Chotqol tizmasi

Chotqol tog‘ tizmasi
qirg‘. Chatkal qirqa toosu, o‘zb. Chotqol togʻ tizmasi
Xususiyatlari
Uzunligi225 km
Kengligi30 km
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi4503 m
Joylashuvi
41°23′38″ sh. k. 70°29′16″ shq. u.HGЯO
Mamlakatlar
HududlarJalolobod viloyati, Toshkent viloyati
Кыргызстан
Красная точка
Chotqol tog‘ tizmasi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Chotqol tog‘ tizmasi Toshkent viloyatining sxematik xaritasida

Chotqol tog‘ tizmasi (qirg‘. Chatkal qirqa toosu, o‘zb. Chotqol togʻ tizmasi) — tog‘ tizmasi bo‘lib, G‘arbiy Tyanshanda joylashgan. U shimoli-g‘arb tomondan chegaralab turadigan hudud — Farg‘ona vodiysi.

Uzunligi taxminan 200 km, balandligi 3000 metrdan ortiq. Uning cho‘qqilari orasida Katta Chimyon (3309 m), Qizilnura (3267 m) va Oxotnichiy cho‘qqisi (3099 m) bor. Tizma ignabargli va keng bargli daraxtlar aralash o‘rmonlari, archali siyrak o‘rmonlar hamda alp o‘tloqlari bilan qoplangan. Tog‘ tizmasining eng baland nuqtasi — Chotqol cho‘qqisi (4503 m).

Tizma Jalolobod viloyati (Qirg‘iziston) va Toshkent viloyati (O‘zbekiston) o‘rtasida joylashgan.

Geografiyasi

Hududning asosiy tizmasi — G‘arbiy Tyanshandagi Talas Olatovi. Undan janubi-g‘arb tomonga mintaqadagi barcha asosiy tog‘ tizmalari tarmoqlanadi. Ularning eng kattasi Farg‘ona vodiysini shimoli-g‘arbdan chegaralab turuvchi Chotqol tog‘ tizmasidir. Ko‘plab tarmoqlari va chuqur daralari bo‘lgan bu tizma relyefi murakkab, qariyb 200 km ga cho‘zilgan ulkan tog‘ massivini hosil qiladi. Uning eng baland nuqtasi 4503 m (Chotqol cho‘qqisi). Relyefning kuchli parchalanganligi joy balandligi, tog‘ tarmoqlari va daralar yo‘nalishi hamda yonbag‘irlarning qaysi tomonga qaraganiga bog‘liq iqlimiy farqlarni keltirib chiqargan. 2000 m dan yuqori balandliklarda qor noyabrdan maygacha saqlanadi. Muzliklar, odatda, shimoliy yonbag‘irlarda to‘plangan. Har bir dara o‘ziga xos va betakror daryo manzaralari bilan boshqalaridan ajralib turadi. Daryolar tog‘lardan vodiylarga intilib oqadi va yo‘l-yo‘lakay sharsharalar tizimi hamda ko‘llarni hosil qiladi.

Chotqol tog‘ tizmasi Talas Olatovidan Qorasuv, Uzunaxmat va Chotqol daryolarining boshlanish joylari yaqinida tarmoqlanib chiqadi va qariyb 120 km davomida Farg‘ona vodiysini shimol tomondan o‘rab turadi. Tizmaning janubiy yonbag‘ri cho‘qqi tizmasidan etagigacha 35-50 km kenglikda, shimoliy yonbag‘ri esa suvayirg‘ich tizmadan Chotqol daryosigacha 12-18 km masofaga cho‘ziladi. Shimoliy yonbag‘irdagi vodiylar tik, janubiy yonbag‘irdagilar esa nisbatan yotiq. Daryo daralari ikkala yonbag‘irni deyarli ko‘ndalangiga kesib o‘tadi. Faqat Chotqolning yuqori irmoqlari (Qoraqulja, Oqsuv, Qoratoko) vodiylarining kenglik bo‘ylab cho‘zilgan qismlari va Kosonsoy daryosining yuqori oqimi bundan mustasno. Suvayirg‘ich tizmasi yaqinidagi aksariyat vodiylarda qadimgi muzlanishning troglar (muzliklar o‘yib hosil qilgan vodiylar) shaklidagi izlari bor; qorsiz karlar (muzlik sirklari) ham tez-tez uchraydi. Ayrim daryolar boshlanadigan joylarda kichik muzliklar saqlanib qolgan. Chotqol tog‘ tizmasining tishsimon, yaqqol ajralib turuvchi qirrali sharqiy qismida ko‘plab alohida, o‘tkir uchli cho‘qqilar mavjud (eng balandi 4563 m ga yetadi).

— Popov. «G‘arbiy Tyanshan»

Sharqiy qismda tog‘ jinslari asosan ohaktosh va slaneslardan iborat bo‘lgani uchun tizmaning qirrasi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu yerda ko‘plab alohida o‘tkir cho‘qqilar mavjud bo‘lib, ayrimlari muz va firn (zichlashgan ko‘p yillik qor) bilan qoplangan. Chapchama dovonidan g‘arbda esa asosiy tog‘ jinsi granitga aylanadi. Bu yerda tizma qirrasi hali ham doimiy qor chegarasidan baland ko‘tarilgan bo‘lsa-da, unchalik kuchli parchalanmagan, ayrim joylarda hatto tekislangandek ko‘rinadi. Shu bilan birga, shimoliy yonbag‘irlarga relyefning yumshoqroq shakllari, qalinroq tuproq qoplami va boy o‘t-o‘lan o‘simliklari xos. Janubiy yonbag‘irlarda sutkalik haroratning keskin o‘zgarishi natijasida tub tog‘ jinslari tezroq yemiriladi. Shu sababli bu yerlarda keng dashtlar tarqalgan, tuproq yuvilgan, o‘simlik qoplami esa siyrak va nimjon.

