Mobil internet — deyarli istalgan joydan Internet tarmog‘iga ulanish imkonini beradigan texnologiya. Hozirgi vaqtda barcha zamonaviy mobil aloqa texnologiyalari internetga kirish uchun o‘z yechimlarini taqdim etmoqda.
Rivojlanish tarixi
Mobil internetning paydo bo‘lishi mobil texnologiyalar va uyali aloqa rivoji bilan bevosita bog‘liq.
Analog NMT standarti tarmoqlarida ma’lumotlarni uzatish uchun maxsus faks-modemlardan foydalanish shart emas edi. Buning o‘rniga ayrim telefon modellari (Benefon Delta, Benefon Sigma, Nokia 720) uchun ishlab chiqarilgan o‘tish moslamalari (faks-adapterlar) qo‘llanilgan. Faks-adapter yordamida oddiy modemli mobil kompyuterni (Apple Newton MessagePad turidagi cho‘ntak kompyuteri — PDA yoki noutbukni) NMT standartidagi uyali telefonga ulash mumkin bo‘lgan. «Svyaz-Ekspokomm '97» ko‘rgazmasida Moskvaning NMT-450i standartidagi uyali aloqa operatori — MSS kompaniyasi o‘z hamkori «MakSentr» firmasi bilan birgalikda «Mobil ofis» majmuasini taqdim etgan. Uyali telefon va Newton MessagePad cho‘ntak kompyuteriga asoslangan ushbu majmua fayllar, fakslar va elektron xatlar almashish, shuningdek, internet resurslaridan foydalanish imkonini bergan. Nazariy jihatdan NMT tarmog‘ida ma’lumot uzatish tezligi faqat modem protokoli bilan cheklangan: ideal sharoitda V.34 modemlari 28,8 kbit/s tezlikda ishlashi mumkin edi. MSS mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko‘ra, amalda 19,2 kbit/s tezlikka erishish mumkin bo‘lgan, biroq odatda ulanish tezligi 4,8-14,4 kbit/s oralig‘ida bo‘lgan. Dastlab MSS ma’lumot uzatish uchun qo‘shimcha haq olmagan: boshqa internet-provayderlarning modemlar havzasiga ulanish oddiy ovozli qo‘ng‘iroq narxida, daqiqasiga (taxminan 0,5 $) hisoblangan. 2000-yil 1-martdan kompaniya internetga ulanishni yaxlit tijorat xizmati sifatida taklif qila boshlagan. Foydalanuvchilar Ulanish xizmatining shahar yoki federal raqamlari orqali ulanishni tanlashlari mumkin bo‘lgan. Federal raqamlardan foydalanish MSS mobil telefoni orqali internetga kirish imkonini bergan, bunda oyiga 5 soatlik uyali aloqa uchun qo‘shimcha haq to‘lash talab etilmagan.
GSM standartidagi telefonlar orqali internetga ilk ulanishlar CSD aloqa texnologiyasi yordamida, 9600 bit/s o‘tkazish qobiliyatida amalga oshirilgan; trafik uchun to‘lov seans davomiyligiga qarab hisoblangan. Shu sababli internet juda qimmat bo‘lgan. Rossiyada GSM kanali orqali bunday xizmatni «Bilayn» va «Elvis-telekom» kompaniyalari 1998-yildan kech bo‘lmagan davrda taklif qila boshlagan. 1999-yildan MTS operatori ham «Mobil ofis» xizmatlar to‘plami doirasida «Mobil internet» xizmatini ko‘rsata boshlagan. Bunda ikkala kompaniya ham internet trafigining bir daqiqalik narxini ovozli qo‘ng‘iroqning bir daqiqalik narxiga bog‘lash amaliyotidan voz kechgan. 2000-yil iyulidan «Bi Layn GSM» tarmog‘ida ma’lumot uzatish uchun sutka vaqtiga qarab farqlanadigan yangi, pasaytirilgan tariflar joriy etilgan: tunda daqiqasiga 0,05 $, kechqurun va ertalab 0,1 $, kunduzi 0,15 $. «Bilayn»ning DAMPS standartidagi tarmog‘ida internetga kirish xizmati joriy etilmagan, ammo boshqa provayderlarga ulanish mumkin bo‘lgan. 1999-yil iyunida Sankt-Peterburgdagi «Severo-Zapadniy GSM» operatori tarmog‘ida daqiqasiga 5 sent tarif bilan «Mobil internet» xizmati ishga tushirilgan.
