Internet reklamasi nima

Internet reklamasi — reklama, ya’ni Internet tarmog‘ida joylashtiriladigan reklama.

Internet reklamasi, odatda, ikki bosqichli bo‘ladi. Birinchi bosqich — reklama beruvchi tomonidan nashriyotchilar saytlarida joylashtiriladigan tashqi reklama vositasidir. Bunday reklama turlariga bannerlar, matnli bloklar va videoreklama kiradi. Odatda, bunday reklama bevosita reklama beruvchining saytiga havola beradi. Internet reklamasi an’anaviy reklamaga nisbatan bir qator afzalliklarga ega: internet foydalanuvchisining munosabati va harakatlarini kuzatish mumkin, reklama beruvchi esa davom etayotgan reklama kampaniyasiga tezda o‘zgartirish kiritishi mumkin. Foydalanuvchining reklama uchun kutilgan harakatlari konversiya deb ataladi.

Internet reklamasining zamonaviy asosiy texnologiyalaridan biri — RTB platformasi (inglizcha Real Time Bidding — real vaqt rejimidagi savdolar) bo‘lib, u reklama e’lonlari bo‘yicha real vaqtda auksion o‘tkazish imkonini beradi.

Turlari

Reklama quyidagi turlarga bo‘linadi:

  1. Kontent reklamasi (matnli havola)
  2. Kontekstli reklama (qidiruv natijalaridagi reklama)
  3. Internet reklamasining televizion formati
  4. Ijtimoiy tarmoqlardagi reklama

Ilgari surish usullari

Harakat uchun to‘lov (Cost Per Action) (CPA; inglizchadan «harakat uchun narx») — internet reklamasi uchun to‘lov modeli bo‘lib, bunda reklama beruvchining saytida foydalanuvchilar bajargan muayyan harakatlargagina haq to‘lanadi.

Elektron pochtadan foydalanish

Elektron pochta (Electronic mail, e-mail) — foydalanuvchilarga qog‘oz vositalardan foydalanmasdan xabar yoki hujjat almashish imkonini beradigan tarmoq xizmatidir. Reklama xabarlarini elektron pochta orqali yetkazishning afzalliklari:

  • internet foydalanuvchilarining deyarli barchasida elektron pochta mavjud;
  • har bir oluvchiga alohida murojaat qilish imkoniyati bor;
  • oluvchi uchun qiziqarli xabarni u hamkasblari va tanishlariga tarqatishi mumkin;

Elektron pochta orqali ilgari surishda quyidagi asosiy usullar qo‘llanadi:

Obunachilarga xabarlar yuborish (mailing lists, «opt-in» e-mail marketing)

Internetda turli mavzularga bag‘ishlangan ko‘plab xabar tarqatish ro‘yxatlari mavjud. Bunday xatlarni oluvchilar tarqatmaga o‘zlari obuna bo‘lgan va istalgan paytda obunani bekor qilish huquqi hamda imkoniyatiga ega. Ochiq (barcha xohlovchilar uchun), yopiq (muayyan doiradagi kishilar uchun), bepul (mualliflar tashabbusi, homiylar yoki pulli reklama beruvchilar hisobidan yuritiladigan) va pulli tarqatmalar mavjud. Xabarlar tarqatmasi, odatda, muayyan maqsadli guruhga axborot yetkazish vositasi bo‘lib, ko‘pincha minglab obunachilarga ega. Shu sababli u samarali marketing vositasi hisoblanadi. Ayrim kompaniyalar rasmiy saytlarida tashrif buyuruvchilarga kompaniya yangiliklari va sayt yangilanishlari haqida xabar beruvchi tarqatmaga obuna bo‘lishni taklif etadi. Bunday tarqatma obunachilarga sayt va uning egasi faoliyatini eslatib turadi, ularni xabardor qiladi va saytga qayta kirishga undaydi.

