SQL so‘rovlar tili

SQL
Изображение логотипа
Til sinfi Ko‘p paradigmali
Paydo bo‘lgan yili 1974
Mualliflar Donald Chemberlin
Reymond Boys
Ishlab chiquvchi ISO/IEC
Fayl kengaytmasi fayllari .sql
Nashr
Turlar tizimi Statik, qat’iy
Dialektlar SQL-86, SQL-89, SQL-92, SQL:1999, SQL:2003, SQL:2008, SQL:2011, SQL:2016, SQL:2023
Ta’sirlangan Datalog
Quyidagilarga ta’sir ko‘rsatgan Agena, CQL, LINQ, Windows PowerShell
Veb-sayt iso.org/standard/63555.h…
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
SQL
Изображение логотипа
Kengaytma .sql
MIME-turi application/x-sql va application/sql
Ishlab chiquvchi ISO/IEC
E’lon qilingan 1986
So‘nggi nashr SQL:2023 (2023)
Format turi Ma’lumotlar bazalari
Quyidagidan rivojlantirilgan birinchi tartibli mantiq
Standart(lar) ISO/IEC 9075
Ochiq format? Ha
Veb-sayt iso.org/standard/76583.h…
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

SQL (inglizcha Structured Query Language — tuzilmaviy so‘rovlar tili) — deklarativ dasturlash tili, ma’lumotlarni yaratish, o‘zgartirish va boshqarish uchun relyatsion ma’lumotlar bazasida, ya’ni tegishli ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) orqali ishlatiladi.

Avvalo, u axborot-mantiqiy til bo‘lib, ma’lumotlarni tavsiflash, o‘zgartirish va olish uchun mo‘ljallangan; bu ma’lumotlar relyatsion ma’lumotlar bazalarida saqlanadi. Umuman olganda, SQL (ayrim zamonaviy kengaytmalarsiz) dasturlash tili bo‘lib, Tyuring bo‘yicha to‘liq emas, biroq til standartining SQL/PSM spetsifikatsiyasida uning protseduraviy kengaytmalarini yaratish imkoniyati nazarda tutilgan.

Dastlab SQL foydalanuvchilarning ma’lumotlar bazasi bilan ishlashining asosiy usuli bo‘lib, quyidagi amallarni bajarishga imkon bergan:

  • ma’lumotlar bazasida yangi jadval yaratish;
  • jadvalga yangi yozuvlar qo‘shish;
  • yozuvlarni o‘zgartirish;
  • yozuvlarni o‘chirish;
  • belgilangan shart asosida bir yoki bir nechta jadvaldan yozuvlarni tanlash;
  • jadvallar tuzilishini o‘zgartirish.

Vaqt o‘tishi bilan SQL murakkablashdi: yangi konstruksiyalar bilan boyidi, saqlanadigan yangi obyektlarni (masalan, indekslar, ko‘rinishlar, triggerlar va saqlanadigan protseduralarni) tavsiflash hamda boshqarish imkonini berdi va dasturlash tillariga xos xususiyatlarga ega bo‘la boshladi.

Barcha o‘zgarishlarga qaramay, SQL amaliy dasturiy ta’minotning ma’lumotlar bazalari bilan o‘zaro ishlashi uchun eng keng tarqalgan til vositasi bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy MBBTlar, shuningdek MBBTdan foydalanadigan axborot tizimlari foydalanuvchilarga so‘rovlarni vizual tuzish uchun rivojlangan vositalarni taqdim etadi.

Tarixi

Dastlabki ishlanmalar

Donald Chemberlin va Reymond Boys 1972-yilda Nyu-Yorkdagi simpoziumda relyatsion model haqida Edgar Kodd bilan uchrashib, bu haqda bilib olgach, relyatsion ma’lumotlar bazalari tilini yaratishga kirishdi. Chemberlin xotiralariga ko‘ra, bu ular uchun «kashfiyot» bo‘lgan. Mualliflarni Kodd taklif etgan relyatsion algebra va relyatsion hisobning murakkab so‘rovlarni ifodalashdagi ixchamligi va ifodalash imkoniyatlari hayratga solgan. Kodd amallarni matematik belgilar orqali ifodalagan, Chemberlin va Boys esa dasturlash yoki matematika bilimiga ega bo‘lmagan oddiy foydalanuvchi ham ishlata oladigan til yaratmoqchi bo‘lgan.