2015-yil 23-iyuldan MTS kommutatsiyalangan kanal orqali internetga ulanish xizmatini to‘xtatgan.
Seans o‘rnatilganda har bir qurilmaga noyob manzil beriladi. Bu esa, aslida, qurilmani tarmoq tuguni (xost)ga aylantiradi. GPRS protokoli TCP/IP uchun shaffof bo‘lgani sababli, GPRSning internet bilan integratsiyasi oxirgi foydalanuvchiga sezilmaydi. Ushbu texnologiya ICQ kabi dasturlardan foydalanish imkonini ochib, yangi muloqot usullarini qo‘llashga yo‘l yaratgan. Rossiyada GPRS texnologiyasi bo‘yicha ma’lumot uzatish xizmatini ilk bor «VimpelKom» kompaniyasi 2002-yil 1-apreldan o‘zining Moskva tarmog‘ida taklif etgan. Ma’lumot uzatish narxi bir megabayt uchun 0,30 dollarni tashkil qilgan.
Vaqt o‘tishi bilan GPRS yanada tezkor EDGE (2G, ingl. 2nd generation — ikkinchi avlod) texnologiyasiga aylandi. Ushbu texnologiya hanuzgacha dolzarbligini saqlab kelmoqda.
Mobil tarmoqlarda ma’lumot uzatish texnologiyalari rivojining keyingi bosqichi, ya’ni 3G texnologiyalari — UMTS (yoki W-CDMA) va CDMA2000 (IMT-MC) bo‘lib, ular qurilma tayanch stansiyalar o‘rtasida harakatlanganda yanada ishonchli aloqani ta’minlash va 2048 kbit/s gacha ma’lumot uzatish tezligidan foydalanish imkonini bergan (bu harakatsiz qurilmalar uchun eng yuqori tezlik edi).
Ikkinchi va uchinchi avlod mobil internetga kirish texnologiyalari keng tarqalishi bilan simsiz modemlar — noutbuk va stol kompyuterlarini mobil aloqa operatori tarmog‘iga ulash imkonini beradigan qurilmalar — juda ommalashdi.
Hozirgi vaqtda LTE (4G) texnologiyalari faol joriy etilmoqda. To‘rtinchi avlod tarmog‘i ko‘plab hududlarni qamrab olgan: yirik shaharlar va ularning aglomeratsiyalari. LTE — yangi avlod tarmog‘i bo‘lib, internetdan bir necha baravar yuqori tezlikda (o‘nlab va yuzlab megabit/soniya) foydalanish imkonini beradi. Bu tezlik 3G tarmoqlaridagidan yuqori.
Ma’lumotlarni uzatishga mo‘ljallangan beshinchi avlod mobil tarmoq texnologiyalari faol ishlab chiqilmoqda va sinovdan o‘tkazilmoqda; ularda tezlik 1 Gb/s dan oshadi.
Deyarli barcha zamonaviy mobil qurilmalarda (masalan, cho‘ntak kompyuterlari, smartfonlar, planshetlar) mavjud bo‘lgan yana bir simsiz texnologiya — Wi-Fidir. Aloqa operatori taqdim etadigan mobil internet xizmati va keng tarqalgan Wi-Fi ulanish nuqtalariga ulanish imkoniyati tufayli zamonaviy inson deyarli istalgan joyda internetdan foydalanishi — yangiliklarni o‘qishi, filmlar ko‘rishi, o‘yin o‘ynashi, ishlashi (jumladan, masofadan), internetda ma’lumot qidirishi va boshqa ko‘plab ishlarni bajarishi mumkin. Ushbu texnologiyalar bir-biriga uyg‘unlashib bormoqda: 3G va 4G mobil tarmoqlariga ulanib, ayni paytda Wi-Fi orqali ulanish nuqtasi yaratadigan qurilmalar mavjud. Bunday qurilmalarga uy yo‘naltirgichlari (routerlari) va modemlar misol bo‘la oladi. Zamonaviy smartfon va planshetlarda ham shunday imkoniyatlar bor.