Yangiliklar tarqatmalarida reklama joylashtirish

Obunachilar uchun ko‘plab tarqatmalar yangiliklarga bag‘ishlangan va ommaviy axborot vositalari kabi ishlaydi, jumladan, reklama joylashtirishdan daromad oladi. Tarqatmalardagi reklama, odatda, internetdagi banner reklamalariga o‘xshaydi, biroq maqsadli auditoriyani belgilash usuli bilan farqlanadi: auditoriyaning ijtimoiy-demografik ko‘rsatkichlari va qiziqishlari faqat tarqatma mavzusiga emas, balki obunachi anketasidagi ma’lumotlarga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Ruxsatsiz xabar tarqatish

Spam — qabul qiluvchilarning roziligisiz reklama e’lonlarini elektron pochta orqali ommaviy yuborishdir. Spam tarqatish kompyuter tarmoqlaridan foydalanish odobi va qoidalarini buzish deb hisoblanadi. Internet orqali reklamaning bu turi o‘ziga xosligi reklama tarqatuvchining anonimligida ham, spam so‘ralmagan xabarlardan iboratligida ham emas (reklamaning ko‘plab turlari so‘ralmagan yoki «ruxsatsiz», ko‘plari esa anonim bo‘ladi). Spamning asosiy xususiyati shundaki, reklamani yetkazish xarajatlarining katta qismini iste’molchilar va internet provayderlari ko‘taradi, spam manbai esa ularga xabar yetkazish xarajatini qoplab bermaydi. Shu belgisiga ko‘ra, spam reklama hisoblanmaydi, chunki reklama ta’rifiga ko‘ra, axborotni auditoriyaga yetkazish uchun pulli kanallardan foydalanadi. Bir qator mamlakatlarda spam qonunchilik bilan ta’qib qilinadi yoki cheklanadi.

Shaxsiy xatlar

Elektron pochta orqali alohida shaxslarga xat yuborish — vaqt va xabarlarni shaxsiylashtirishni talab qiladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri marketing vositasidir. Buning oldidan elektron pochta manzillarini to‘plash ishlari bajariladi. Biroq xat aynan tarqatma tashabbuskori e’tiborini jalb etishni eng ko‘p istagan auditoriya vakillariga yetib boradi.

Qidiruv tizimlari uchun optimallashtirish (SEO)

Qidiruv tizimlari uchun optimallashtirish (SEO — Search Engine Optimization) natijasida ayrim turdagi saytlarga qidiruv tizimlari barcha tashrif buyuruvchilarning (ya’ni ehtimoliy mijozlarning) yarmi yoki undan ko‘prog‘ini olib keladi. Buning zarur sharti — eng ko‘p ishlatiladigan qidiruv so‘rovlari bo‘yicha natijalarning yuqori qatorlarida sayt havolasi bo‘lishidir. Qidiruv natijalari odatda relevantlik bo‘yicha tartiblanganligi sababli optimallashtiruvchining vazifasi veb-sahifalar kodining keng tarqalgan qidiruv so‘rovlariga mosligini oshirishdan iborat.

Reklama vositalari toifalari

Qalqib chiquvchi (pop-up) oynalar va spyware

Spamdagi kabi, reklamani tarqatishda iste’molchining resurslaridan foydalaniladi. Biroq bu usul spamchalik arzon emas. Bundan tashqari, spyware (josus dastur) ko‘p hollarda zararli dastur deb tan olinadi.

Reklamani pul evaziga ko‘rish yoki reklamaga obuna bo‘lish

Bu usul boshqa usullarga nisbatan alohida samaradorlik ko‘rsatmagan va hozirda kam qo‘llanadi.

Elektron e’lonlar taxtasi

Elektron e’lonlar taxtasi — mazmunan odatiy e’lonlar taxtalari yoki reklama gazetalariga juda o‘xshash sayt. Ulardan asosiy farqi — mazmunining tez yangilanishi va dunyoning istalgan joyidan foydalanish mumkinligidir.

Reytinglarda ishtirok etish

Reytinglarda ishtirok etish ayrim saytlarga mijozlarning salmoqli qismini jalb qiladi, aksariyat saytlarga esa juda oz mijoz keltiradi. Bundan tashqari, pul to‘lash orqali reytingda yuqorilashning halol yo‘li yo‘q. Shuning uchun bu usul «pul — reklama — mijozlar — pul» odatiy iqtisodiy sxemasiga to‘g‘ri kelmaydi. Shunday bo‘lsa-da, uni muayyan shart bilan reklama usullariga kiritish mumkin.

