx kenglik va uzunlik haqidagi ta’limotni rivojlantirib, ilk kartografik proyeksiyalarniishlab chiqqan. Gipparxning ma’lumotlari va usullariga tayanib, Klavdiy Ptolemey turli nuqtalar koordinatalari bo‘yicha keng qamrovli ma’lumotnoma hamda xarita tuzish qo‘llanmasini yaratgan. Ptolemey xaritalari bizgacha yetib kelmagan, ammo ularni ma’lumotnomasi va usullari asosida tiklash mumkin. Kartografiya tarixchilarining ayrimlariga ko‘ra, Ptolemeyning o‘zi xaritalar tuzmagan, ularni faqat vizantiyaliklar XIII—XIV asrlarda uning materiallari asosida yaratgan (bir asr o‘tgach, bu kartografik meros G‘arbiy Yevropa Uyg‘onish davrida).
o‘zlashtirilib, rivojlantirilgan). Ptolemey asarlari qadimgi yunon kartografiya bilimlarining eng yuqori cho‘qqisi edi. Keyinchalik bu bilimlar faqat umumlashtirilgan, keyingi davrlarda esa kartografiya bilimlari tanazzulga yuz tutgan.
O‘rta asrlar

Ilk o‘rta asrlarda kartografiya tanazzulga uchradi. Yerning shakli haqidagi savol o‘sha davr falsafasi uchun muhim bo‘lmay qoldi; ko‘pchilik Yerni yana tekis deb o‘ylay boshladi. Shu davrda T—O xaritalarikeng tarqaldi. Ularda Yer yuzasi okean (O harfi) bilan o‘ralgan disk shaklidagi quruqlik tarzida tasvirlangan. Quruqlik uch qismga — Yevropa, Osiyo va Afrikagabo‘lingan. Yevropani Afrikadan O‘rta dengiz, Afrikani Osiyodan Nildaryosi, Yevropani Osiyodan esa Don (Tanais) daryosi ajratib turgan.

Ayni paytda Ptolemey an’analari asosan arab olimlari tomonidan saqlab qolingan (umuman olganda, yunon madaniyati Yevropaga ko‘p jihatdan arablar orqali yetib kelgan). Arablar Ptolemeyning geografik kenglikni aniqlash usullarini takomillashtirib, Quyosh o‘rniga yulduzlarni kuzatishdan foydalanishni o‘rgandilar. Bu aniqlikni oshirdi. 1154-yilda arab geografi va sayyohi Al-Idrisiyo‘sha davr dunyosining juda batafsil xaritasini tuzdi. Idrisiy xaritasining va umuman arablar yaratgan boshqa xaritalarning qiziq xususiyati — ularda janub yuqorida ko‘rsatilgan.

Yevropa kartografiyasida XIII asr oxiri — XIV asr boshlarida magnit kompasningqo‘llanila boshlashi katta o‘zgarish yasadi. Sohil chiziqlarining batafsil kompas xaritalari — portolanlar (portulanlar)paydo bo‘ldi. Portolanlardagi qirg‘oq chizig‘ining batafsil tasviri ko‘pincha T—O xaritalaridagi dunyo tomonlariga oddiy bo‘linish bilan uyg‘unlashtirilgan. Bizgacha yetib kelgan birinchi portolan 1296-yilga oid. Portolanlar faqat amaliy maqsadlarda ishlatilgan, shu bois ularda Yerning shaklini hisobga olishga uncha e’tibor berilmagan.

Uyg‘onish davri va Yangi davr
XIV asr o‘rtalarida boshlangan davr — Buyuk geografik kashfiyotlar davri. Kartografiyadagi muhim yutuqlar Kolumbgacha bo‘lgan davrga tegishli bo‘lib, ular — Fra Mauro xaritasi (1459-yil) va «Yer olmasi» deb atalgan birinchi globus, nemis geografi Martin Bexaym tomonidan yaratilgan.
Kolumb tomonidan Amerika 1492-yilda kashf etilgach, kartografiya yangi yutuqlarga erishdi: o‘rganish va tasvirlash uchun butunlay yangi qit’a paydo bo‘ldi. Amerika qit’asining qirg‘oq chiziqlari 1530-yillardayoq ma’lum bo‘lib ulgurgan edi.
Kartografiya taraqqiyotiga katta yordam bergan ixtiro — bosma dastgoh.