Texnologiyalarning rivojlanishi yer yuzining deyarli istalgan nuqtasida mobil internetning barcha afzalliklaridan foydalanishga yordam bermoqda. Har yili mobil internet tezligi va sifati oshib, xizmatlar narxi esa pasayib bormoqda.
Dunyoda
Mobil internetning dunyodagi muvaffaqiyati mobil aloqa va ma’lumot uzatish texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq.
Mobil aloqa va ma’lumot uzatish texnologiyalari zamonaviy axborot texnologiyalari sohasining jadal rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biridir. Ma’lumot uzatish texnologiyalarining rivojlanishi butun axborot sanoatining qayta tuzilishiga va telekommunikatsiya, kompyuter hamda televizion tarmoqlarning o‘zaro integratsiyalashuviga olib kelmoqda. Simsiz mobil aloqa texnologiyalarining rivojlanishi esa insonning turmush tarzini o‘zgartirmoqda. Bu texnologiyalarning uyg‘unlashuvi internet resurslaridan mobil tarzda foydalanishni ta’minlaydi va pirovardida internet dunyosini o‘zgartiradi. Mobil internetga kirish texnologiyasiga asoslangan turli mobil ma’lumot uzatish xizmatlari abonentlarga keng ko‘lamli onlayn xizmatlarni taklif etadi:
- qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalar
- tovarlarni xarid qilish
- bank operatsiyalari
- turli xildagi hisobvaraqlar bo‘yicha to‘lovlar
- shahar bo‘ylab mo‘ljal olish va obyektlarni qidirish
17 ta Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatida o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, 2008-yilda mobil internet foydalanuvchilari soni sezilarli darajada oshgan. 2007-yilda mobil internetdan foydalanuvchi abonentlar umumiy internet foydalanuvchilarining 3,6 % ini tashkil qilgan bo‘lsa, 2008-yilda bu ko‘rsatkich 12 % ga yetgan.
Dunyoda mobil internetga ega telefonlar va smartfonlarning tarqalish darajasi: Fransiya 60/30 %, Germaniya 94/22 %, Angliya 71/46 %, Italiya 72/22 %.
Mobil internetdan foydalanish eng ommabop TOP-10 faoliyat qatoriga kiradi; mobil telefondagi ushbu faoliyat reytingi esa oshishda davom etmoqda.
Postsovet hududi
Mobil internetning tarqalish darajasi bo‘yicha jahon yetakchilaridan sezilarli orqada qolishiga qaramay, Latviya Yevropa mamlakatlari orasida birinchi o‘rinni egallaydi.
Rossiyada mobil internet foydalanuvchilari soni yil sayin ortib bormoqda. Smartfonlar savdosining o‘sishi bu jarayonga ayniqsa kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda, chunki «aqlli» telefon egalarining uchdan biri har kuni shu qurilmalari orqali tarmoqqa ulanadi. 2007-yilda mobil internetdan foydalanuvchilarning ulushi 3,6 % bo‘lgan. Barcha internet foydalanuvchilari orasida bu ko‘rsatkich 2008-yilda 12 % ga, 2011-yilda esa 18 % ga yetgan.
TNS ma’lumotlariga ko‘ra, mobil internetdan eng faol foydalanuvchilar 12-24 yoshdagilardir.
Mobil internetning eng ko‘p talab qilinadigan imkoniyatlari quyidagilardir: ma’lumot qidirish (71 %), ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish (64 %), elektron pochtadan foydalanish (63 %), forum va bloglarda muloqot qilish (40 %).
Uchinchi avlod mobil internet xizmatlarini, asosan, «katta to‘rtlik»ka kiruvchi operatorlar taklif etadi. Masalan, «VimpelKom» (brendi — Beeline) mobil internetga kirish xizmatini 2000-yillarning boshidan ko‘rsata boshlagan. Dastlab WAP texnologiyasidan foydalanilgan, 2008-yildan boshlab esa — 3G.