Ijtimoiy mediadagi reklama

Bloglar olami (blogosfera) va ijtimoiy tarmoqlar rivojlanishi minglab fikr yetakchilarini (blogerlarni) yuzaga keltirdi, ularning chiqishlarini har kuni yuz minglab odamlar kuzatadi. Ayrim bloglar auditoriyasi an’anaviy ommaviy axborot vositalari qamrovi bilan tenglasha oladi, ammo ularga ishonch darajasi yuqoriroq. Reklama beruvchilar 2006-yildayoq blogosfera va ijtimoiy tarmoqlarga e’tibor qaratgan, biroq ular orqali bevosita savdoga erishish ancha qiyin. Shu bois bu vosita ko‘proq imijni shakllantirishga xizmat qiladi deb qaraladi.

Ijtimoiy mediada reklama joylashtirishda quyidagi ko‘rsatkichlarni hisobga olish lozim:

  • Obunachilar soni.
  • Auditoriya turi — bloger auditoriyasi sizning ehtimoliy mijozlaringizdan iboratmi?
  • Auditoriya qamrovi — hamjamiyat yoki blogdagi yozuvlarni qancha obunachi ko‘rganini ko‘rsatadi. Qamrovning yuqori foizi foydalanuvchilar faolligi balandligidan dalolat beradi.
  • O‘tishlar manbalari.
  • Dinamika — foydalanuvchilar sonining o‘zgarishi.

Displey reklama namoyishlari

Displey reklama o‘z xabarini matn, logotip, animatsiya, video, surat yoki boshqa grafika yordamida vizual tarzda yetkazadi. Reklama beruvchilar reklama samaradorligini oshirish uchun ko‘pincha muayyan xususiyatlar bo‘yicha auditoriyani nishonga oladi. Internetdagi reklama beruvchilar ko‘pincha cookie (kuki) fayllaridan foydalanadi. Ular muayyan kompyuterlarni aniqlashga xizmat qiladigan noyob identifikatorlar bo‘lib, ma’lum bir foydalanuvchiga qaysi reklamani ko‘rsatishni belgilashga yordam beradi. Cookie fayllari foydalanuvchi hech narsa xarid qilmasdan sahifadan chiqib ketganini kuzatishi mumkin. Shunda reklama beruvchi keyinchalik u tashrif buyurgan saytdagi reklama orqali foydalanuvchini qayta jalb qilishi mumkin.

Reklama beruvchilar foydalanuvchining internetdagi faolligi haqida bir nechta tashqi veb-saytdan ma’lumot to‘plagani sababli, yanada aniq maqsadli reklama ko‘rsatish uchun uning qiziqishlari haqida batafsil profil tuzishi mumkin. Ma’lumotlarni bunday birlashtirish xulq-atvorga asoslangan targeting deb ataladi. Reklama beruvchilar e’lon ko‘rsatilayotgan veb-sahifa mazmuniga mos keladigan displey reklamalarni namoyish qilish uchun kontekstli reklamadan foydalanib ham auditoriyani tanlashi mumkin.

Banner reklamasi

Veb-bannerlar yoki reklama bannerlari odatda veb-sahifada ko‘rsatiladigan grafik e’lonlardir. Ko‘plab reklama bannerlari markazlashgan reklama serverida joylashtiriladi. Banner reklamasi video, audio, animatsiya, tugmalar, shakllar yoki boshqa interaktiv elementlarni qo‘shish uchun Java appletlari, HTML5, Adobe Flash va boshqa dasturlardan foydalangan holda multimedia imkoniyatlarini qo‘llashi mumkin.

Mobil reklama

Smartfon, mobil telefon yoki planshet kabi simsiz mobil qurilmalar orqali foydalanuvchilarga ko‘rsatiladigan matnli va grafik reklamalar. Mobil reklama statik yoki multimediali e’lonlar, SMS yoki MMS, mobil qidiruv reklamasi, mobil veb-saytlardagi reklama, mobil ilovalar yoki o‘yinlardagi reklama shaklida bo‘lishi mumkin. Mobil marketing assotsiatsiyasi kabi soha birlashmalari odatiy internet reklamasida IAB olib borgan ishlar singari mobil reklama bloklari texnik talablarini standartlashtirishga uringan.

Mobil reklama bir necha sababga ko‘ra tez rivojlanmoqda. Mobil qurilmalar soni ortmoqda, ulanish tezligi oshmoqda (bu, jumladan, yanada boy multimedia reklamalarini tezroq ko‘rsatish imkonini beradi), ekran aniqligi yaxshilanmoqda, mobil xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar reklamani joylashtirishda tobora ilg‘or usullarni qo‘llamoqda va iste’molchilar mobil qurilmalardan ko‘proq foydalanmoqda.

