Navoiy shahri

Shahar
Navoiy
o‘zb. Navoiy / Навоий
40°05′ sh. k. 65°23′ sh. u.HGЯO
Mamlakat  O‘zbekiston
Viloyat Navoiy
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1958
Shahar maqomi dan 1958
Maydoni 35 km²
Markazining balandligi 365 m
Iqlim turi Subtropik ichki kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi ↗ 155 228 kishi (2024)
Milliy tarkibi o‘zbeklar, ruslar, tatarlar, ukrainlar, qozoqlar, tojiklar va boshqalar
Diniy tarkibi musulmonlar-sunniylar, pravoslavlar xristianlar va boshqalar
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +998 79
Pochta indeksi 210100
Boshqa ma’lumotlar
Mukofotlari

navoiy.uz
 (o‘zb.) (rus.) (ingl.)
Навои на карте
Навои
Navoiy
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Navoiy (o‘zb. Navoiy / Навоий) — O‘zbekiston Respublikasining markaziy qismida joylashgan shahar, Navoiy viloyatining ma’muriy markazi. Shahar Qizilqum cho‘lining janubi-g‘arbiy qismida, Zarafshon daryosi bo‘yida joylashgan. U mamlakatning yirik sanoat markazlaridan biri, muhim transport tuguni hamda hududning ma’muriy va iqtisodiy markazidir.

Shaharga 1958-yilda asos solingan bo‘lib, u buyuk shoir, mutafakkir va davlat arbobi Alisher Navoiy sharafiga nomlangan. Hozir Navoiy rivojlangan konchilik, metallurgiya, kimyo va energetika sanoati, shuningdek, erkin industrial-iqtisodiy zonasi bilan mashhur.

Navoiy yaqinida qariyb 1100 ga maydonda Yangi Navoiy nomli yangi shaharcha qurilmoqda. Unda turar joy va tijorat binolari, universitet kampusi, kutubxona, sun’iy ko‘l va boshqa obyektlar bo‘ladi. Shuningdek, 50 ga hududda «Yangi O‘zbekiston» bog‘i barpo etiladi.

Tarix

Shaharga 1958-yilda asos solingan va u Buxoro viloyati tarkibida bo‘lgan. Shahar nodir yer elementlari, qimmatbaho metallar va uran qazib olishga ixtisoslashgan konchilik sanoati markazi sifatida O‘zbekiston SSRda tashkil etilgan.

1958-yilda Karmana posyolkasi yaqinida kon-metallurgiya kombinati qurilishi boshlandi. Shu yerda mashhur o‘zbek shoiri va faylasufi Alisher Navoiy nomi bilan atalgan yangi shahar ham bunyod etildi.

Yangi shahar 1960-yillarda yagona bosh reja asosida barpo etildi. Rejani VNIIPIET institutining leningradlik me’morlari ishlab chiqqan. Institut SSSR Atom energetikasi vazirligiga qarashli bo‘lgan.

Leningradlik me’morlar shahar bosh rejasini ishlab chiqqani uchun 1969-yilda SSSR Davlat mukofoti bilan taqdirlandi. Shahar loyihasi va maketi boshqa davlatlarning mukofotlariga ham sazovor bo‘lgan. Qurilishga boshchilik qilgan shaxs O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan quruvchi Z. P. Zarapetyan edi.

1982-yilgacha Navoiy shahri Buxoro viloyati tarkibida bo‘lgan. Navoiy viloyati 1982-yilda tashkil etilgan, 1988-yilda tugatilgan va 1992-yilda qayta tiklangan. Shahar muhim transport va energetika yo‘nalishlari kesishgan joyda joylashgani tufayli strategik ahamiyatga ega. Navoiy viloyati boy mineral xomashyo bazasi bilan ajralib turadi: bu yerda oltin, uran, fosforitlar va boshqa foydali qazilmalarning katta zaxiralari mavjud.