Joylarning batafsil uch o‘lchamli maketlari (ulardan juda kam arxeologik topilma saqlangan) va chizilgan rejalari (saqlanmagan, faqat eslatib o‘tilgan) — xaritalar — Inklar imperiyasida XV—XVI asrlarda yo‘naltiruvchi chiziqlar tizimi — seke— asosida keng qo‘llangan. Bu chiziqlar poytaxt Kuskodan tarqalgan. Masofalar va maydonlar universal o‘lchov birligi — tupu.

Kartografiyadagi navbatdagi inqilob — Gerxard Merkator va Abraham Ortelius tomonidan dastlabki atlaslar yaratilishi bilan bog‘liq edi. Ular Yer sharini aks ettirgan. Bunda Merkator kartografiyani fan sifatida rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi: u kartografik proyeksiyalar nazariyasini va shartli belgilar tizimini ishlab chiqdi. Orteliusning "Theatrum Orbis Terrarum" nomli atlasi 1570-yilda bosilgan, Merkatorning to‘liq atlasi esa faqat uning vafotidan so‘ng nashr etilgan.
Xaritalar aniqligini oshirishga geografik kenglik va uzunlikni aniqlashning aniqroq usullari, shuningdek, Snellius 1615-yilda kashf etgan triangulyatsiya usuli hamda geodezik, astronomik asboblar va soatlar (xronometrlar)ning takomillashuvi yordam berdi.
Katta hududlar, masalan,Germaniya, Shveysariya va hokazolarxaritasini tuzishga doir ayrim muvaffaqiyatli urinishlar XIV asr oxiri va XVII asrlardayoq amalga oshirilgan bo‘lsa-da, bu sohadagi katta yutuqlar faqat XVIII asrda kuzatildi. Aynan o‘sha davrda Sharqiy va Shimoliy Osiyo, Avstraliya, Shimoliy Amerika va boshqa hududlar
bo‘yicha ham aniqroq kartografik ma’lumotlar sezilarli ko‘paydi. XVIII asrning muhim texnik yutug‘i dengiz sathidan balandlikni o‘lchash va uni xaritada ko‘rsatish usullarining ishlab chiqilishi bo‘ldi. Shu tariqa topografik xaritalarnisyomka qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Birinchi topografik xaritalar XVIII asrda Fransiyada.
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida kartografiyaning rivojlanishi
Faqat XIX asr oxirida katta hududlarda aniq asboblar bilan o‘lchash ishlari olib borila boshlandi va turli davlatlarning yirik masshtabli haqiqiy topografik xaritalari nashr etildi. XX asr boshlariga kelib ko‘plab mamlakatlarning mayda masshtabli topografik xaritalarini tuzish ishlari hali yakunlanmagan edi. Dunyoning mayda masshtabli xaritasini yaratish vazifasi faqat XX asr o‘rtalariga kelib to‘liq hal etildi.
Kartografiyada kompyuter texnologiyalari qo‘llanila boshlandi.
Rossiyada kartografiya tarixi


Rossiyada Pyotr I davrigacha ham geografik chizmalar tuzish san’ati ma’lum bo‘lgan. Buni XVI asrdayoq (ehtimol, Ivan Grozniyningfarmoni bilan) yaratila boshlangan, XVII asrda ancha to‘ldirilgan, ammo bizgacha yetib kelmagan «Katta chizma» isbotlaydi; faqat unga yozilgan «Katta chizma kitobi» nomli sharh saqlangan. Rossiyaning bizgacha yetib kelgan dastlabki xaritalarini Moskvada bo‘lib, keyinchalik ularni Yevropada nashr ettirgan chet elliklar yaratgan. Ular orasida XVI asrdagi Battista Anyeze, Antonio Jenkinson, Sigizmund Gerbershteyn, Isaak Massa, Gessel Gerrits, Nikolos Piskator va boshqalarning xaritalari bor.
Qadimgi rus chizmalari haqida Sibirning1667-yilda voevoda P. I. Godunov farmoni bilan tuzilgan xaritasidan (uning nusxasi Stokgolm davlat arxivida saqlangan), Remezovning 1701-yilgi Sibir chizmasidan hamda XVII asr oxiriga oid, Rossiya arxivlarida saqlanayotgan ayrim hududiy chizmalardan tasavvur hosil qilish mumkin. «Katta chizma» esa, ehtimol, shahzoda Fyodor Borisovich Godunovxaritasini yaratishda asos bo‘lgan. U 1613-yilda Gessel Gerrits tomonidan nashr etilgan. Shuningdek, Fyodor Borisovich topshirig‘i bilan tuzilib, podsho Mixail Fyodorovichga bag‘ishlangan, Nikolay Ioann Piskator tomonidan 1634-yilda nashr qilingan xarita ham mavjud. Ushbu xaritalar Rossiyaning nisbatan qoniqarli ilk umumiy xaritalari edi, vaholanki G‘arbda ilgari ham bunday xaritalarni tuzishga urinishlar bo‘lgan.