Maqsadli reklama

Bu usul e’lonlarni aynan maqsadli foydalanuvchilarga ko‘rsatish imkonini beradi. Maqsadli reklama e’lonlari faqat belgilangan mezonlarga mos keladigan auditoriya qismiga namoyish etiladi. Reklama kampaniyasining qamroviga qarab turli xil maqsadli reklamani sozlash mumkin. Maqsadli reklamaning har bir turi (ijtimoiy tarmoqlardagi matnli-grafik bannerlar, kontent reklamasi, programmatik reklama, Google kontekstli-mediali reklama tarmog‘i, Yandex reklama tarmog‘i) — belgilangan mezon va parametrlarga ko‘ra auditoriyani topish va unga reklama e’lonlarini ko‘rsatishga asoslangan, doimiy takomillashib boradigan tizimlardir.

Internet xizmatlari (reklama tarmog‘i)

Reklama uchun internet xizmatlarini yaratish va ulardan foydalanish: reklama tarmog‘i.

Xalqaro xizmatlar: Google Ads, DoubleClick, Smowtion.

Rossiya xizmatlari: Yandex.Direct, Begun (xizmat), Advmaker.

Internet reklamasining afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari

Internet reklamasining oflayn reklama turlariga (televideniye, radio, matbuot va tashqi reklama) nisbatan afzalliklari:

Narx

Elektron aloqa xarajatlarining pastligi onlayn reklamani namoyish qilish narxini oflayn reklamaga nisbatan arzonlashtiradi. Internet reklamasi, xususan, ijtimoiy tarmoqlar reklama beruvchilarga katta va obro‘li hamjamiyatlar bilan muloqot qilishning arzon vositalarini taqdim etadi. Internetdagi reklama boshqa ommaviy axborot vositalariga qaraganda yaxshiroq natijalar berishi mumkin.

O‘lchash imkoniyati

Internet reklama beruvchilari o‘z e’lonlari samaradorligi haqida ma’lumot to‘plashi mumkin: ehtimoliy auditoriya ko‘lami yoki auditoriyaning amaldagi reaksiyasi, tashrif buyuruvchining reklamaga qanday yetib kelgani, reklama savdoga olib kelgan-kelmagani va reklama haqiqatan ham tashrif buyuruvchining ko‘rish maydoniga yuklangan-yuklanmagani. Bundan tashqari, har bir jalb qilingan mijoz va amalga oshirilgan qo‘ng‘iroq narxini hisoblash, saytdagi maqsadli auditoriya xatti-harakatlarini tahlil qilish mumkin. Bular reklama beruvchilarga vaqt o‘tishi bilan kampaniyalarini qayta ishlab chiqish va takomillashtirishga yordam beradi.

Interaktivlik

Reklama beruvchilar o‘z reklama xabarlarini taqdim etishning keng imkoniyatlariga ega, jumladan, tasvir, video, audio va havolalarni uzatishi mumkin. Ko‘plab oflayn reklamalardan farqli ravishda, onlayn reklama interaktiv ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ayrim reklamalar foydalanuvchilarga so‘rov kiritish yoki ijtimoiy tarmoqlarda reklama beruvchini kuzatish imkonini beradi. Internet reklamasi kichik onlayn o‘yin ko‘rinishida ham bo‘lishi mumkin.

Maqsadli yo‘naltirish (targeting)

Reklama beruvchilar maqsadli reklama uchun bozorning moslashtiriladigan, tor segmentlarini qamrab olishi mumkin. Internet reklamasi foydalanuvchining hududiga mos e’lonlarni ko‘rsatish uchun geotargetingdan foydalanishi mumkin. Reklama beruvchilar foydalanuvchining avvalgi afzalliklariga asoslanib, har bir e’lonni aynan shu shaxsga moslashtirishi mumkin. Shuningdek, tashrif buyuruvchi muayyan reklamani ko‘rgan-ko‘rmaganini kuzatish orqali keraksiz takroriy namoyishlarni kamaytirish va reklamalar orasida yetarli vaqt oralig‘ini ta’minlash mumkin.