Chotqol tog‘ tizmasining to‘rt ming metrlik cho‘qqilari atrofidagi Zekirko‘l muzlik ko‘li

Muzliklar odatda shimoliy yonbag‘irlardagi kar botiqlarida to‘plangan. Qor ko‘chkilari faol bo‘lgani sababli muzlik tillari qalin morena yotqiziqlari bilan qoplangan. Muzliklarning yuzasi odatda mayda yoriqlar tarmog‘i bilan tilingan va ancha yotiq bo‘lib, qiyaligi 20-30 daraja atrofida. Biroq firn zonasida qiyalik keskin ortib, 40-50 darajaga, osilib turuvchi muzliklarda esa 60-70 darajaga yetadi.

Chotqol tog‘ tizmasi, Qorabuzuqsoy daryosining boshlanish joylari

Tog‘larga xos iqlim rang-barangligi tabiatning nihoyatda xilma-xil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shimoliy yonbag‘irlar hali qishki sokinlikda bo‘lib, past turgan quyosh nurlari ularga zo‘rg‘a tushayotgan bir vaqtda, janubiy yonbag‘irlar yosh yashilligi, ayrim joylarda esa ilk bahor gullari bilan ko‘zni quvontiradi. Bunday keskin farq yil bo‘yi saqlanadi. Pastda unumdor bo‘z tuproqlarda turli o‘t-o‘lanlarga boy dashtlar keng tarqalgan. Yuqoriroqda, jigarrang tog‘-o‘rmon tuproqlarida na’matak, zirk va uchqat kabi butalar, shuningdek, daraxtlar — bodom, pista, do‘lana, zarang, shumtol, yong‘oq, olma, tog‘olcha, nok, archa va boshqalar uchraydi. Daryolarning qayirlarida qayin, tol, terak, shuningdek, maymunjon, chakanda, malina, qorag‘at butazorlari, ba’zan yovvoyi uzum ham o‘sadi. 2700 m balandlikdan yozgi yaylovlar sifatida foydalaniladigan subalp va alp baland tog‘ o‘tloqlari boshlanadi. 3200-3500 m dan yuqorida esa kichik muzliklarning morena yotqiziqlari va erimay saqlanib qolgan qor uyumlari orasida kobreziya, qiyoq, gazako‘t o‘sadigan kichik o‘tloqchalar uchraydigan baland tog‘ cho‘li boshlanadi.

Tog‘ chang‘isi ko‘targichi Chimyon tarmoqlaridan birida, yoz faslida

Tizmaning shimoli-g‘arbiy va janubi-g‘arbiy yonbag‘irlarida Chotqol davlat biosfera qo‘riqxonasi joylashgan.

Tizmaning janubi-sharqiy yonbag‘rida Sari-Chelek davlat biosfera qo‘riqxonasi joylashgan. U biosfera qo‘riqxonasi maqomiga ega bo‘lib, bu maqom YUNESKO tomonidan 1979-yilda e’tirof etilgan. Ushbu qo‘riqxona hududida mashhur Sari-Chelek ko‘li joylashgan.
Chotqol tog‘ tizmasidan shimolda Chotqol daryosi oqadi. U Burchmulla qishlog‘i yaqinida (bu qishloq Sergey Nikitinning mashhur «Burchmulla» qo‘shig‘i tufayli keng tanilgan) Chorvoq suv omboriga quyiladi.

Gidrografiyasi

Chotqol tog‘ tizmasi tarmoqlaridan Chotqolning chap irmoqlari (masalan, Ters, Oqbuloq), Chirchiqning chap irmoqlari va Ohangaron daryosi oqib tushadi.

Hayvonot dunyosi

Tog‘larning hayvonot dunyosi nihoyatda o‘ziga xos va boy. O‘rmonlarda yovvoyi mevali daraxt va butalar orasida yovvoyi cho‘chqalar, tulkilar, ayiqlar, ba’zan eliklar ham uchraydi. O‘rmonlar mintaqasida jayralar, bo‘rsiqlar, o‘rmon sonyasi yashaydi. Qoyalar yaqinida tosh suvsari, ba’zan oqsuvsar va latcha uchraydi. Baland tog‘larda Sibir tog‘ echkilari o‘tlaydi, ularni qor qoplonlari ovlaydi. Sug‘urlar hamma joyda uchraydi. Ammo bu yerda qushlar ayniqsa ko‘p: bargli o‘rmonlarda chug‘urchiqlar, zarg‘aldoqlar, qorayaloqlar, qizilishtonlar, sa’valar va bulbullar yashaydi. Archazorlarda zag‘izg‘onlar, archa boltatumshuqlari, vyuroklar va tog‘ dehqonchumchuqlari uchraydi. Qoyalar hamda tik jarliklarda ko‘k kaptarlar, uzunqanotlar va ko‘plab yirtqich qushlar — oqbosh qumoylar, miqqiylar, tasqaralar, burgutlar va boshqalar uya quradi. Tosh uyumlari esa kakliklar va tog‘ kurkalari uchun sevimli maskan. Tog‘ daryolarida odatda uch tur baliq — oddiy marinka, Amudaryo golyetsi (амударьинский голец) va Turkiston laqqachasi.

Adabiyotlar

  • Popov V. N. G‘arbiy Tyanshan. — M.: Fizkultura i sport, 1978. — B. 99—103. — 137 b. — (Ona yurt bo‘ylab). — 40 000 nusxa