Kodd simpoziumidan keyin Chemberlin va Boys bir yil davomida til loyihasi ustida tajribalar o‘tkazdi. Ularning birinchi tajribasi SQUARE (Specifying Queries in A Relational Environment) nomli tilni yaratish edi, biroq yuqori va quyi indeksli matematik yozuv tufayli bu tildan amalda foydalanish qiyin bo‘lgan.

1973-yilda San-Xosedagi tadqiqot laboratoriyasiga ko‘chganidan so‘ng Chemberlin va Boys butunlay yangi til ustida ishlay boshladi. U SEQUEL (inglizcha Structured English QUEry Language, «tuzilmaviy so‘rovlarning inglizcha tili») nomini oldi. Mualliflar biroz mashqdan so‘ng hatto mutaxassis bo‘lmagan foydalanuvchilar (masalan, buxgalterlar, muhandislar, me’morlar va shaharsozlar) ham so‘rovlarni oddiy ingliz tilida yozilgandek o‘qiy olishiga umid qilgan. Til «deklarativ» deb atalgan, chunki unda axborotni qidirishning batafsil rejasi emas, kerakli natija tavsiflangan. Deklarativ so‘rovni batafsil bajarish rejasiga aylantirishni maxsus optimallashtiruvchi kompilyator bajarishi ko‘zda tutilgan.

SEQUEL haqidagi birinchi ommaviy maqola 1974-yilda nashr etildi. Bir oy o‘tgach, Rey Boys vafot etdi. Uning vafotidan keyin SEQUEL quyidagi loyiha doirasida rivojlanishda davom etdi: IBM System R. Pet Selinjer (Pat Selinger) xarajatga asoslangan optimizatorni (cost-based optimizer), Reymond Lori (Raymond Lorie) esa so‘rovlar kompilyatorini ishlab chiqish bilan shug‘ullangan.

1977-yilda mualliflar Britaniya aviatsiya kompaniyalari guruhi Hawker Siddeley yuristidan xat oldi. Unda «SEQUEL» savdo belgisi shu kompaniyaga tegishli ekani bildirilgan. Shundan so‘ng til nomini SQL (inglizcha Structured Query Language, «tuzilmaviy so‘rovlar tili») shaklida qisqartirishga qaror qilindi. Shunga qaramay, SEQUEL degan dastlabki nom SQL qisqartmasining hozirgi talaffuziga ta’sir ko‘rsatdi (quyiga qarang).

Yangi tilni qo‘llab-quvvatlagan dastlabki MBBTlar 1979-yilda Oracle V2 — VAX kompyuterlari uchun Relational Software kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan (keyinchalik Oracle nomini olgan) tizim hamda IBMning System/38 — System/R asosida yaratilgan tizimi bo‘lgan.

Dastlab «SQL» atamasi qisqartma hisoblangan. Ammo ANSI tomonidan 1986-yilda qabul qilingan birinchi rasmiy standartda «Structured Query Language» iborasi umuman uchramagan va til «Database Language — SQL» deb atalgan. Keyingi ISO/IEC 9075:1989 hamda ISO/IEC 9075:1992 standartlarida esa «Database Language — SQL» o‘rniga «Database Language SQL» yoki shunchaki «language SQL» nomlari ishlatilgan. Biroq ISO saytidagi ISO/IEC 9075-1:2011 standartining tavsifida quyidagicha yozilgan: «ISO/IEC 9075 defines Structured Query Language (SQL)».

SQL bu vazifaga mo‘ljallangan yagona til emas edi. Berkli Kaliforniya universitetida notijorat Ingres (hozirda ommalashgan notijorat PostgreSQLtizimining uzoq ajdodi bo‘lgan) relyatsion MBBT ishlab chiqildi. U o‘zining QUELtilidan foydalangan, biroq uni qo‘llab-quvvatlaydigan MBBTlar soni jihatidan SQL bilan raqobatlasha olmagan. Ma’lumotlar bazalariga foydalanuvchi kirishini ta’minlashning muqobil usuli sifatida 1970-yillarda paydo bo‘lgan QBEusuli ham ko‘rib chiqilgan. Keyinchalik u o‘zgartirilgan shaklda bir qator integratsiyalashgan ma’lumotlarni boshqarish muhitlarida qo‘llangan, ammo SQL o‘rnini egallamay, uni to‘ldirgan xolos.

