| Zamburug‘lar guruhi | |
|---|---|
 | |
| Nomi | |
| Mog‘or zamburug‘lari, mog‘or | |
| Nomning maqomi | |
| aniqlanmagan | |
| Yuqori takson | |
| Olam Zamburug‘lar (Fungi) va oomikotlar (Oomycota) | |
| Vakillari | |
|
Matnga qarang
|
|
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Mog‘or zamburug‘lari yoki mog‘or — turli zamburug‘lar (asosan zigo- va askomitsetlar) bo‘lib, shoxlangan mitseliylar hosil qiladi, biroq oddiy ko‘z bilan osongina ko‘rinadigan yirik meva tanalariga ega emas.
Mog‘or zamburug‘larining ayrim oilalari, urug‘lari va turlari
Tabiatda tarqalishi
Mog‘or zamburug‘lari hamma joyda tarqalgan. Ular asosan iliq va nam joylarda, oziq moddalar mavjud muhitda o‘sadi. Mog‘or sporalari havo orqali tarqalishi mumkin.
Qo‘llanilishi
Mog‘or zamburug‘laridan insonlar ancha keng foydalanadi.
- Turli shtammlari mavjud bo‘lgan Aspergillus niger zamburug‘idan sanoatda limon kislotasini qandli moddalardan olishda foydalaniladi.
- Shtammlar — Botrytis cinerea («olijanob chirish») — uzumni zararlaydi; bunday uzumdan ayrim vinolar tayyorlanadi (tokay, sotern, trokenbeerenausleze).
- Mog‘orning boshqa turlari («olijanob mog‘or» deb ataladiganlari) maxsus pishloq navlarini tayyorlashda ishlatiladi (rokfor, kamamber).
- Mog‘or ko‘pincha iste’mol qilinadigan zamburug‘larning meva tanalarini zararlab, ularni terishga yaroqsiz holga keltiradi. Biroq ba’zan bunday zamburug‘lar zamburug‘ teruvchilarning alohida qiziqishiga sabab bo‘ladi. Masalan, sutli zamburug‘ gipomitsesi (Hypomyces lactifluorum).
- Aynan penitsill zamburug‘idan olinadigan dori vositasi — penitsillin.
Mog‘or zamburug‘larining xavfi
Inson uchun xavfi
Mikotoksinlar va antibiotiklar
Ko‘plab mog‘or zamburug‘lari ikkilamchi metabolitlar — antibiotiklar va mikotoksinlar ishlab chiqaradi. Ular boshqa tirik organizmlarga susaytiruvchi yoki zaharli ta’sir ko‘rsatadi. Quyidagi moddalar eng yaxshi o‘rganilgan:
- Mikotoksinlar:
- aflatoksin — kuchli jigar saratonini keltirib chiqaruvchi modda bo‘lib, immun tizimini ham zaiflashtiradi,
- T-2;
- Antibiotiklar:
Patogenlar
Ayrim mog‘or zamburug‘lari odamlar va boshqa hayvonlarda aspergillyoz, onixomikoz kabi kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
Mog‘or zamburug‘lari va qishloq xo‘jaligi
Ayrim mog‘or zamburug‘lari qishloq xo‘jaligi hayvonlarining sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Zamburug‘lar don zaxiralari, yem-xashak, somon va pichanni zararlaydi. Ba’zan mahsulotlar zamburug‘ metabolitlarining zaharliligi tufayli foydalanishga yaroqsiz bo‘lib qoladi.
Ayrim mog‘or zamburug‘lari — zararkunandalar va patogenlar
Qurilish va pardozlash materiallari uchun xavfi
Mog‘or zamburug‘larining qurilish va pardozlash materiallari yuzasida rivojlanishi ularning jismoniy yemirilishiga olib keladi. Mog‘or, ayniqsa, yog‘och konstruksiyalarga katta zarar yetkazadi. Bu yog‘och nuqsoni hisoblanib, zamburug‘lar bilan zararlanish guruhiga kiradi. Mog‘or materiallarning biokorroziyasi va biologik parchalanishida asosiy omillardan biridir.
Hujjatlar saqlanadigan joylar uchun xavfi
Arxivlar va hujjat saqlash joylarida hujjatlarning mog‘or zamburug‘lari bilan zararlanishi ularning shikastlanishining asosiy sabablaridan biri bo‘lib, saqlanishiga xavf tug‘diradi. Mog‘or namlik yuqori va shamollatish sust bo‘lgan sharoitda ayniqsa faol rivojlanadi. U qog‘oz ichida o‘sganda sellulozani va kitobning jildidagi yelimni parchalaydi.
Magnit axborot tashuvchilar uchun xavfi
Axborot saqlanadigan magnit tasmalar yoki magnit disklar ham noto‘g‘ri saqlanganda mog‘or ta’sirida yemirilishi mumkin. G‘altaklar, audio- yoki videokassetalar va disketalar garajda, chordoqda yoki omborda saqlansa, tasmalarning chetlarida oq mog‘or o‘simtalari hosil bo‘lishi mumkin. Mog‘or faqat chetlarda emas, chuqur kirib borganda, tasmaning butun yuzasi bo‘ylab ham o‘sadi. Bunday tasmalarni, masalan, izopropil spirti bilan namlangan paxta tamponidan o‘tkazib tozalash mumkin. Mog‘or zararlagan axborot tashuvchi ijro etilganda, o‘qish qurilmasiga mog‘or sporalari yuqadi; keyinchalik bu qurilma boshqa tashuvchilarga ham sporalarni tarqatadi.