Rossiya, ayniqsa Sibir haqidagi kartografik ma’lumotlar XVIII asrda N. Vitsen va I. Stralenbergtomonidan bir oz to‘ldirilgan. Biroq Pyotr I davridan boshlab mamlakat kartografiyasi jadal rivojlana boshladi. Azov yurishlari munosabati bilan 1696-yildan boshlab Pyotr I davrida hududlar puxta o‘rganilib, ularning rejalari tuzilgan. 1704-yilda Don daryosining birinchi navigatsiya atlasi — «Don yoki Tanais daryosi, Azov dengizi yoki Meot ko‘li, Pont Evksin yoki Qora dengizning batafsil tavsifi» — vitse-admiral Korneliy Kryuystomonidan tuzildi. Azov va Qora dengizlardan tashqari, Kaspiy dengizi, Oq va Boltiq dengizlari ham o‘rganilgan. Sohil chiziqlarini tasvirlash ishlarida asosan dengiz zobitlari va geodezistlar, jumladan, A. Kojin, F. Lujin, Prokopiy Nagibin va boshqalar qatnashgan. Xaritalarni nashr etish uchun chet eldan quyidagi gravyurachilar taklif etilgan: Adrian Shxonebek va Piter Pikart.
Dastlabki kartografik ishlar V. Kipriyanovbosmaxonasida bajarilgan. Rus tilida tuzilgan 1707-yilgi «Geografik globus, ya’ni Yer tasviri, Yerning to‘rt qismini: Afrika, Osiyo, Amerika va Yevropani ko‘rsatuvchi» hamda 1713-yilgi «Butun Yer kurrasi jadvallari» nomli dunyo xaritalarining asosida XVII asrdagi Yevropa xaritalari, jumladan Frederik de Vit kabi nashriyotchilarning asarlari yotgan.
Kartografik materiallar Senatgayetkazib berilgan. Uning kotibi Ivan Kirilovgeografiyaga juda qiziqqan. Uning tashabbusi bilan Butunrossiya imperiyasi atlasiniyaratish ishlari boshlangan. Keyinchalik xaritalarni tuzish va nashr etish Imperatorlik Fanlar akademiyasigao‘tgan. Akademiya homiyligida Rossiya imperiyasining ko‘plab atlaslari va umumiy xaritalari chop etilgan. Ulardan birinchisi 1737-yilgi «Yoshlar, gazetalar va tarixiy kitoblarning barcha o‘quvchilari foydasi uchun tuzilgan atlas» edi. Katta hajmdagi kartografik ma’lumotlar qutb ekspeditsiyalari, Yekaterina II davrida va ayni paytda boshlangan umumiy yer o‘lchash ishlari tufayli to‘plangan.
Imperator Pavel I davrida xarita tuzish ishlari harbiy idora tasarrufiga o‘tkazilgan. 6-noyabr, 1796-yilda Pavel shaxsiy farmoni bilan «Imperator oliy hazratlarining chizmachilik idorasi»ni tashkil etgan. Uning birinchi rahbari etib muhandis-mayor Karl Ivanovich Oppermantayinlangan. 8-avgust, 1797-yilda bu tashkilot «Imperator oliy hazratlarining shaxsiy xaritalar deposi»ga aylantirilgan.
Imperator Aleksandr I davrida Xaritalar deposida batafsil Yuz varaqli xarita nashr etilgan. 1812-yilda bu muassasa Harbiy-topografik depogaaylantirilgan. Uning tarkibida 1822-yilda harbiy topograflar korpusitashkil etilgan. Aleksandr I davrida Rossiyada triangulyatsiyausuli yordamida topografik tadqiqotlar avval general Tenner, so‘ng general Shubert rahbarligida olib borilgan.