Standartlashtirish

1980-yillarning boshlariga kelib, turli ishlab chiqaruvchilarning bir nechta MBBT variantlari mavjud bo‘lib, ularning har biri so‘rovlar tilining o‘ziga xos talqinidan foydalangan. Shu sababli bir MBBTdan boshqasiga dasturiy ta’minotni ko‘chirish imkonini kafolatlaydigan (ular ushbu standartni qo‘llab-quvvatlasa) til standartini ishlab chiqishga qaror qilindi.

1983-yilda Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) va Amerika milliy standartlar instituti (ANSI) SQL tili standartini ishlab chiqishga kirishdi. Ko‘plab maslahatlashuvlar va dastlabki bir necha variant rad etilgach, 1986-yilda ANSI «Database Language — SQL» («Ma’lumotlar bazalari tili — SQL») nomli ANSI X3.135-1986 hujjatida bayon etilgan birinchi standartni taqdim etdi. Norasmiy ravishda ushbu SQL-86 standarti SQL1 deb ataldi. Bir yil o‘tgach, xuddi shu nomdagi ISO 9075-1987 standarti tayyorlandi. Standart axborotni hisoblash va qayta ishlash jarayonlari bilan shug‘ullanuvchi TC97 texnik qo‘mitasi (ingl. Technical Committee TC97) homiyligida ishlab chiqildi; uning faoliyat sohasi hisoblash va axborotni qayta ishlash (ingl. Computing and Information Processing) edi. Standartni ishlab chiqishni aynan shu qo‘mitaning SC21 kichik qo‘mitasi (ingl. Subcommittee SC21) nazorat qilgan. Bu SQL1 (SQL-86) bo‘yicha ISO va ANSI standartlarining bir xil bo‘lishiga yordam bergan.

SQL1 standarti ikki darajaga bo‘lingan. Birinchi daraja butun hujjatni qamrab oluvchi ikkinchi darajaning bir qismi edi. Ya’ni SQL1 standartining barcha talab va qoidalari 1-darajaga kirmagan. Shu bois standartni qo‘llab-quvvatlashini bildirgan yetkazib beruvchi SQL tilining o‘z amalga oshirilishi qaysi darajaga mos kelishini ko‘rsatishi kerak edi. Bu standartni qabul qilish va qo‘llab-quvvatlashni ancha osonlashtirdi, chunki ishlab chiqaruvchilar uni ikki bosqichda joriy eta olardi.

Vaqt o‘tishi bilan, ayniqsa ma’lumotlarning yaxlitligi va to‘g‘riligini ta’minlash bo‘yicha standartga doir bir qator mulohaza hamda takliflar to‘plandi. Natijada 1989-yilda standart kengaytirilib, SQL89 deb nomlandi. Xususan, unda birlamchi va tashqi kalitlar tushunchasi qo‘shildi. Hujjatning ISO versiyasi ISO 9075:1989 «Database Language SQL with Integrity Enhancements» («Yaxlitlik nazorati qo‘shilgan SQL ma’lumotlar bazalari tili») deb nomlandi. ANSI versiyasi ustidagi ishlar ham parallel ravishda yakunlandi.

SQL1 standarti ustidagi ishlar 1987-yilda tugashi bilanoq, SQL89 o‘rnini egallashi kerak bo‘lgan yangi standart ustida ish boshlandi. Uning qachon qabul qilinishi hali ma’lum bo‘lmagani uchun SQL2 deb nomlandi. Shunday qilib, SQL89 va SQL2 standartlari amalda parallel ishlab chiqildi. Yangi standart 1992-yilda qabul qilinib, SQL89 o‘rnini egalladi. SQL92 nomli hujjat mohiyatan SQL1 standartining kengaytirilgan versiyasi bo‘lib, avvalgi ko‘rsatmalardagi ko‘plab qo‘shimchalarni o‘z ichiga oldi.