Qamrov

Internet reklamasi deyarli har qanday bozorni (mahalliy yoki jahon bozorini) qamrab olishi hamda oflayn savdolarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Tezlik

Reklama tayyor bo‘lishi bilanoq uni internetda ishga tushirish mumkin. Onlayn reklama namoyishlari nashriyotchining material e’lon qilish jadvaliga bog‘liq bo‘lishi shart emas. Bundan tashqari, internet reklama beruvchilari reklama matnlarini oflayn reklama beruvchilarga qaraganda tezroq o‘zgartirishi yoki almashtirishi mumkin.

Kamchiliklari

Banner ko‘rligi

Ko‘z harakatlarini kuzatishga asoslangan tadqiqotlar internet foydalanuvchilari ko‘pincha displey reklama joylashishi mumkin bo‘lgan veb-sahifa hududlarini e’tiborsiz qoldirishini ko‘rsatgan (bu hodisa ba’zan «banner ko‘rligi» deb ataladi). Bu muammo internetda oflayn ommaviy axborot vositalaridagiga qaraganda jiddiyroq. Boshqa tomondan, tadqiqotlar foydalanuvchilar «e’tiborsiz qoldirgan» reklamalar ham ularga ong osti darajasida ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Reklama beruvchilarni aldash

Internet reklamasida reklama beruvchilardan ortiqcha haq undirishning ko‘plab usullari mavjud. Masalan, kliklar bilan bog‘liq firibgarlik nashriyotchi yoki uchinchi tomon sotib olishga haqiqiy niyati bo‘lmasdan, har bir bosish uchun haq olinadigan reklamani qo‘lda yoki avtomatik vositalar orqali bosganda yuz beradi. Raqobatchi boshqa reklama beruvchining reklama budjetini tugatish maqsadida uning e’lonini bosishi yoki nashriyotchilar shu yo‘l bilan daromad olishga urinishi mumkin.

Maxfiylik muammolari

Nashriyotchilar va reklama beruvchilarning foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ishi iste’molchilarda o‘z maxfiyligi haqida xavotir uyg‘otadi. Gallup tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, Google va Facebook foydalanuvchilarining yarmidan ko‘pi ushbu xizmatlardan foydalanishda shaxsiy ma’lumotlari maxfiyligidan xavotirda.

Spam

Internetda reklamani tarqatish xarajatlarining pastligi, ayniqsa, yirik spam tarqatuvchilar tomonidan spamning ko‘payishiga yordam beradi. Spamga qarshi qora ro‘yxatlar, majburiy belgilash va kontent filtrlari kabi ko‘plab choralar ko‘rilgan, biroq ularning aksariyati xatlarni xato tarzda filtrlash singari noxush yon ta’sirlarga ega.

Internet reklamasining axloqiy muammolari

Sayt egalari tomonidan

Saytlardagi reklamaning quyidagi xususiyatlari axloqqa zid bo‘lishi mumkin; ular foydalanuvchining dasturiy ta’minotini buzish bilan bog‘liq emas:

  • Qalqib chiquvchi oynalar. Zamonaviy veb-brauzerlarda ularni bloklash funksiyalari mavjud.
  • Sayt mazmunini ko‘rish uchun foydalanuvchi yopishi kerak bo‘lgan oynalar va bannerlar.
  • Diqqatni chalg‘ituvchi animatsiyali reklama (masalan, miltillovchi) yoki kutilmaganda ovoz chiqaradigan reklama.
  • Saytning tashrif buyuruvchi uchun qiymatiga nomutanosib darajada ko‘p reklama joylashtirilishi.
  • Kompyuter ishining sekinlashishi, ayniqsa Flash va videobannerlar tufayli (ayrim saytlar reklamasiz bir necha baravar tezroq ochiladi).
  • Foydalanuvchini saytning qolgan mazmunini ko‘rish uchun shart bo‘lmagan, faqat reklamani namoyish etish uchun kerakli texnologiyadan foydalanishga majburlash (masalan, brauzer JavaScript skriptlarini bajarmasa, odobsiz tasvirlarni ko‘rsatish yoki saytning foydali mazmunini yashirish). Uchinchi tomon xizmatlaridan foydalanish haqidagi quyidagi ma’lumotlarga ham qarang.
  • Reklamani boshqa narsadek ko‘rsatish.
    • Reklamani «operatsion tizimdagi xato haqidagi xabar» sifatida ko‘rsatish.
    • Foydali havolalar yonida ularga o‘xshash reklamalarni joylashtirish (bu kontekstli reklamaning bir ko‘rinishi, masalan, qidiruv tizimlarida yoki uchinchi tomon reklama tarqatish xizmatlaridan foydalanganda tasodifan yuz berishi mumkin).
  • Ijtimoiy tarmoqlarning reklamada foydalanuvchi yoki uning tanishlari ismlaridan foydalanishi, o‘z foydalanuvchilarining harakatlari haqida ma’lumot yig‘ishi.
  • Boshqa domenlarda joylashgan, biroq asosiy saytdan olingan axborot parchalarini saqlovchi yo‘ldosh saytlardan foydalanish. Ularni dastlabki sayt egasi kiruvchi havolalar sonini oshirish yoki qidiruv natijalarida
  • bir nechta o‘rinni egallash maqsadida yaratadi. Uchinchi tomon xizmatlaridan reklama tarqatishda foydalanish.

