Metall bog‘lanish nima

Metall bog‘lanish — kimyoviy bog‘lanish turi bo‘lib, metall atomlarining valent elektronlari umumlashishi va bu elektronlarning musbat zaryadlangan ion o‘zaklari bilan o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Metall bog‘lanish metallarning quyidagi fizik xossalarini ko‘p jihatdan belgilaydi: mustahkamlik, plastiklik, issiqlik o‘tkazuvchanligi, elektr o‘tkazuvchanligi, shaffof emaslik va yaltiroqlik.

Metall bog‘lanish mexanizmi

Metall kristalining soddalashtirilgan modelida kristall panjara tugunlarida musbat zaryadlangan ion o‘zaklari, ya’ni atom yadrolari va ichki elektronlar joylashgan bo‘ladi. Valent elektronlar delokallashgan, ya’ni alohida atomlarga tegishli bo‘lmaydi va elektron gazini hosil qiladi. Bu elektronlarning ion o‘zaklariga tortilishi atomlar o‘rtasidagi bog‘lanishni ta’minlaydi. Elektronlar metall ichida ushlab turiladi, biroq yetarlicha energiya olganda uni tark etishi mumkin. Elektronni Fermi sathidan vakuumga chiqarish uchun zarur bo‘lgan eng kichik energiya chiqish ishi deb ataladi. Metall bog‘lanishning yo‘nalishga bog‘liq emasligi plastik deformatsiya paytida atomlarning materialni yemirmasdan bir-biriga nisbatan siljishiga imkon beradi. Ushbu modelda bog‘lanish alohida atomlar juftligi orasida cheklanib qolmaydi. Metallarda ko‘pincha yuqori koordinatsion sonlar, masalan, 12 yoki 8 uchraydi.

1-rasm. Ishqoriy metall kristalida ionlarning joylashuvi

Masalan, ishqoriy metallar Li, Na, K, Rb va Cs xona harorati va atmosfera bosimida hajmiy markazlashgan kub kristall panjaraga ega. Bunday panjarada har bir atomning sakkizta eng yaqin qo‘shnisi bo‘ladi (1-rasm).

Erkin elektronlar modelida o‘tkazuvchan elektronlarning harakati taxminan metall ichidagi doimiy potensialda harakatlanuvchi zarrachalar sifatida tavsiflanadi. Bunda elektron holatlarning to‘ldirilishi Pauli prinsipiga bo‘ysunadi, shu sababli elektron gazini molekulalardan tashkil topgan klassik gaz bilan bir xil deb hisoblab bo‘lmaydi. Buni batafsilroq zonalar nazariyasi tushuntiradi: u kristallning davriy potensiali va energiya zonalarining hosil bo‘lishini hisobga oladi.

Metallning normal, ya’ni o‘ta o‘tkazuvchan bo‘lmagan holati zonalar nazariyasi asosida tavsiflanganda Fermi sirti — mutlaq nol haroratda to‘lgan va to‘lmagan elektron holatlarni to‘lqin vektorlari fazosida (k-fazo) ajratib turuvchi chegara; bu sirtdagi energiya Fermi energiyasiga teng. Fermi sirti yaqinidagi holatlarning to‘ldirilishidagi o‘zgarishlar elektronlarning kuchsiz elektr maydoniga javobini belgilaydi. Metallardagi elektr toki shunchaki elektronlarning tartibsiz harakati mavjudligi bilan emas, balki o‘tkazuvchan elektronlarning yo‘nalgan harakati bilan bog‘liq.

Metallarda tok tashuvchilarning elektronlardan iboratligi 1916-yilda Tolmen va Styuart tajribasi orqali tasdiqlangan: sim o‘ralgan tez aylanuvchi g‘altak keskin tormozlanganda elektronlar inersiya tufayli harakatni davom ettirgan, natijada galvanometr elektr toki impulsini qayd etgan. O‘tkazuvchan elektronlar metallarning issiqlik o‘tkazuvchanligiga sezilarli hissa qo‘shadi. Yetarlicha kuchli qizdirilganda termoelektron emissiya, ya’ni sirt orqali elektronlarning chiqishi yuz berishi mumkin; uning intensivligi harorat va chiqish ishiga bog‘liq.