SQL1 kabi SQL92 ham bir necha darajaga ajratildi. Biroq, birinchidan, darajalar soni ikkitadan uchtaga oshirildi, ikkinchidan esa tartib raqamlari o‘rniga nomlar berildi: boshlang‘ich (ingl. entry), o‘rta (ingl. intermediate), to‘liq (ingl. full). «To‘liq» daraja 2-daraja SQL1dagi kabi butun standartni qamrab olgan. «Boshlang‘ich» daraja «o‘rta» darajaning, «o‘rta» esa «to‘liq» darajaning bir qismi bo‘lgan. «Boshlang‘ich» daraja SQL1 standartining 2-darajasiga qiyoslanarli, biroq unga kiritilgan talablar biroz kengroq edi. Demak, standartlar darajalarining qamrov ketma-ketligi taxminan quyidagicha bo‘lgan: SQL1 1-daraja → SQL1 2-daraja → SQL92 «Boshlang‘ich» → SQL92 «O‘rta» → SQL92 «To‘liq».

SQL92 qabul qilinganidan keyin til imkoniyatlarini kengaytiruvchi yana bir nechta hujjat qo‘shildi. Masalan, 1995-yilda SQL/CLI (Call Level Interface — chaqiruvlar darajasi interfeysi) standarti qabul qilindi; keyinchalik u CLI95 deb qayta nomlandi. Keyingi yili SQL/PSM (Persistent Stored Modules — doimiy saqlanuvchi modullar) standarti qabul qilinib, PSM-96 nomini oldi.

Keyingi standart SQL:1999 (SQL3) bo‘ldi. Hozirda 2003-yilda qabul qilingan standart (SQL:2003) keyinchalik kiritilgan kichik o‘zgartirishlar (SQL:2008) bilan amal qiladi. Standart versiyalarining tarixi:

YilNomiBoshqa nomiO‘zgarishlar
1986SQL-86SQL-87ANSI instituti tomonidan qabul qilingan va 1987-yilda ISO tomonidan ma’qullangan standartning birinchi varianti.
1989SQL-89FIPS 127-1Oldingi standartning biroz takomillashtirilgan varianti.
1992SQL-92SQL2, FIPS 127-2Jiddiy o‘zgarishlar (ISO 9075); Entry Level SQL-92 standartining ushbu darajasi FIPS 127-2 standarti sifatida qabul qilindi.
1999SQL:1999SQL3Qo‘shilgan imkoniyatlar: muntazam ifodalar, rekursiv so‘rovlar, shuningdek triggerlar, asosiy protseduraviy kengaytmalar, skalyar bo‘lmagan ma’lumot turlari va ayrim obyektga yo‘naltirilgan imkoniyatlar.
2003SQL:2003Quyidagilar bilan ishlash kengaytmalari joriy etildi: XML-ma’lumotlari, oynali funksiyalar ( OLAP-ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun qo‘llanadi), ketma-ketlik generatorlari va ular asosidagi ma’lumot turlari.
2006SQL:2006XML-ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyatlari ancha kengaytirildi. So‘rovlarda SQL va XQuery.
2008SQL:2008Oynali funksiyalar imkoniyatlari yaxshilandi, SQL:2003 standartidagi ayrim noaniqliklar bartaraf etildi.
2011 SQL:2011 Qo‘llab-quvvatlash joriy etildi: vaqtga bog‘liq ma’lumotlar bazalari (PERIOD FOR), shuningdek FETCH konstruksiyasi.
2016 SQL:2016 Qatorlar darajasidagi himoya, polimorf jadval funksiyalari, JSON.
2023 SQL:2023 Quyidagilar ustida amallar: graflar. ANY_VALUE() agregat funksiyasi. O‘n oltilik, ikkilik va sakkizlik sanoq tizimidagi literallarni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek JSON.

Moslik masalalari

An’anaga ko‘ra, ko‘plab boshqa ITsohasidagi standartlarda bo‘lgani kabi, SQL bilan ham muammo yuzaga keldi: bir paytga kelib SQLdan foydalanuvchi ko‘plab dastur ishlab chiqaruvchilari standartning o‘sha paytdagi versiyasi imkoniyatlari yetarli emas, ularni kengaytirish kerak deb hisobladi. Natijada turli ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) ishlab chiqaruvchilari odatda o‘zaro mos kelmaydigan turli SQL dialektlaridan foydalana boshladi.