Foydalanuvchilar tomonidan

Axloqqa zid reklamalar keng tarqalgani va foydalanuvchilarning ularga salbiy munosabati tufayli reklamani bloklash yoki yashirish (proksi-serverlar, brauzerlarning o‘rnatilgan va qo‘shimcha funksiyalari, hosts fayli va boshqalar) kabi ko‘plab vositalar mavjud.

Reklama foydalanuvchilarni ko‘pincha qiziqtirmaydi, biroq sahifaning yuklanish vaqtini uzaytiradi. Shu sababli foydalanuvchilar istisnosiz barcha reklamalarni bloklashi mumkin. Bu esa «bepul» saytlarning, ya’ni faqat reklama hisobidan faoliyat yuritadigan saytlarning egalarini saytni qo‘llab-quvvatlash uchun zarur mablag‘dan mahrum qilishi mumkin.

Reklamani bloklash vositasi muallifi AdBlock Plus bunday foydalanuvchilarning ko‘pchiligi umuman reklamaga qarshi emasligini, agar u bezovta qilmasa, uni bloklamasligini ta’kidlagan. U foydalanuvchilarga tez-tez kiradigan saytlarida reklama bloklanishini o‘chirishni tavsiya etish usulini taklif qilgan. AdBlock Plus’ning so‘nggi versiyalarida «Ayrim bezovta qilmaydigan reklamalarga ruxsat berish» bandi sukut bo‘yicha yoqilgan (bu imkoniyat 2.0-versiyadan mavjud).

Internet reklamasidagi firibgarlik

  • Dorvey (doorway) — mazmunsiz (ammo qidiruv so‘roviga «mos») axborotli sayt yoki veb-sahifa bo‘lib, tashrif buyuruvchilarni boshqa saytga yo‘naltiradi.
  • Soxta sayt — qalbaki veb-sayt. Bunday saytlar o‘zini boshqa narsa sifatida ko‘rsatishga urinadi: kompaniya yoki klublarning qalbaki saytlari, soxta internet-do‘konlar, muxlislar klublari va hokazo. Odatda ular boshqa saytlarni havolalar orqali ilgari surish uchun yaratiladi.

Soxta saytlarning asosiy belgilari:

  • Axborot beruvchi sahifalar juda kamligi;
  • Nomi yo‘qligi (sarlavha qismida sayt manzili takrorlanadi).
  • Aloqa ma’lumotlari yo‘qligi; bog‘lanish uchun faqat qayta aloqa shakli yoki bepul elektron pochta xizmatidagi manzil ko‘rsatiladi.

Huquqiy tartibga solish

1. An’anaviy huquqiy me’yorlar reklamani har doim ham samarali tartibga sola olmaydi, chunki:

  • bu me’yorlar Internetning texnik xususiyatlarini hisobga olmaydi;
  • qaysi hudud qonunchiligi qo‘llanishini, ya’ni yurisdiksiyani aniqlash qiyin;
  • nazorat qilish va huquqbuzarlarni javobgarlikka tortish qiyin.

So‘nggi yillarda turli mamlakatlar qonunchiligida internet reklamasini tartibga soluvchi maxsus me’yorlar paydo bo‘lmoqda. Masalan, 2006-yilda Rossiyaning «Reklama to‘g‘risida»gi qonuniga «telekommunikatsiya tarmoqlaridagi reklamaning xususiyatlari» bo‘yicha o‘zgartirishlar kiritildi. 2012-yil 21-iyulda esa spirtli ichimliklarni internetda reklama qilish taqiqlandi.