Elektronlarning kristall panjara tebranishlari (fononlar), aralashmalar va nuqsonlar bilan to‘qnashib sochilishi metallning elektr qarshiligini keltirib chiqaradi. Tok o‘tganda Joul issiqligi ajraladi. Odatdagi harorat oralig‘ida sof metallar uchun solishtirma elektr qarshiligining musbat harorat koeffitsiyenti xos: harorat oshishi bilan qarshilik ortadi, o‘tkazuvchanlik esa kamayadi. Sovitilganda panjara tebranishlarining hissasi kamayadi, biroq normal holatda aralashmalar va nuqsonlar tufayli qoldiq qarshilik saqlanib qolishi mumkin. Moddaning past haroratlardagi xossalarini o‘rganish jarayonida Kamerling-Onnes o‘ta o‘tkazuvchanlik hodisasini kashf etdi: 1911-yilda u taxminan 4,2 K gacha sovitilganda simobning elektr qarshiligi yo‘qolishini aniqladi. 1913-yilda Kamerling-Onnes past haroratlardagi tadqiqotlari uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. Bu tadqiqotlarning muhim natijalaridan biri — suyuq geliy.

Mikroskopik BKS nazariyasi keyinroq, 1957-yilda yaratildi. Bu nazariya elektronlarning Kuper juftliklarini hosil qilishiga asoslanadi; uning eng sodda variantida juftlikdagi elektronlar qarama-qarshi spinlarga va impulslarga ega bo‘ladi. O‘ta o‘tkazuvchan holat — bu alohida juftliklarning panjara orqali mustaqil harakatlanishi emas, balki jamoaviy kvant holatidir. 1972-yilda bu nazariya mualliflari — Bardin, Kuper va Shriffer — o‘ta o‘tkazuvchanlik nazariyasini birgalikda yaratganlari uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lishdi. Mazkur nazariya odatda BKS nazariyasi deb ataladi.

Metallarga xos kristall panjaralar

Metallarga quyidagi yuqori simmetriyali tuzilmalar xos: hajmiy markazlashgan kub panjara, yoq markazlashgan kub panjara va geksagonal zich joylashgan kristall panjara. Ideallashtirilgan modelda oxirgi ikki tuzilma bir xil sharchalarning eng zich joylashishiga mos keladi; hajmiy markazlashgan kub tuzilma esa eng zich joylashish turiga kirmaydi. Ayrim metallar turli harorat va bosimlarda barqaror bo‘ladigan bir nechta kristall modifikatsiyaga ega.

Hajmiy markazlashgan kub panjarada (HMK) atomlar kubning uchlarida, yana bitta atom esa uning markazida joylashadi. Bunday panjaraga ega metallar: K, Na, Li, β-Ti, β-Zr, Ta, W, V, α-Fe, Cr, Nb, Ba va boshqalar; kalsiyning yuqori haroratli modifikatsiyasi ham bunday tuzilishga ega: β-Ca.

Yoq markazlashgan kub panjarada (YMK) atomlar kubning uchlarida va har bir yog‘ining markazida joylashadi. Bunday panjaraga ega metallar: α-Ca, α-Ce va γ-Ce, α-Sr, Pb, Ni, Ag, Au, Pd, Pt, Rh, γ-Fe, Cu va boshqalar. Atmosfera bosimida yuqori haroratli Co modifikatsiyasi ham YMK tuzilishga ega.

Geksagonal zich joylashgan tuzilmada (GZJ) atomlar olti burchakli prizma asoslarining uchlarida va markazlarida, yana uchta atom esa prizmaning o‘rta tekisligida joylashadi. Bunday joylashuv quyidagi metallarga xos: Mg, α-Ti, Cd, Re, Os, Ru, Zn, Be va boshqalar. Atmosfera bosimida kobaltning past haroratli modifikatsiyasi ham GZJ tuzilishga ega: Co.

Boshqa xossalari

O‘tkazuvchan elektronlarning harakatchanligi metallarda yuqori elektr o‘tkazuvchanligi va issiqlik o‘tkazuvchanligi yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Turli metallarning qattiqligi va mustahkamligi sezilarli darajada farq qiladi. Metall bog‘lanishga ega moddalar ko‘pincha mustahkamlik va plastiklikni birlashtiradi: bog‘lanishning muayyan yo‘nalishga bog‘lanmaganligi atomlar bir-biriga nisbatan siljiganda ham materialning yaxlitligi saqlanishiga imkon beradi. Metall kristallarining plastik deformatsiyasi ko‘pincha dislokatsiyalar siljishi orqali sodir bo‘ladi.

Suyuqlangan metallar

Metallar suyuqlanganda uzoq masofali kristall tartibini yo‘qotadi, ammo metall bog‘lanish saqlanib qoladi. Ularning issiqlik va elektr o‘tkazuvchanligi odatda yuqori bo‘lib qoladi, garchi bu kattaliklarning qiymatlari o‘zgarsa ham. Bunga misol tariqasida suyuq simobning elektr o‘tkazuvchanligidan foydalaniladigan simobli kontaktlarni keltirish mumkin.