Dastlab, 1996-yilgacha SQLning tijoratdagi talqinlari standartga qanchalik mosligini asosan Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (NIST) tekshirgan va moslik darajasini belgilagan. Keyinroq MBBT bilan shug‘ullanuvchi bo‘linma tugatildi va hozirda MBBTning standartga muvofiqligini tekshirish mas’uliyati ishlab chiqaruvchining o‘ziga yuklatilgan.

«Muvofiqlik darajasi» tushunchasi birinchi marta SQL-92 standartida taklif etilgan. Xususan, ANSI va NIST ushbu standart talablariga muvofiqlikning to‘rt darajasini belgilagan:

  1. Entry (asosiy)
  2. Transitional (o‘tish) — ushbu darajaga muvofiqlikni faqat NIST tekshirgan
  3. Intermediate (oraliq)
  4. Full (to‘liq)

Har bir keyingi muvofiqlik darajasi avvalgi daraja talablariga ham javob berishni nazarda tutishi tushunarli. Ushbu darajalar ketma-ketligiga ko‘ra, Entry darajasiga mos keladigan har qanday MBBT o‘zini «SQL-92 compliant» («SQL-92 bilan mos») deb e’lon qilishi mumkin edi. Aslida esa, ko‘chirish imkoniyati va standartga muvofiqlik faqat shu darajaga kiruvchi funksiyalar bilan cheklangan edi.

SQL:1999 standarti joriy etilishi bilan vaziyat o‘zgardi. Endi standart modulli tuzilmaga ega bo‘lib, uning asosiy qismi «SQL/Foundation» bo‘limiga, qolgan qismlari esa alohida modullarga ajratildi. Natijada faqat bitta moslik darajasi — Coresaqlanib qoldi; u asosiy qismni qo‘llab-quvvatlashni anglatardi. Qolgan imkoniyatlarni qo‘llab-quvvatlash MBBT ishlab chiqaruvchilarining ixtiyorida qoldirildi. Standartning keyingi versiyalarida ham shu holat kuzatildi.

NoSQL

2000-yillarning ikkinchi yarmida paydo bo‘lgan, nomi bilan «SQLni inkor etish»ni ifodalagan NoSQL harakati aslida tilning o‘zidan voz kechishdan ko‘ra ko‘proq gorizontal miqyoslash va boshqa xususiyatlarga erishish uchun relyatsion modeldan hamda qat’iy izchillik tamoyillaridan voz kechgan MBBTlarni birlashtirgan. Dastlabki NoSQL tizimlarida haqiqatan ham SQL qo‘llab-quvvatlanmagan. Vaqt o‘tishi bilan bunday MBBTlarning ayrimlari SQLga o‘xshash o‘ziga xos so‘rov tillariga ega bo‘ldi (CQL, N1QL, AQL[ingl.] va boshqalar). 2010-yillarda bir qator MBBTlar o‘zini NewSQLtoifasiga kiritdi. Ularda NoSQL tizimlariga xos miqyoslanuvchanlik saqlangan holda SQL ham qo‘llab-quvvatlanadi, ammo standartlar bilan muvofiqlik darajasi turli tizimlarda har xil. Bundan tashqari, 2010-yillarda SQLni qo‘llab-quvvatlash nafaqat MBBTlarda, balki Hadoop ekotizimida (Spark SQL, Phoenix[ingl.], Impalahamda oraliq dasturiy ta’minotda (xabarlar brokeri Kafka, oqimli qayta ishlash tizimi Flink) ham paydo bo‘ldi. Shunday qilib, SQL asta-sekin faqat relyatsion emas, balki qayta ishlanadigan har qanday ma’lumotga kirishning amaldagi standartiga aylanmoqda.

Elementlari

SQL tili operatorlar, ko‘rsatmalar va hisoblash funksiyalari majmuasidan iborat.