Shahar qurilishining o‘ziga xosligi seksiyali va galereyali turar joy binolari, kichik me’moriy shakllar, ko‘plab yashil hududlar, favvoralar va hovuzlardan foydalanilganidadir. Bular shaharga o‘ziga xos, estetik jihatdan jozibador qiyofa baxsh etadi.

Bo‘lajak shahar uchun shimoldan janubga 8 km cho‘zilgan, relyefi tekis, eski tuman markazi Karmana va shu nomdagi temiryo‘l stansiyasi yonidagi kichik posyolka oralig‘idagi hudud tanlangan.

Geografiya

Shahar Zarafshon daryosi vodiysida, Navoiy viloyatining janubida joylashgan. Shahardan 360 km shimoli-sharqda Toshkent shahri joylashgan. Samarqandgacha bo‘lgan masofa 140 km, Buxorogacha esa qariyb 100 km.

Zarafshon daryosi shaharning shimolidan oqib o‘tadi. Shahar chekkasidan 10 km shimolda, Zarafshon daryosining narigi sohilida Nurota tog‘lari.

Iqlim

Navoiy iqlimi quruq, keskin kontinental bo‘lib, fasllar aniq ajralib turadi. 1983-yil yozida Navoiy viloyatidagi Mashiquduq va Ayoqog‘itma meteorologiya stansiyalarida +49.8 °C va 49,9 °C harorat qayd etilgan (boshqa manbalarga ko‘ra, +49.7 °C rekord harorat 29-iyul kuni, 1983-yilda Mashiquduq meteorologiya stansiyasida kuzatilgan). 2026-yil iyulida Mashiquduq meteorologiya stansiyasida +49,4 °C, Navoiy viloyatidagi Uchquduq meteorologiya stansiyasida esa +49,7 °C harorat qayd etilgan. Qishda harorat −18 °C gacha pasayishi mumkin. Bundan past harorat kamdan-kam kuzatiladi. Havo namligi past bo‘lgani uchun yuqori va past haroratga chidash nisbatan oson.

Qish (o‘rtacha sutkalik harorat 0 °C dan past bo‘ladigan davr) odatda noyabrning 3-o‘n kunligidan martning 2-o‘n kunligigacha davom etadi. Kalendar qishida qisqa muddatli (3-8 kunlik) sovuqlar kuzatilishi mumkin (kechasi harorat −12 °C gacha, kamdan-kam hollarda −18 °C gacha pasayadi).

Shu bilan birga, qish davomida havo tez-tez iliydi: harorat −5 °C dan +6 °C va undan yuqoriga ko‘tariladi, ba’zan +10...+12 °C ga yetadi. O‘tish fasllari ancha qisqa.

Martning o‘rtalari va oxirida, shuningdek, aprelda deyarli yozdagidek harorat tez-tez qayd etiladi. Iyun va iyul oylarida kunduzgi harorat odatda 45 darajadan oshadi[manba 122 kundan beri ko‘rsatilmagan] (yoz mavsumida o‘rtacha 30-40 kun).

Aholisi

2024-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi 161 243 kishidan oshadi. Milliy tarkibda o‘zbeklar 88,7 % ni, ruslar — 1,6 %, qozoqlar esa 3,6 % ni, qoraqalpoqlar — 2,3 % ni, tojiklar — 1,4 % ni, tatarlar — 0,6 % ni, boshqa millatlar — 1,88 % ni tashkil etgan.

SSSRning parchalanishi va aholining Rossiya hamda boshqa mamlakatlarga ommaviy ko‘chib ketishi munosabati bilan Navoiy shahrining milliy tarkibidagi nisbatlar o‘zgargan. O‘zbeklar ulushi ustun bo‘lib, ularning soni ortib borish tendensiyasi kuzatilgan.

Sanoat

Navoiy O‘zbekistonning yetakchi sanoat markazlaridan biridir.