So‘nggi hisobotda CISCO 2015-yilga borib mobil ma’lumotlar trafigi 26 baravar oshishini prognoz qilmoqda. Bu davrda smartfonlarning tarqalish darajasi 1,5 baravar oshadi (Rossiyada — 12 dan 17 % gacha), 3Gning tarqalish darajasi esa Rossiyada hozirgi 15-17 % dan 50 % gacha yetadi. So‘nggi vaqtlarda 4G tarmog‘ining qamrov hududi faol kengaymoqda. 4G tarmog‘i minoralarining eng ko‘pi Rossiyaning markaziy qismida o‘rnatilgan, Sibir va Uzoq Sharqda esa qamrov nisbatan kamroq.
Ish uchun mobil internet
Kompaniya xodimlari uchun mobil internetning asosiy afzalligi — erkin harakatlanish va kerakli axborotdan istalgan joyda foydalanish imkoniyatidir. Ishlaydigan insonlar uchun mobil internetning asosiy afzalliklari bir nechta yo‘nalishni qamrab oladi: korporativ va shaxsiy elektron pochta bilan ishlash, turli formatdagi hujjatlarni qayta ishlash, korporativ tarmoqlarga ulanish hamda maxsus korporativ ilovalardan foydalanish.
Mobil internetning ko‘plab afzalliklari orasidan kompaniya menejerlari quyidagilarni alohida qayd etadilar:
- Xizmat yozishmalaridan doimiy foydalanish imkoniyati tashkilotning ish jarayonini ancha soddalashtiradi va tezlashtiradi.
- Xizmat safarida yonida faqat mobil qurilma bo‘lsa ham, ofis kompyuterining ish stolini masofadan boshqarish imkoniyati.
- Kompaniya intranetiga va manzillar kitobiga kirish imkoniyati xodimni ayni vaqtda kerakli kontaktlarni izlab yurish zaruratidan xalos etadi, chunki bu ma’lumotlar allaqachon korporativ ma’lumotlar bazalariga kiritilgan.
Ipsos Reid tadqiqot kompaniyasi o‘tkazgan tadqiqotlarga ko‘ra, BlackBerry yechimining (mobil internetdan foydalanish va himoyalangan ma’lumot uzatishga ixtisoslashgan smartfon) o‘rtacha foydalanuvchisi har kuni samarasiz o‘tishi mumkin bo‘lgan 60 daqiqani samarali vaqtga aylantiradi. Bu yiliga 250 soatga teng.[manba 4495 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Bugungi kunda smartfonlarning har bir mobil platformasi (Android, iOS, BlackBerry va boshqalar) uchun mobil internetga asoslangan ko‘plab ilovalar ishlab chiqilgan. Kundalik foydalanish uchun bular joriy ob-havo, yo‘l tirbandligi, yangiliklar va hokazolarni ko‘rsatadigan ilovalar bo‘lishi mumkin. Biroq kompaniyalar uchun mobil internetga asoslangan bunday ilovalar biznes samaradorligini ham oshiradi. Masalan, ular yordamida ishbilarmonlik yangiliklarini kuzatish, aksiyalar kotirovkalarini nazorat qilish, shartnomalarga rozilik bildirish, xizmat safarlarini tasdiqlash va boshqa ko‘plab ishlarni bajarish mumkin.
Cheklovlar va tartibga solish
2025 – 2026-yillarda Rossiyaning ayrim hududlarida mobil internet faoliyati vaqti-vaqti bilan cheklangani fonida «oq ro‘yxatlar» (ingl. whitelist) deb ataluvchi tamoyil asosida resurslarga kirishni ta’minlash amaliyoti keng tarqaldi. Bunda foydalanuvchilarga faqat oldindan belgilangan saytlar va xizmatlar ro‘yxatidan foydalanishga ruxsat beriladi.
Ommaviy axborot vositalari xabarlariga ko‘ra, bunday choralar ma’lumot uzatish cheklangan sharoitda qo‘llangan va xavfsizlik nuqtayi nazaridan izohlangan. Bunday vaziyatda foydalanuvchilar faqat ayrim xizmatlardan, xususan, Yandeksning qidiruv xizmatlaridan (shu jumladan, Alisa bilan Yandeks Qidiruv, Yandeks Go, Yandeks Xaritalar va boshqalar), ijtimoiy tarmoqlardan — VKontakte va Odnoklassniki, shuningdek, davlat portallaridan hamda ayrim tijorat platformalaridan, masalan, Ozon va Wildberries.