Umumqabul qilingan dasturlash uslubiga ko‘ra, SQL operatorlari (va boshqa zaxiralangan so‘zlar) odatda katta harflar bilan yoziladi.

yozilishi tavsiya etiladi. SQL operatorlari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:

Afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari

Muayyan MBBTga bog‘liq emasligi

SQL dialektlari va sintaksisdagi tafovutlarga qaramay, DDL hamda DMLni o‘z ichiga olgan SQL so‘rovlari matnlarini ko‘pincha bir MBBTdan boshqasiga nisbatan oson ko‘chirish mumkin. Ishlab chiquvchilari boshidanoq kamida bir nechta MBBT bilan ishlashni ko‘zlagan tizimlar ham mavjud (masalan, elektron hujjat aylanishi Documentum tizimi Oracle Databasebilan ham, Microsoft SQL Server bilan ham, shuningdek DB2bilan ham ishlay oladi). Albatta, muayyan amalga oshirishga xos imkoniyatlardan foydalanilganda bunday ko‘chirishga erishish juda qiyinlashadi.

Standartlarning mavjudligi

Muayyan SQL amalga oshirilishining umumqabul qilingan standartga muvofiqligi va mosligini tekshirish uchun standartlar hamda testlar to‘plamining mavjudligi tilning «barqarorlashuvi»ga yordam beradi. Ammo standartning o‘zi ayrim joylarda ortiqcha rasmiylashtirilgan va hajman juda katta ekanini ham ta’kidlash lozim (masalan, SQL:2003 standartining asosiy qismi 1300 sahifadan ortiq matndan iborat).

Deklarativlik

SQL yordamida dasturchi faqat qaysi ma’lumotlarni olish yoki o‘zgartirish kerakligini tavsiflaydi. Buni qanday bajarishni esa SQL so‘rovini qayta ishlash jarayonida MBBTning o‘zi hal qiladi. Biroq bu tamoyil mutlaqo universal deb o‘ylamaslik kerak: dasturchi tanlanadigan yoki o‘zgartiriladigan ma’lumotlar to‘plamini tavsiflaydi, ammo MBBT uning so‘rovi matnini qanday tahlil qilishini tasavvur qilishi foydali. So‘rov qanchalik murakkab bo‘lsa, yakunda bir xil ma’lumotlar to‘plamini beradigan, ammo bajarilish tezligi turlicha bo‘lgan yozish usullari shunchalik ko‘p bo‘ladi.

Kamchiliklari

Ma’lumotlarning relyatsion modeliga mos kelmasligi

Ma’lumotlarning relyatsion modeli yaratuvchilari Edgar Kodd, Kristofer Deyt va ularning tarafdorlari SQL haqiqiy relyatsion til emasligini ta’kidlaydi. Xususan, ular relyatsion nazariya nuqtayi nazaridan SQLning quyidagi kamchiliklarini ko‘rsatadi:

  • jadvallar va so‘rov natijalarida takroriy qatorlarga ruxsat etilishi (relyatsion ma’lumotlar modelida bu mumkin emas va qabul qilinmaydi);
  • aniqlanmagan qiymatlarning (NULL) qo‘llab-quvvatlanishi, bu amalda ko‘p qiymatli mantiqni yuzaga keltiradi;
  • ustunlar tartibining ahamiyatga ega bo‘lishi va ustunlarga raqami orqali murojaat qilish mumkinligi (relyatsion modelda ustunlar teng huquqli bo‘lishi kerak);
  • nomsiz ustunlarga va nomlari bir xil bo‘lgan ustunlarga ruxsat etilishi.

Kristofer Deyt va Xyu Darven e’lon qilgan «Uchinchi manifest»da ular keyingi avlod MBBTlarining tamoyillarini bayon etadi va Tutorial Dnomli haqiqiy relyatsion tilni taklif qiladi.

Murakkablik

SQL dastlab oxirgi foydalanuvchi ishlatadigan vosita sifatida o‘ylangan bo‘lsa-da, keyinchalik u shu qadar murakkablashdiki, dasturchining ish quroliga aylandi.

Standartlardan chetga chiqish

ANSI SQL-92 xalqaro standarti mavjudligiga qaramay, ko‘plab MBBT ishlab chiquvchilari o‘z tizimlarida qo‘llanadigan SQL tiliga o‘zgartirishlar kiritib, standartdan chetga chiqadi. Natijada har bir muayyan MBBTga xos SQL dialektlari paydo bo‘ladi.