Avval Pulkovo rasadxonasi tashkil etildi, so‘ng Nikolay I davrida Imperatorlik Rus geografiya jamiyatituzildi. Rossiyada geodeziya va kartografiya katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Jumladan, Struverahbarligida Laplandiyadan boshlab Dunay daryosining quyilish joylarigacha meridian yoyini o‘lchash va 1846-yildan boshlab g‘arbiy guberniyalarning uch verstli topografik xaritasini tuzish kabi katta ishlar bajarildi. Aleksandr II davrida ushbu xarita varaqlari sotuvga chiqarila boshlandi. Shu davrda Yevropa Rossiyasining 10 verstli xaritasi ham nashr etildi. 1884-yilda A. A. Bolshevning Osiyo Rossiyasiga oid sakkiz varaqli 100 verstli xaritasi, 1895-yilda esa E. A. Koverskiytuzgan bir dyuymga 200 verst masshtabdagi «Osiyo Rossiyasi xaritasi», shuningdek, ko‘plab maxsus xaritalar va hokazolar
nashr qilindi. Inqilobdan oldingi Rossiyada 1705—1723-yillarda kartografiya korxonasi sifatida V. Kipriyanovbosmaxonasi, 1727-yildan Fanlar akademiyasi bosmaxonasi, shuningdek, xaritachilik muassasasi A. Ilyin, 1859-yilda tashkil etilib, 1896-yildan A. F. Marksnashriyoti ham faoliyat yuritgan. XVIII asrdan boshlab chet ellik noshirlardan ko‘plab xaritalar sotib olinib, Rossiya Fanlar akademiyasi kutubxonasi fondlarida saqlangan.
Adabiyotlar
- Антошкевич А. В. История морского картографического производства в России (конец XIX — начало XX вв.). — СПб.: ЦКП ВМФ, 2003. — 312 с., ил.
- Берлянт А. М. Образ пространства: карта и информация. — М.: Мысль, 1986. — 240 с.
- Багров Лео. История картографии. — М.: Центрполиграф, 2004. — 320 с.
- Багров Лео. История русской картографии. — М.: Центрполиграф, 2005. — 524 с.
- Браун Ллойд Арнольд. История географических карт. — М.: Центрполиграф, 2006. — 480 с.
- Кусов В. С. Московское государство XVI — начала XVIII века: Сводный каталог русских географических чертежей. — М., 2007. — 704 с., ил.
- Лютый А. А. Язык карты. — М.: Знание, 1981.
- Постников А. В. Развитие картографии и вопросы использования старых карт / Отв. ред. И. А. Федосеев. — М.: Наука, 1985. — 216 с.
- Постников А. В. Развитие крупномасштабной картографии в России. — М.: Наука, 1989. — 232 с.
- Салищев К. А. Картоведение. — М.: Издательство МГУ, 1990.
- Фоменко И. К. Скифия — Тартария — Московия — Россия — взгляд из Европы. Россия на старинных картах. — М.: ООО «Фирма Актеон», 2008. — 812 с., ил.
- Шибанов Ф. А. Указатель картографической литературы, вышедшей в России с 1800 по 1917 год. — Л.: Издательство ЛГУ, 1961. — 224 с.
- Лютый А. А., Комедчиков Н. Н. и др. Картографическая изученность России (топографические и тематические карты). — М.: Институт географии РАН, 1999. — 317 с. — ISBN 5-89658-010-X.
- Jerry Brotton. A History of the World in Twelve Maps. — Allen Lane, 2012. — 544 с. — ISBN 978-1846140990.
- MacEachren, A.M. Some Truth with Maps: A Primer on Symbolization & Design (англ.). — University Park: The Pennsylvania State University, 1994. — ISBN 978-0-89291-214-8.
- Monmonier, Mark. Mapping It Out. — Chicago: University of Chicago Press, 1993. — ISBN 978-0-226-53417-6.
- Kraak, Menno-Jan; Ormeling, Ferjan. Cartography: Visualization of Spatial Data (англ.). — Prentice Hall, 2002. — ISBN 978-0-13-088890-7.
- Peterson, Michael P. Interactive and Animated Cartography. — Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 1995. — ISBN 978-0-13-079104-7.
- Slocum, T. Thematic Cartography and Geographic Visualization (англ.). — Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 2003. — ISBN 978-0-13-035123-4.
- Ovenden, Mark. Transit Maps of the World. — New York, New York: Penguin Books, 2007. — ISBN 978-0-14-311265-5.
Havolalar
- Me’yoriy-huquqiy asos. Asl nusxadan arxivlangan 11-mart 2013-yilda.
- Fazoviy ma’lumotlarning maxfiyligi haqida Rossiya Federatsiyasi Prezidentiga maktub. Asl nusxadan arxivlangan 30-iyul 2013-yilda.
- Kirish cheklangan axborot joylashgan saytga kirish majburiy tarzda cheklangan. Asl nusxadan arxivlangan 30-iyul 2013-yilda.
- Rosreestrning hududiy organlari va unga bo‘ysunuvchi tashkilotlarning maxfiylik rejimi bo‘linmalari rahbarlari bilan o‘quv-uslubiy yig‘ilish
- Geografiya va xaritalar: rasmlar bilan qo‘llanma, AQSh Kongress kutubxonasi xodimlari tomonidan (inglizcha)