Shaharda quyidagi korxonalar joylashgan:

  • «Navoiyazot» AJ (kimyo kombinati),
  • «Navoiy kon-metallurgiya kombinati» AJ («NKMK» AJ),
  • «Qizilqumsement» AJ (O‘zbekistondagi eng yirik sement zavodi),
  • Navoiy mashinasozlik zavodi,
  • oltin ajratib olish zavodi,
  • elektrokimyo zavodi,
  • paxta tozalash zavodi,
  • oziq-ovqat sanoati korxonalari,
  • Navoiy davlat rayon elektr stansiyasi (viloyat energetikasining asosi).

Barcha ishlab chiqarish korxonalari shaharning g‘arbiy chegarasi yaqinidagi sanoat zonasida (turar joy hududidan 2 km uzoqlikda) to‘plangan.

Ta’lim

Navoiy — Navoiy viloyatining eng yirik ta’lim markazi. Shaharda bir qator oliy ta’lim muassasalari (Navoiy davlat pedagogika instituti va Navoiy davlat konchilik instituti), bir nechta kollej va akademik litsey, shuningdek, umumta’lim maktablari hamda maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyat yuritadi.

Transport

Navoiy O‘zbekistonning eng yirik transport tugunlaridan biridir. Shahardan 12 km g‘arbda «Navoiy» xalqaro aeroporti joylashgan bo‘lib, u quyidagi aeroportlar bilan havo qatnoviga ega: Islom Karimov nomidagi «Toshkent» xalqaro aeroporti, O‘zbekistonning boshqa yirik shaharlari aeroportlari, shuningdek, Moskvadagi «Vnukovo xalqaro aeroporti».

Navoiyning janubida yuk va yo‘lovchi tashishda muhim ahamiyatga ega temiryo‘l vokzali joylashgan.

Navoiy shahridagi jamoat transporti avtobuslar, yo‘nalishli taksilar (avtomobillar Daewoo Damas), shuningdek, xususiy va davlat taksi xizmatlaridan iborat (asosan, Daewoo Nexia, Daewoo Matiz, Daewoo Gentra, Chevrolet Lacetti, Chevrolet Cobalt, Chevrolet Epica, shuningdek, VAZ).

  1. Jo‘rayev Bahodir Ibrohimovich (2009 — dekabr 2013),
  2. Axatov Ne’matillo Asatovich (dekabr 2013 — 10-aprel 2017),
  3. Xalilov Umarbek Yaxshimurodovich (apreldan boshlab 2017),
  4. Egamqulov Muratxon (2022-yil may — 2023-yil iyul),
  5. Ergashev Dilmurod Bekmurodovich (2023-yil iyuldan).

Diqqatga sazovor joylar

Shahar aholisi va Navoiyga hamda yaqin atrofdagi shaharlarga keladigan sayyohlarning sevimli dam olish maskanlaridan biri — Janubiy bog‘. Uning hududida stadion, suzish havzasi va kinoteatrlar joylashgan.

Bundan tashqari, Janubiy bog‘dan ancha katta bo‘lgan Shimoliy bog‘ qurilib, unga Alisher Navoiy nomidagi bog‘ deb nom berilgan.

Shahar aholisining mashhur dam olish maskanlari:

Navoiy shahrining barcha tarixiy diqqatga sazovor joylari uning shimoliy chekkasidagi Karmana shaharchasida joylashgan. Karmana XX asr o‘rtalarigacha mustaqil shahar bo‘lib, kamida Sug‘diyona davridan beri mavjud.

Galereya

Navoiy davlat kon-texnologiya universiteti
G‘alaba shohko‘chasi Islom Karimov shohko‘chasi Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti Tolstoy ko‘chasi Markaziy universal do‘kon Radonejlik avliyo Sergiy ibodatxonasi.
Islom Karimov shohko‘chasi Alisher Navoiy nomidagi istirohat bog‘i

Havolalar