2. Onlayn reklama texnologiyalari va mexanizmlariga oid patentlarni buzish bilan bog‘liq muammolar (Yahoo va Facebook)[manba 5263 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Internet reklamasi bozori

Rossiyadagi internet reklamasi bozori hajmi (2001—2010-yillar, mln AQSh dollari)

Eng og‘ir bosqichga yetgan jahon iqtisodiy inqirozi 2009-yilda dunyodagi deyarli barcha kompaniyalarning reklama budjetini qisqartirishiga olib keldi.

Rossiyada

Rossiyada internet reklamasi 1997-yilda paydo bo‘lgan. O‘shanda birinchi narxlar ro‘yxati tuzilgan, bannerlar namoyish vaqti uchun haq to‘lash asosida sotilgan va kuniga taxminan 35 AQSh dollari turgan. Shundan buyon internet reklamasining ulushi, jumladan, boshqa platformalarga nisbatan ham muntazam oshib bormoqda. Masalan, 2007—2010-yillarda uning ulushi qariyb ikki baravar ko‘paygan, 2008-yilda esa radiodan o‘zib ketgan.[manba 4238 kundan beri ko‘rsatilmagan]

2009-yilda reklama bozori keskin pasaydi: 2008-yilga nisbatan 26 % yoki qariyb 70 mlrd rublga qisqardi. Inqirozdan boshqalarga qaraganda tashqi reklama va bosma nashrlar ko‘proq zarar ko‘rdi: pasayish 40 % dan oshdi. Shu bilan birga, internet reklamasi hajmi 2008-yildagi 17,6 mlrd rubldan 2009-yilda 19 mlrd rublgacha (ya’ni 8 % ga) oshdi.

2010—2014-yillar davomida internet reklamasi bozori hajmining o‘sish sur’ati reklama faoliyatining boshqa segmentlaridagi ko‘rsatkichlardan ancha yuqori bo‘lgan: 2010-yilda — 40 %, 2011-yilda — 56 %, 2012-yilda — 35 %, 2013-yilda — 27 %, 2014-yilda — 18 %. Bunda, avvalo, kontekstli reklama segmenti jadal rivojlangani fonida displey reklamasining ulushi kamayishi tendensiyasi kuzatilgan. 2014-yilda Rossiya kommunikatsiya agentliklari assotsiatsiyasi (AKAR) baholashicha, barcha reklama budjetlarining qariyb 25 % i internetga to‘g‘ri kelgan. Bu 84,6 mlrd rublni tashkil etgan, jumladan, kontekstli reklama — 65,5 mlrd rubl (70 % dan ortig‘i — Yandex, 20 % dan ortig‘i — Google, taxminan 6 % — Mail.Ru), displey reklamasi — 19,1 mlrd rubl (33 % — Mail.Ru, 19 % — Yandex).

Tahlilchilar — J’son & Partners Consulting — internet reklamasi bozorining ilgari asosan internet auditoriyasi tez ko‘payishi hisobiga ta’minlangan o‘sish salohiyati deyarli tugagan deb hisoblaydi. Yangi iqtisodiy inqiroz esa yirik reklama beruvchilar budjetini televideniye reklamasiga o‘tkazishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada displey reklama hajmi kamaymoqda (2014-yilda tarixda birinchi marta u avvalgi yilga nisbatan 5 % ga qisqargan). Biroq ushbu segment videoreklamani ham o‘z ichiga oladi. Videoreklama, aksincha, jadal o‘smoqda: 2012—2014-yillarda uning hajmi deyarli 3 baravar oshib, 4,9 mlrd rublga yetgan. Mutaxassislar 2015-yilda yana 20 % o‘sishni kutgan. Shu bilan birga, kontekstli reklamaning ijobiy dinamikasi saqlanib qolmoqda; u kichik va o‘rta reklama beruvchilar ko‘pligi hisobiga o‘smoqda.

2022-yil 1-sentabrda reklamani belgilash to‘g‘risidagi qonun kuchga kirdi. Unga muvofiq, barcha reklama materiallarida reklama beruvchi haqidagi ma’lumotlarni ko‘rsatish hamda Roskomnadzorning Internet reklamasi yagona reyestriga (ERIR) reklama kampaniyasi, uning yakunlari, shartnomalar va dalolatnomalar haqidagi ma’lumotlarni yuborish talab etiladi.

Adabiyotlar