Iyerarxik tuzilmalar bilan ishlashning murakkabligi

Ilgari ko‘pchilik MBBTlarning SQL dialektlarida daraxtsimon tuzilmalar bilan ishlash vositalari bo‘lmagan. Ayrim MBBT yetkazib beruvchilari o‘z yechimlarini taklif qilgan (masalan, Oracle Database tizimida CONNECT BY). Hozirda ANSIda WITH rekursiv konstruksiyasi standartlashtirilgan; u DB2 SQL dialektidan olingan. Microsoft SQL Server tizimida rekursiv so‘rovlar (Recursive Common Table Expressions — rekursiv umumiy jadval ifodalari) 2005-versiyadan boshlab paydo bo‘lgan.

Protseduraviy kengaytmalar

SQL odatiy protseduraviy dasturlash tili bo‘lmagani (ya’ni sikllar, tarmoqlanishlar va hokazolarni tuzish vositalarini taqdim etmagani) sababli turli ishlab chiqaruvchilar kiritgan kengaytmalar, avvalo, protseduraviy imkoniyatlarga qaratilgan. Bular saqlanadigan protseduralar (stored procedures) va protseduraviy «ustqurma» tillaridir. Deyarli har bir MBBT o‘z protseduraviy tilidan foydalanadi. Xususan, Oracle Database tizimida PL/SQL (shuningdek, DB2 va Timesten[ingl.]tizimlarida ham qo‘llab-quvvatlanadi), Interbase va Firebirdda esa PSQL, DB2da — SQL PL[ingl.], Microsoft SQL Server va Adaptive Server Enterprise — Transact-SQL, PostgreSQL — PL/pgSQL.

Talaffuzi

SQL qisqartmasi rasmiy jihatdan «es-kyu-el» deb talaffuz qilinishi kerak bo‘lsa-da ([ˈɛsˈkjuˈɛl]), til nomining dastlabki qisqa shakli — SEQUEL — yozilishi jihatidan sequel so‘zi bilan bir xil bo‘lgan va hozir ham ko‘pincha «sikvel» deb talaffuz qilinadi (/ˈsiːkwəl/).

Talaffuzdagi farqlar hatto mutaxassislar orasida ham uchraydi. Masalan, til mualliflaridan biri Devid Chemberlin «es-kyu-el» talaffuzidan foydalansa, Kristofer Deyt — «sikvel» deydi. Reklama qilinayotgan mahsulot: Microsoft SQL Server, Bill Geyts uning reklama roligida 16-soniyada «sikvel», 38-soniyada esa «es-kyu-el» talaffuzidan foydalanadi.

Rasmiy hujjatlarda MBBT MySQL uchun «May-es-kyu-el», PostgreSQL uchun «Post-gres-kyu-el» talaffuzi ko‘rsatilgan; Microsoft SQL Server va Oracle ishlab chiquvchilari esa PL/SQL va T-SQL kabi atamalarda «sikvel»ni afzal ko‘radi.

Adabiyotlar

  • Jeyms R. Groff, Pol N. Vaynberg, Endryu J. Oppel. SQL: to‘liq qo‘llanma, 3-nashr = SQL: The Complete Reference, Third Edition. — Moskva: «Vilyams», 2014. — 960 bet — ISBN 978-5-8459-1654-9.
  • Kris Fiayli. SQL: tilni o‘rganish bo‘yicha qo‘llanma. — Moskva: Peachpit Press, 2003. — 456 bet
  • Allen Teylor. Boshlovchilar uchun SQL, 8-nashr = SQL For Dummies, 8th edition. — Moskva: «Dialektika», 2014. — 416 bet — ISBN 978-5-8459-1903-8.
  • K. J. Deyt. Ma’lumotlar bazasi tizimlariga kirish / Ingliz tilidan tarjima — 8-nashr — Moskva: Vilyams, 2005. — 1328 bet
  • Chemberlin, Donald D. SQLning ilk tarixi. // IEEE Annals of the History of Computing 34.4 (2012): 78-82. (ingliz tilida)

Havolalar